Luận án Tiến sĩ: Vai trò người cao tuổi trong gia đình hiện nay - Nghiên cứu tại Thanh Hóa

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI LÊ THỊ HỢI VAI TRÒ CỦA NGƯỜI CAO TUỔI TRONG GIA ĐÌNH HIỆN NAY (Nghiên cứu trường hợp tỉnh Thanh Hóa) LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC HÀ NỘI – 2021 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI LÊ THỊ HỢI VAI TRÒ CỦA NGƯỜI CAO TUỔI TRONG GIA ĐÌNH HIỆN NAY (Nghiên cứu trường hợp tỉnh Thanh Hóa) Ngành: Xã hội học Mã số: 9310301 LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS LÊ NGỌC VĂN HÀ NỘI – 2021 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan nội dung luận án là do tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS. Các thông tin, số liệu trong luận án là trung thực. Các luận điểm kế thừa được trích dẫn rõ ràng. Kết quả nghiên cứu của luận án chưa từng được công bố ở bất kỳ công trình khoa học nào khác.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN Lê Thị Hợi i LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án tiến sỹ này, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Khoa Xã hội học - Học viện khoa học Xã hội đã giúp đỡ tạo điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành chương trình học nghiên cứu sinh. Đặc biệt, PGS.TS Lê Ngọc Văn, người đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ và chỉ bảo tận tình cho tôi từ khi hình thành ý tưởng đề tài nghiên cứu đến khi hoàn thành luận án tiến sỹ. Chân thành cảm ơn tập thể cán bộ và người dân ở P.Thanh Hóa, xã Lương Sơn, huyện Thường Xuân, xã Hoằng Tiến, Hoằng Hóa, Thanh Hóa đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình thu thập thông tin tại địa phương. Chân thành cảm ơn Trường đại học Hồng Đức, Khoa Khoa học xã hội và Bộ môn Xã hội học đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận án.

Tôi xin cảm ơn bạn bè và các đồng nghiệp, những người đã chia sẻ, động viên, giúp tôi có thêm nhiều kinh nghiệm, kiến thức khoa học. Lòng biết ơn sâu sắc của tôi dành cho gia đình và những người thân yêu. Sự động viên, khích lệ của họ có giá trị rất lớn để tôi hoàn thành đề tài nghiên cứu này. Hà Nội, tháng 06 năm 2021 Nghiên cứu sinh Lê Thị Hợi ii MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU.

1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. Những vấn đề nội dung, lý thuyết và phương pháp nghiên cứu về NCT liên quan đến đề tài. Những nội dung liên quan đến đề tài nghiên cứu. Những quan điểm lý thuyết và phương pháp liên quan đến đề tài.

Nhận xét và định hướng nghiên cứu mới của đề tài.29 Tiểu kết chương 1. 33 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI. Định nghĩa và giải thích các khái niệm làm việc. Người cao tuổi (Older person/the elderly).

Vai trò người cao tuổi trong gia đình. Các cách tiếp cận lý thuyết của đề tài. Tiếp cận lý thuyết về vai trò (Role theory). Tiếp cận lý thuyết hiện đại hóa (Modernization theory).

Tiếp cận thuyết gỡ bỏ (disengagement theory). Tiếp cận thuyết hoạt động (Activity theory). Quan điểm của Đảng và Chính sách nhà nước về NCT. Giới thiệu địa bàn nghiên cứu.

Đôi nét về tỉnh Thanh Hóa. Về các phường, xã nơi tiến hành cuộc điều tra. Lược đồ phân tích. 56 Tiểu kết chương 2.

57 Chương 3: VAI TRÒ CỦA NGƯỜI CAO TUỔI TRONG GIA ĐÌNH Ở THANH HÓA. Thực trạng già hóa và một vài đặc điểm của người cao tuổi ở Thanh Hóa58 iii 3. Vai trò người cao tuổi trong đời sống hôn nhân của con cháu ở gia đình Thanh Hóa. Người cao tuổi trong vai trò tham gia vào quyết định hôn nhân của con cháu.

