Luận án Tiến sĩ: Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong xây dựng dân chủ XHCN

Lý do chọn đề tài Tư tưởng Hồ Chí Minh được Đảng ta khẳng định cùng với chủ nghĩa Mác- Lênin là nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam hành động của toàn Đảng, toàn dân và được triển khai nghiên cứu sâu rộng từ năm 1991 đến nay. Là hệ thống lý luận, tư tưởng Hồ Chí Minh đề cập nhiều lĩnh vực trong đó có vấn đề dân chủ và xây dựng nền dân chủ mới ở Việt Nam. Hồ Chí Minh là người vận dụng sáng tạo học thuyết dân chủ mácxít vào Việt Nam và đã trở thành một trong những nhà dân chủ vô sản lớn ở thế kỷ XX. Tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh là sự kết hợp hài hoà những yếu tố dân chủ truyền thống của dân tộc Việt Nam với tinh hoa dân chủ của nhân loại trên lập trường giai cấp vô sản, Hồ Chí Minh là người sáng lập nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á, đồng thời Hồ Chí Minh cũng là người kiên trì nêu gương về phương pháp và phong cách dân chủ cho toàn Đảng, toàn dân ta.

Suốt một phần tư thế kỷ đứng đầu nhà nước dân chủ mới, Hồ Chí Minh đã để lại cho chúng ta những kinh nghiệm quý giá về thực hành dân chủ mà cuộc sống đang đòi hỏi có sự tổng kết nghiêm túc. Công cuộc đổi mới ở nước ta có một trong những nội dung cốt lõi là dân chủ hoá. Dân chủ hoá là hiện thực hoá quyền làm chủ của dân về chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội trong đời sống xã hội. Xét từ góc độ dân chủ, đổi mới theo hướng xã hội chủ nghĩa thực chất là quá trình xây dựng và hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.

Tìm hiểu, tổng kết nội dung dân chủ hoá trong công cuộc đổi mới định hướng xã hội chủ nghĩa là cần thiết. Hiện nay, tình trạng vi phạm dân chủ đã làm xuất hiện nhiều “điểm nóng” về chính trị, xã hội. Các “điểm nóng” có xu hướng lây lan và ngày càng phức tạp. Vi phạm dân chủ thực chất là làm trái với tư tưởng Hồ Chí Minh,làm sai cương lĩnh của Đảng.

Vậy, cái gì dẫn đến những sai trái đó? Trong những năm qua, việc nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ chưa ngang tầm đòi hỏi của cuộc sống. Các công trình nghiên cứu chưa tập trung làm sáng tỏ những giá trị lý luận và thực tiễn của tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và tìm cách vận dụng vào thực tiễn đổi mới ở nước ta. Vì những lý do nêu trên, nghiên cứu sinh chọn đề tài: “Vận dụng tư tưởng và phương pháp dân chủ của Hồ Chí Minh trong quá trình thực hiện dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” làm luận án tiến sĩ triết học, chuyên ngành chủ nghĩa cộng sản khoa học, mã số 50103. Song, nghiên cứu sinh cho rằng: dân chủ, dân chủ hoá, thực hiện dân chủ xã hội chủ nghĩa để xây dựng và hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam là những vấn đề phức tạp và rộng, không chỉ trên phương diện lý luận mà cả trên bình diện thực tiễn.

Đặc biệt là thực tiễn của một nước thuộc địa nửa phong kiến bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa đi lên xã hội chủ nghĩa. Luận án tiến sỹ triết học, dù là chuyên ngành chủ nghĩa cộng sản khoa học cũng không thể phản ánh và bao quát hết những nội dung phức tạp và rộng lớn của quá trình dân chủ hoá xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam nên chỉ giới hạn hẹp trong mục đích và các nhiệm vụ đặt ra ở mục 3 phần Mở đầu. Tình hình nghiên cứu đề tài 2. Trước khi triển khai Chương trình khoa học- công nghệ cấp Nhà nước (giai đoạn 1991-1995) nghiên cứu về Tư tưởng Hồ Chí Minh, đã có trên 300 công trình của các nhà lãnh đạo, các nhà khoa học ở trong và ngoài nước viết về Hồ Chí Minh được công bố.

Trong các công trình đó, tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh đã bước đầu được đề cập dưới dạng này, dạng khác mà chưa được đề cập như một phạm trù chính trị- xã hội cơ bản. Trong Chương trình khoa học- công nghệ cấp Nhà nước nghiên cứu về Tư tưởng Hồ Chí Minh (mã số KX02) cũng chỉ có một đề tài nhánh nghiên cứu về tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh, nhưng chưa được xã hội hoá. Những năm gần đây, tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh cũng chưa được tập trung nghiên cứu một cách tương xứng, chưa có công trình nào xác lập, làm sáng tỏ hệ thống tư tưởng dân chủ của Người và tìm cách vận dụng vào thực tiễn đổi mới ở nước ta. Từ năm 1986, bước vào công cuộc đổi mới, các nhà khoa học Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu lý luận chung về dân chủ, dân chủ xã hội chủ nghĩa, bản chất và cơ chế thực hiện dân chủ, v.

