Luận án: Vai trò định hướng XHCN của Nhà nước đối với kinh tế thị trường Việt Nam

Tính cấp thiết của đề tài. Để giành và giữ vững nền độc lập dân tộc, mang lại cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc cho nhân dân - trước hết là nhân dân lao động, ngay từ đầu thế kỷ XX, Đảng và nhân dân ta đã lựa chọn phương hướng phát triển đất nước theo con đường XHCN. Trung thành với sự lựa chọn đúng đắn đó, trong công cuộc đổi mới toàn diện đất nước hiện nay, trên lĩnh vực kinh tế, chúng ta đang đẩy mạnh quá trình chuyển từ nền kinh tế tập trung quan liêu, bao cấp sang nền KTTT định hướng XHCN. Quá trình phát triển nền KTTT chính là quá trình hình thành một cơ chế tinh vi cho phép phối hợp một cách có hiệu quả giữa nhân dân, cá nhân người tiêu dùng với người sản xuất, với các doanh nghiệp thông qua hệ thống giá cả thị trường.

Cơ chế thị trường cũng tạo điều kiện để phân bổ, sử dụng và tái tạo có hiệu quả nguồn tài nguyên thiên nhiên, kích thích áp dụng khoa học, công nghệ mới khiến nó thực sự vừa là động lực, vừa là thị trường của CNH, HĐH đất nước. Thực tế phát triển KTTT định hướng XHCN 15 năm qua mang lại cơ sở đáng tin cậy để khẳng định rằng cơ chế thị trường đã phát huy tác dụng tích cực to lớn để sự phát triển kinh tế - xã hội. Nó chẳng những không đối lập mà còn là nhân tố khách quan cần thiết của việc xây dựng và phát triển đất nước theo con đường XHCN. Song, như chúng ta đã biết, bất kỳ sự vật nào cũng là sự thống nhất của các mặt đối lập.

Trong khi khẳng định mặt tích cực là cơ bản của cơ chế thị trường định hướng XHCN, và cũng chính vì vậy, nó được sử dụng như là một điều kiện để đẩy mạnh sự phát triển đất nước, chúng ta cũng không thể không thấy rằng cơ chế thị trường có những tác động tiêu cực, mâu thuẫn với bản chất của CNXH. Chạy theo lợi ích trước mắt, người ta có thể khai thác cạn kiệt nguồn tài nguyên rừng, sông, biển, đất đai mà không chịu đầu tư thoả đáng cho việc tái sản xuất giản đơn, chưa nói tới tái sản xuất mở rộng những nguồn tài nguyên vô giá đó. Nhằm giảm tối đa đầu tư, người ta sẵn sàng giảm tới mức tối thiểu việc chi phí cho công nghệ làm sạch chất thải trong những dây chuyền sản xuất. Cơ chế thị trường cũng có nguy cơ tăng cường thất nghiệp cả ở thành thị và nông thôn, tăng cường sự phân hoá giàu nghèo.

Cơ chế đó dễ sản sinh ra lớp người xem lợi ích kinh tế là tất cả, xem thường, thậm chí trà đạp lên nhiều giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc và định hướng chính trị XHCN của quá trình phát triển đất nước. Tất cả những hiện tượng trên đây đều trái với truyền thống dân tộc, với mục tiêu XHCN mà Đảng và nhân dân ta đã lựa chọn. Thực tiễn 15 năm đổi mới cho thấy rằng, để cơ chế thị trường đóng được vai trò là đòn xeo của sự phát triển đất nước theo định hướng XHCN, cùng với việc nâng cao hiệu lực quản lý của Nhà nước có ý nghĩa cực kỳ quan trọng. Vì lý do nêu trên, chúng tôi chọn vấn đề “Vai trò định hướng xã hội chủ nghĩa của Nhà nước đối với sự phát triển nền kinh tế Việt Nam hiện nay” làm đề tài luận án của mình.

Tình hình nghiên cứu Trong quá trình đổi mới ở nước ta, vấn đề định hướng XHCN nói chung, vai trò định hướng XHCN của Nhà nước đối với sự phát triển nền KTTT nói riêng đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà khoa học thuộc các cơ quan nghiên cứu. Do vậy, trong những năm gần đây, nhiều chương trình khoa học có liên quan đã được triển khai. Chẳng hạn, Chương trình KX.01 “Những vấn đề lý luận về CNXH và con đường đi lên CNXH ở nước ta” do GS.TSKH Nguyễn Duy Quý làm chủ nhiệm; Đề tài KX.05-04 “Đặc trưng cơ bản của hệ thống chính trị nước ta trong giai đoạn quá độ lên CNXH” do GS.TS Nguyễn Ngọc Long làm chủ nhiệm; Đề tài KX 03-04 “Cơ chế thị trường và vai trò của Nhà nước trong quản lý nền kinh tế nước ta hiện nay” do GS.TSKH Lương Xuân Quỳnh làm chủ nhiệm. Liên quan tới vấn đề của luận án cũng đã có nhiều công trình nghiên cứu được công bố.

