Luận án: Văn hóa tín ngưỡng cư dân huyện đảo Lý Sơn, Quảng Ngãi (PGS. Trần Hồng Liên hướng dẫn)

-----oOo----- NGUYỄ D Y Á ỠNG CỦ D Ở HUYỆ Ả LÝ SƠ – QUẢNG NGÃI L Á S C N , NĂM 2019. -----oOo----- NGUYỄ D Y Á ỠNG CỦ D Ở HUYỆ Ả LÝ SƠ – QUẢNG NGÃI Ngành: C Mã số: 62.40 L Á S H C Người hướng dẫn khoa học: PGS. Trần Hồng Liên 3. Nguyễn ăng ũ N , NĂ 2019 L ô x am oa kết qu nghiên cứu lu n án là công trình nghiên cứu của á hâ tô ược thực hi dưới sự hướng dẫn của PGS.

NGUYỄ D Y DANH MỤC BẢNG BIỂU TT NỘI DUNG BẢNG VỊ TRÍ Bảng 1. Thống kê số lượng tín đồ ở Lý Sơn phân 1 Chương 1; trang 55 theo tôn giáo Bảng 1. Bảng thống kê cơ sở tín ngưỡng ở huyện 2 Chương 1; trang 56 đảo Lý Sơn Bảng 2. Cách bài trí Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa 3 Chương 2; trang 79 ở huyện đảo Lý Sơn Bảng 2.

Danh xưng của Cá Ông tại các cơ sở thờ 4 Chương 2; trang 117 tự Bảng 2. Các nơi thờ và phối thờ Thiên Y A Na ở 5 Chương 2; trang 121 huyện đảo Lý Sơn Bảng 2. Thống kê cơ sở thờ tự Bà Thiên Y A Na 6 Chương 2; trang 121 ở huyện đảo Lý Sơn Bảng 3. Các “Quan” trong tín ngưỡng gia đình – 7 Chương 3; trang 148 dòng họ ở Lý Sơn DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TT Từ viết tắt Đầy đủ 1 PL Phụ lục 2 BBPV Biên bản phỏng vấn 3 TLĐD Tư liệu điền dã 4 PĐT Phiếu điều tra 5 HVCH Học viên cao học 6 NCS Nghiên cứu sinh 7 SV Sinh viên 8 CHXHCNVN Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam 9 UBND Ủy ban nhân dân 10 cb Chủ biên 11 al Âm lịch 13 Tp.HCM Thành Phố Hồ Chí Minh i MỤC LỤC Trang DẪN LUẬN 1.

LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI VÀ TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI 1 2. MỤC ĐÍCH, ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 2 2. Mục đích nghiên cứu 2 2. Đối tượng nghiên cứu 3 2.

Phạm vi nghiên cứu 4 3. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 4 3. Nhóm tài liệu viết về lịch sử, văn hóa, con người Quảng Ngãi 4 3. Nhóm tài liệu viết về văn hóa biển đảo 7 3.

Nhóm tài liệu liên quan đến văn hóa tín ngưỡng 10 3. Nhóm công trình liên quan đến cộng đồng và cộng đồng cư dân 25 4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 30 4. Tiếp cận liên ngành (Interdisciplinary approach) 30 4.

Nghiên cứu định tính (Qualitative research) 31 4. Phương pháp so sánh đối chiếu (Comparative method) 31 4. Một số câu hỏi nghiên cứu liên quan đến luận án 32 5. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN 32 5.

Ý nghĩa khoa học của đề tài 32 5. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài 33 6. KẾT CẤU VÀ QUY CÁCH TRÌNH BÀY LUẬN ÁN 34 CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ HUYỆN ĐẢO LÝ SƠN, TỈNH QUẢNG NGÃI 1. Lý thuyết nghiên cứu 43 1.

Lý thuyết sinh thái học văn hóa (Cultural ecology) 44 ii 1. Giao lưu và tiếp biến văn hóa (Cultural Exchanges and 46 Acculturation) 1. Chức năng luận (Functionalism) 48 1. Lý Sơn - vùng đất và con người 49 1.

Điều kiện tự nhiên 49 1. Lịch sử hành chính huyện đảo Lý Sơn 51 1. Đặc điểm cư dân ở huyện đảo Lý Sơn 52 1. Đặc điểm về kinh tế - xã hội 53 1.