Đã có những cuộc hội thảo khoa học lớn về dân chủ, nhiều bài viết về dân chủ rất công phu, khoa học được công bố trên các tạp chí và đã có những công trình in thành sách. Nhưng nghiên cứu lý luận dân chủ của Hồ Chí Minh chưa có thành tựu đáng kể. Thống kê sơ bộ trên mấy tạp chí (Tạp chí Triết học, Tạp chí Thông tin lý luận, Tạp chí Nghiên cứu lý luận, Tạp chí Lịch sử Đảng, Tạp chí Công tác tư tưởng văn hoá, Tạp chí Cộng sản) chúng tôi thấy, trong số trên 50 công trình nghiên cứu về dân chủ, dân chủ xã hội chủ nghĩa thì số công trình trực tiếp đề cập đến tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh là rất ít. Chỉ có : “Quán triệt tư tưởng dân chủ của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong công cuộc đổi mới” của Nguyễn Văn Nam, Tạp chí Công tác tư tưởng và văn hoá, 6-1992.

“Tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ” của Lê Văn Tuấn, Tạp chí Thông tin lý luận, 9-1992, “Tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh với tư cách là giải pháp chống quan liêu” của Ngô Hữu Thảo, Tạp chí Thông tin lý luận, 6-1993. “Về dân chủ trong tư tưởng Hồ Chí Minh” của Hoàng Trang, Tạp chí Lịch sử Đảng, 6- 1998. Các bài viết về tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh nêu trên có tính chất đặt vấn đề và gợi ý nghiên cứu nhiều hơn là xác định và hệ thống những luận điểm dân chủ của Hồ Chí Minh thành một hệ thống lý luận hoàn chỉnh, thậm chí chưa có quan niệm rõ về tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh. Ví như Hoàng Trang cho rằng ; dân chủ trong tư tưởng Hồ Chí Minh gồm những nội dung cơ bản: 1.

Đó là một chế độ chính trị do dân làm chủ. Đảng lãnh đạo thực hiện một chế độ dân chủ là tất yếu. Trong thực thi dân chủ phải có vai trò tổ chức quản lý của nhà nước. Nhân dân là hạt nhân của dân chủ, nhân dân có quyền làm chủ thì phải có nghĩa vụ hoàn thành bổn phận của người làm chủ (124, tr,14).

Ở đây, Hoàng Trang chưa phân định rõ giữa cơ chế thực hhiện dân chủ với nội dung cơ bản trong tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh. Có một số cuốn sách đề cập đến tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh như; Đạo đức Hồ Chí Minh- tư tưởng nhân đạo, dân chủ của Phạm Ngọc Uyển, Nxb Đà Nẵng, 1990, 78 trang. Trong các công trình này, dân chủ Hồ Chí Minh được khảo sát ở bình diện giá trị văn hoá và giá trị đạo đức là chủ yếu.Chưa có công trình nào nghiên cứu về phương pháp dân chủ của Hồ Chí Minh, nhất là nghiên cứu vận dụng tư tưởng và phương pháp dân chủ của Hồ Chí Minh như thế nào trong đời sống xã hội sôi động hiện nay. Duy nhất có luận văn thạc sĩ của Tô Tuyên, chuyên ngành Chủ nghĩa cộng sản khoa học có đề cập đến việc vận dụng tư tưởng dân chủ Hồ chí Minh với đề tài : “Vận dụng một số nội dung cơ bản của tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh trong xây dựng hệ thống chính trị cơ sở ở Hà Giang”.

Những kết quả nghiên cứu kể trên về tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh, dù là bước đầu, nhưng vẫn là cơ sở cho chúng tôi tham khảo và kế thừa có chọn lọc trong thực hiện luận án của mình. Song, đề tài luận án này không trùng lặp với các công trình khoa học hoặc luận văn, luận án đã công bố. Mục đích và nhiệm vụ của luận án 3.Mục đích của luận án là nghiên cứu làm sáng tỏ hệ thống tư tưởng và phương pháp dân chủ của Hồ Chí Minh và quá trình vận dụng vào thực tiễn để xây dựng, hoàn thiện dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, trên cơ sở đó đề xuất phương hướng tiếp tục vận dụng tư tưởng và phương pháp dân chủ của Hồ Chí Minh trong công cuộc đổi mới hiện nay ở nước ta. Để thực hiện mục đích trên, luận án có các nhiệm vụ : - Làm rõ về mặt lý luận; khái niệm, nguồn gốc, nội dung chủ yếu trong tư tưởng và phương pháp dân chủ của Hồ Chí Minh.

- Phân tích quá trình thực hiện dân chủ xã hội chủ nghĩa ở việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh mà trọng tâm là thời kỳ đổi mới và đánh giá thực trạng dân chủ xã hội chủ nghĩa ở ta hiện nay. - Kiến nghị về phương hướng tiếp tục vận dụng tư tưởng và phương pháp dân chủ của Hồ Chí Minh để xây dựng và hoàn thiện dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nước ta trong thời gian tới. Cơ sở lý luận và phương pháp của luận án - Luận án dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về dân chủ, đồng thời có tham khảo, sử dụng thành tựu nghiên cứu khoa học hiện đại về dân chủ. - Luận án vận dụng các nguyên tắc phương pháp luận của chủ nghĩa Mác- Lênin; các phương pháp lôgic, lịch sử, phân tích, tổng hợp và một số phương pháp cụ thể khác.

Đóng góp mới của luận án - Trình bày một cách có hệ thống cơ sở hình thành tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh - Phân tích, xác định rõ hệ thống nội dung cơ bản trong tư tưởng và phương pháp dân chủ của Hồ Chí Minh một cách có căn cứ khoa học. - Phân tích rõ sự vận động của tư tưởng và phương pháp dân chủ Hồ chí Minh trong thực tiễn và khái quát thành các nguyên tắc có tính phương pháp luận trong đánh giá thực trạng dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nước ta.