Chẳng hạn, “Định hướng XHCN ở Việt Nam, một số vấn đề lý luận cấp bách” của GS Trần Xuân Trường; “Một số vấn đề về định hướng XHCN ở Việt Nam” của Nguyễn Đức Bách, Nhị Lê, Lê Văn Yên; “Cơ sở khoa học của công cuộc đổi mới kinh tế ở Việt Nam” của TS Lê Đăng Doanh; “Đổi mới, hoàn thiện chính sách và cơ chế quản lý kinh tế ở nước ta” của GS.TS Vũ Đình Bách, GS.TS Ngô Đình Giao; “Một số vấn đề về định hướng XHCN ở nước ta” (Kết quả hội thảo của Hội đồng lý luận Trung ương đăng trên Tạp chí Cộng sản từ số 4 tháng 2/1996 đến số 7 tháng 4/1996); “Kinh tế thị trường và định hướng XHCN” của GS Bùi Ngọc Chưởng, Tạp chí Cộng sản tháng 6/1992; “Vai trò lãnh đạo chính trị của Đảng và chức năng quản lý kinh tế của Nhà nước trong điều kiện nền KTTT ở nước ta hiện nay” của Nguyễn Tiến Phồn, Tạp chí Triết học số 3/1995; “Mối quan hệ biện chứng giữa đổi mới chính sách kinh tế và đổi mới chính sách xã hội” của GS.TS Nguyễn Trọng Chuẩn, Tạp chí Triết học số 3/1996; “Nhà nước trước yêu cầu xây dựng kinh tế thị trường định hướng XHCN và hội nhập quốc tế” của GS.TS Phạm Ngọc Quang, Tạp chí Thông tin lý luận số 6/2000. Liên quan tới đề tài này đã có một số luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ được bảo vệ. Chẳng hạn, “Định hướng XHCN ở Việt Nam, nội dung cơ bản và những điều kiện chủ yếu để thực hiện” (luận án TS khoa học Triết học chuyên ngành Chủ nghĩa cộng sản khoa học được bảo vệ tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh năm 1994) của Nguyễn Văn Oánh. Mặc dù các công trình nghiên cứu đã đề cập khá nhiều khía cạnh khác nhau có liên quan đến đề tài, như: con đường lên CNXH, bỏ qua giai đoạn phát triển tư bản; bước chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung sang KTTT; vai trò của các nhân tố chủ quan trong việc lựa chọn và thực hiện định hướng XHCN, .song, chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống, dưới góc độ triết học về “Vai trò định hướng XHCN của Nhà nước đối với sự phát triển nền kinh tế Việt Nam hiện nay”.

Sự ra đời của luận án này là một nỗ lực theo hướng góp phần làm sâu sắc thêm nhận thức của chúng ta về vấn đề còn ít được nghiên cứu đó. Mục đích và nhiệm vụ của luận án Mục đích: Trên cơ sở làm rõ tác động của Nhà nước tới quá trình xây dựng và phát triển nền KTTT theo định hướng XHCN ở Việt Nam, luận án góp phần đề xuất một số giải pháp nâng cao vai trò định hướng XHCN của Nhà nước đối với sự phát triển nền KTTT ở Việt Nam hiện nay. Nhiệm vụ: Để đạt được mục đích trên, luận án có nhiệm vụ: - Làm rõ vai trò của Nhà nước trong quá trình phát triển kinh tế nói chung, trong quá trình xây dựng và phát triển nền KTTT định hướng XHCN ở Việt Nam nói riêng. - Xác định nội dung và phương thức định hướng XHCN của Nhà nước đối với sự phát triển nền KTTT ở Việt Nam.

- Xuất phát từ thực trạng vai trò định hướng XHCN của Nhà nước đối với sự phát triển KTTT ở nước ta 15 năm đối mới vừa qua và những vấn đề phát sinh có liên quan tới vấn đề này, luận án nêu ra một số giải pháp nhằm tiếp tục nâng cao vai trò định hướng XHCN của Nhà nước trong sự phát triển nền KTTT Việt Nam trong những năm trước mắt. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu - Trong quá trình nghiên cứu, luận án lấy những quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm cơ sở lý luận chung. Luận án cũng bám sát các văn kiện của Đảng, chủ trương, chính sách của Nhà nước; kế thừa các thành quả của các công trình nghiên cứu có liên quan. - Để hoàn thành được mục đích và nhiệm vụ đã đặt ra, luận án chủ yếu sử dụng các phương pháp của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, đặc biệt là các phương pháp phân tích và tổng hợp, lôgíc và lịch sử.

Cái mới về mặt khoa học của luận án - Đã góp phần làm rõ cơ sở khoa học của định hướng XHCN trong sự phát triển KTTT và vai trò của Nhà nước trong việc thực hiện sự định hướng đó. - Bước đầu nêu ra một số giải pháp nhằm nâng cao vai trò định hướng XHCN của Nhà nước đối với sự phát triển nền KTTT ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án - Luận án đã góp phần làm sáng tỏ vị trí của Nhà nước trong việc bảo đảm định hướng XHCN đối với sự phát triển của nền KTTT ở nước ta và những giải pháp để Nhà nước hoàn thành ngày càng tốt hơn chức năng đó của mình. - Những kết quả đạt được trong luận án có thể được vận dụng vào việc nghiên cứu và giảng dạy môn triết học Mác - Lênin, trước hết là nghiên cứu và giảng dạy vấn đề quan hệ giữa chính trị và kinh tế.

Luận án cũng có thể được dùng làm tài liệu tham khảo cho môn kinh tế chính trị học và một số môn khác trong phạm vi liên quan đến đề tài. Kết cấu của luận án Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục các tài liệu tham khảo, luận án được chia thành 3 chương, 9 tiết. Chương I VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ 1. NHÀ NƯỚC VỚI KINH TẾ Lịch sử phát triển loài người kể từ khi xuất hiện giai cấp và Nhà nước đến nay cho thấy, dù trực tiếp hay gián tiếp, Nhà nước đều tác động đến kinh tế.

Tổng kết thực tiễn đó, Ăngghen đã chỉ ra rằng: “tác động ngược trở lại của quyền lực nhà nước đối với sự phát triển kinh tế có thể có ba loại.