Tôn giáo, tín ngưỡng và lễ hội 55 Tiểu kết chương 1 58 CHƯƠNG 2 CÁC DẠNG THỨC TÍN NGƯỠNG CỦA CƯ DÂN Ở HUYỆN ĐẢO LÝ SƠN 2. Vài nét về tín ngưỡng trong gia đình – dòng họ và cộng đồng của cư 60 dân 60 2. Tín ngưỡng trong gia đình – dòng họ 66 2. Tín ngưỡng trong cộng đồng 2.

Thờ cúng Việc lề (Tổ tiên) 71 2. Cách bài trí và nghi lễ thờ cúng Việc lề 72 2. Phẩm vật cúng 74 2. Thành phần tham dự 75 2.

Nghi lễ cúng Việc lề 75 2. Điểm tương đồng và dị biệt trong việc thờ cúng Việc lề của 77 cư dân Lý Sơn với một số địa phương khác 2. Tế lễ Âm hồn trong gia đình - dòng họ của cư dân 79 2. Cách bài trí tế lễ Âm hồn của gia đình – dòng họ 81 2.

Phẩm vật cúng 83 2. Nghi lễ cúng tế Âm hồn 86 2. Nghi thức tế lễ Chiêu hồn 89 2. Nghi thức tế lễ cúng Bạt Thực (gồm Thí Thực và Bạt Độ) 92 2.

Tế lễ Âm hồn của cộng đồng 94 2. Lược sử về tín ngưỡng cúng tế Âm hồn 95 2. Cảnh quan và cách bài trí lễ cúng tế Âm hồn 96 2. Nghi thức tế lễ Âm hồn 99 2.

Vài so sánh tế lễ Âm hồn ở huyện đảo Lý Sơn với một số nơi 103 khác 2. Thờ cúng cá Ông của cư dân ở huyện đảo Lý Sơn 105 iii 2. Lược sử về tín ngưỡng cá Ông ở huyện đảo Lý Sơn 107 2. Cảnh quan và cách bài trí phối thờ cá Ông 109 2.

Nghi thức cúng cá Ông ở huyện đảo Lý Sơn 112 2. Điểm tương đồng và dị biệt của tín ngưỡng cá Ông ở huyện 113 đảo Lý Sơn với vùng khác 2. Tục thờ cúng Thiên Y A Na của cư dân 118 2. Lược sử về tín ngưỡng Thiên Y A Na 119 2.

Cảnh quan và cách bài trí thờ cúng Thiên Y A Na 123 2. Nghi lễ thờ cúng Thiên Y A Na 125 2. So sánh tục thờ cúng Thiên Y A Na ở huyện đảo Lý Sơn với 127 một số vùng khác Tiểu kết chương 2 129 CHƯƠNG 3. ĐẶC ĐIỂM VÀ VAI TRÒ TÍN NGƯỠNG TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CỦA CƯ DÂN HUYỆN ĐẢO LÝ SƠN 3.

Một số đặc điểm văn hóa tín ngưỡng của cư dân huyện đảo Lý Sơn 132 3. Tính tích hợp 132 3. Tính dung hợp 146 3. Tính lịch sử 156 3.

Tính linh hoạt 157 3. Vai trò của văn hóa tín ngưỡng trong đời sống văn hóa của cư dân huyện đảo Lý Sơn 161 3. Đáp ứng nhu cầu tâm linh 163 3. Cố kết các thành viên trong gia đình - dòng họ và cộng đồng 166 3.

Bảo tồn và trao truyền văn hóa 169 Tiểu kết chương 3 176 KẾT LUẬN 179 TÀI LIỆU THAM KHẢO 183 PHỤ LỤC  Tư liệu điền dã và biên bản phỏng vấn  Một số hoành phi – câu đối  Phụ lục hình ảnh do tác giả chụp 1 DẪN LUẬN 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI VÀ TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Trong sự nghiệp đổi mới đất nước và hội nhập quốc tế, khu vực về kinh tế, văn hóa cũng như khoa học công nghệ thì việc giữ gìn những giá trị cốt lõi, bản sắc dân tộc là cần thiết và cấp bách, bởi đó không chỉ là động lực, sức mạnh tổng hợp mà còn là cốt cách, bản sắc của dân tộc Việt Nam trong thế giới hiện đại. Nhận thức được ý nghĩa, sức mạnh của giá trị bản sắc đó mà nhiều năm qua chúng ta đã chủ trương: “Huy động sức mạnh của toàn xã hội nhằm bảo tồn phát huy các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc, khích lệ sáng tạo các giá trị văn hóa mới, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, làm giàu văn hóa dân tộc…”1. Văn hóa tín ngưỡng cũng là một trong các giá trị cấu thành bản sắc đó, hợp thành nền văn hóa đa dạng của Việt Nam.