Vai trò người cao tuổi trong xây dựng tiêu chuẩn lựa chọn bạn đời cho con cháu.Vai trò người cao tuổi trong việc chia sẻ kinh nghiệm và giải quyết mâu thuẫn trong đời sống hôn nhân của con cháu ở gia đình Thanh Hóa.Vai trò của người cao tuổi đối với mô hình sống sau kết hôn của con cháu. Vai trò người cao tuổi trong hoạt động sản xuất/kinh doanh gia đình ở Thanh Hóa. Quan điểm của NCT về hoạt động sản xuất/kinh doanh gia đình. Người cao tuổi tham gia quyết định các hoạt động sản xuất/kinh doanh của gia đình.

Những hoạt động sản xuất/kinh doanh NCT tham gia hỗ trợ gia đình ở Thanh Hóa. Vai trò người cao tuổi trong chăm sóc và giáo dục con cháu ở gia đình Thanh Hóa. Quan điểm của NCT về chăm sóc và giáo dục con cháu trong gia đình. Vai trò NCT trong hoạt động chăm sóc các thành viên gia đình ở Thanh Hóa.Vai trò NCT trong hoạt động giáo dục con cháu ở gia đình Thanh Hóa.

Vai trò người cao tuổi trong hoạt động thờ cúng tổ tiên của gia đình. Người cao tuổi tham ra quyết định các hoạt động thờ cúng tổ tiên của gia đình ở Thanh Hóa. Vai trò NCT tham gia giáo dục con cháu về giá trị thờ cúng tổ tiên trong gia đình ở Thanh Hóa. 107 Tiểu kết chương 3.

111 iv Chương 4: CÁC NHÓM YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VAI TRÒ CỦA NGƯỜI CAO TUỔI TRONG GIA ĐÌNH Ở THANH HÓA HIỆN NAY. Nhóm yếu tố truyền thống và hiện đại. Yếu tố văn hóa truyền thống kính trọng người già. Yếu tố công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Nhóm yếu tố đặc trưng nhân khẩu xã hội của NCT. Yếu tố giới tính. Yếu tổ tuổi. Yếu tố trình độ học vấn.

Yếu tố dân tộc. Nhóm yếu tố đặc trưng gia đình. Yếu tố mức sống.Yếu tố khu vực. Mô hình sống.

140 Tiểu kết chương 4. 144 KẾT LUẬN VÀ BÌNH LUẬN. 145 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ.152 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 176 v DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT BHXH Bảo hiểm xã hội CB Cán bộ CNH Công nghiệp hóa HĐH Hiện đại hóa NCT Người cao tuổi TPTH Thành phố Thanh Hóa TCH Toàn cầu hóa HNQT Hội nhập quốc tế KTTT Kinh tế thị trường vi DANH MỤC BẢNG Bảng 1.

Cơ cấu mẫu khảo sát.1: Vai trò NCT tham gia trong đời sống hôn nhân của con cháu theo mô hình sống.2: Quan điểm của NCT về hoạt động sản xuất/kinh doanh.3: Vai trò NCT tham gia quyết định một số hoạt động sản xuất/kinh doanh của gia đình theo mô hình sống.4: Vai trò người cao tuổi trong hoạt động sản xuất/kinh doanh của gia đình.5: Mức độ tham gia hoạt động sản xuất/kinh doanh gia đình của người cao tuổi.6: Những nội dung NCT tham gia truyền đạt kinh nghiệm sản xuất/ kinh doanh cho con cháu.7: Quan điểm của NCT về chăm sóc và giáo dục con cháu trong gia đình ở Thanh Hóa.8: Người cao tuổi với vai trò chăm sóc gia đình.9: Người cao tuổi có tham gia quyết định việc học tập của con cháu trong gia đình ở Thanh Hóa.10: Mức độ quan trọng ý kiến NCT đối với quyết định giáo dục của con cháu.11: Vai trò NCT trong giáo dục đạo đức truyền thống cho con cháu.12: Vai trò NCT trong quyết định các hoạt động thờ cúng tổ tiên của gia đình.13: Mức độ quan trọng ý kiến của NCT trong quyết định hoạt động thờ cúng tổ tiên của gia đình ở Thanh Hóa.14: Vai trò của NCT trong giáo dục thờ cúng tổ tiên cho con cháu.1: Thái độ của con cháu về ý kiến của NCT trong gia đình.2: Vai trò NCT trong đời sống hôn nhân của con cháu từ góc độ giới.3: Vai trò tham gia hoạt động sản xuất/kinh doanh của NCT ở góc độ giới .4: Những công việc NCT tham gia giúp đỡ con cháu trong gia đình từ góc độ giới.5: Vai trò NCT trong đời sống hôn nhân của con cháu từ góc độ tuổi.6: Những công việc NCT tham gia giúp đỡ con cháu trong gia đình từ góc độ tuổi.7: Những hoạt động sản xuất/kinh doanh của NCT trong gia đình từ góc nhìn trình độ học vấn.8: Quyết định của NCT về thờ cúng tổ tiên trong gia đình từ góc nhìn trình độ học vấn (%).9: Những hoạt động sản xuất của NCT trong gia đình theo góc độ dân tộc (%).10: Những công việc NCT tham gia giúp đỡ con cháu trong gia đình từ góc độ dân tộc(%).11: Vai trò NCT trong hoạt động sản xuất/kinh daonh của gia đình từ góc nhìn mức sống (%).12: Những công việc NCT tham gia giúp đỡ con cháu trong gia đình từ góc độ mức sống.13: Những công việc NCT tham gia giúp đỡ con cháu trong gia đình từ góc nhìn khu vực(%).14: Những hoạt động sản xuất của NCT trong gia đình dưới góc nhìn mô hình sống (%).15: Những công việc chăm sóc gia đình của NCT từ góc nhìn mô hình sống (%). 142 viii DANH MỤC HÌNH, BIỂU ĐỒ Biểu 3. Biến động qui mô dân số, dân số từ 60 tuổi trở lên và chỉ số già hóa dân số ở Thanh Hóa giai đoạn 1999 – 2019.2: Mức độ quan trọng ý kiến của NCT tham gia quyết định hôn nhân của con cháu.3: Mức độ quan trọng ý kiến của NCT khi đưa ra các tiêu chí lựa chọn bạn đời cho con cháu.4: Mức độ quan trọng ý kiến của người cao tuổi về chia sẻ kinh nghiệm hôn nhân với con cháu.5: Mức độ quan trọng ý kiến của NCT đối với con cháu về mô hình sống sau kết hôn.6: Mức độ quan trọng ý kiến của NCT khi tham gia quyết định một số hoạt động sản xuất/kinh doanh gia đình.7: Những công việc NCT tham gia hỗ trợ tăng thu nhập cho gia đình.8: Nguồn thu nhập của NCT hỗ trợ con cháu trong gia đình. Mức độ tham vào công việc chăm sóc gia đình của NCT.10: Lý do duy trì nghi lễ thờ cúng tổ tiên.11: Mức độ NCT tham gia giáo dục nghi lễ thờ cúng tổ tiên cho con cháu .1: Vai trò quyết định sản xuất/kinh doanh của NCT trong gia đình ở góc độ giới.2: Quyết định của NCT về thờ cúng tổ tiên trong gia đình từ góc độ giới .3: Người cao tuổi tham gia quyết định sản xuất từ góc độ tuổi ***.4: Vai trò người cao tuổi tham gia dạy và kiểm tra việc học của các cháu trong gia đình ở Thanh Hóa ***.5 : Quyết định của NCT về thờ cúng tổ tiên trong gia đình từ góc độ mức sống .6: Những hoạt động sản xuất/kinh doanh của NCT trong gia đình từ góc nhìn khu vực.7: Quyết định của NCT về thờ cúng tổ tiên trong gia đình từ góc nhìn khu vực.

140 ix PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Bộ phận người cao tuổi (NCT) trong cơ cấu dân số đang có xu hướng tăng lên về số lượng và tỷ lệ. Hiện tượng này dẫn đến sự biến động dân số theo hướng già hóa. Điều gì xảy ra khi người ta già đi? Đâu là những hàm ý xã hội về việc số lượng người già ngày một gia tăng?