Do vậy, việc tìm hiểu văn hóa tín ngưỡng là cần thiết, không chỉ để hiểu những giá trị truyền thống của tiền nhân tạo dựng mà còn tiếp tục gìn giữ, vun đắp và phát triển các giá trị văn hóa tinh thần dân tộc ấy trong thời đại mới. Lý Sơn là một huyện đảo thuộc tỉnh Quảng Ngãi, với diện tích 9,97 km2 nhưng có khoảng 50 cơ sở thờ tự tín ngưỡng của cộng đồng với một hệ thống tín ngưỡng đa dạng. Về tín ngưỡng nổi bật là tục thờ cúng tổ tiên ông bà, cúng việc lề, cúng âm hồn, thờ cúng cá Ông, tín ngưỡng thờ Mẫu (thờ cúng Thiên Y A Na)…Ngoài ra, nơi đây còn có khoảng 10 cơ sở tôn giáo như Phật giáo, Công giáo, Cao đài…Điều này cho thấy rằng, văn hóa tín ngưỡng ở huyện đảo Lý Sơn đã thể hiện tính dung hợp và tích hợp trong tín ngưỡng của cộng đồng ngư nghiệp và nông nghiệp. Đây là một vùng văn hóa biển đảo có nhiều loại hình tín ngưỡng mang những giá trị đặc trưng của cư dân Lý Sơn.

Hơn thế nữa, huyện đảo Lý Sơn lại gắn với lịch sử xác lập chủ quyền của Việt Nam với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa. Việc nghiên cứu về văn hóa tín ngưỡng của vùng đảo này sẽ giúp hiểu rõ hơn về con người, lịch sử, văn hóa của vùng đất đảo này, từ đó cũng thấy được những ý nghĩa giáo dục truyền thống của cha ông ta để lại, để mà phát huy các giá trị văn 1 Đảng Cộng Sản Việt Nam, 2015. Dự thảo các văn kiện trình đại hội XII của Đảng, trang 21. 2 hóa ấy trong sự phát triển bền vững hiện nay của huyện đảo Lý Sơn nói riêng và đất nước Việt Nam.

Trong quá trình hình thành và phát triển, văn hóa tộc người cư dân huyện đảo Lý Sơn đã có sự giao lưu – tiếp biến qua các lớp văn hóa, như văn hóa Sa Huỳnh, văn hóa Chăm, văn hóa Đại Việt. Vì vậy, người nghiên cứu cho rằng các yếu tố đi từ tín ngưỡng gia đình – dòng họ cho đến cộng đồng là nét đặc trưng trong văn hóa tín ngưỡng của vùng đất biển đảo Lý Sơn cần được nghiên cứu thấu đáo hơn. Nhận thấy ý nghĩa và tính cấp thiết của những vấn đề trên, người nghiên cứu chọn đề tài “Văn hóa tín ngưỡng của cư dân ở huyện đảo Lý Sơn – Quảng Ngãi” để nghiên cứu. Từ cơ sở lý luận và tổng quan về địa bàn nghiên cứu trong việc điều tra, khảo sát, phân tích thực trạng các dạng thức tín ngưỡng của cư dân huyện đảo Lý Sơn trong tiến trình lịch sử để đúc kết những đặc điểm, vai trò của chúng trong đời sống văn hóa hiện nay.

Từ kết quả nghiên cứu sẽ giúp “chắp nối” những đứt gãy từ truyền thống đến hiện đại, trả lại gía trị vốn có rất đặc trưng của Lý Sơn. Giúp các loại hình văn hóa tín ngưỡng có điều kiện bảo tồn và phát huy giá trị, cũng như khẳng định và thừa nhận cái mới tích cực được tích hợp trong từng loại hình văn hóa tín ngưỡng này. Từ đó, đề xuất các kiến nghị nhằm bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa qua các dạng thức tín ngưỡng trên đảo Lý Sơn, đó là những vấn đề mà người nghiên cứu quan tâm và sẽ công bố, mong muốn có những đóng góp khoa học và thực tiễn nhất định khi đề tài hoàn thành.