Luận án tiến sĩ kinh tế: Vai trò của ngoại thương đối với sự phát triển của Trung Quốc từ khi cải cách và mở cửa

Tính cấp thiết và ý nghĩa của đề tài Sau chiến tranh thế giới lần thứ hai, đặc biệt trong thập kỷ cuối cùng của thế kỷ XX, quan hệ kinh tế quốc tế đã có nhiều thay đổi trên cả phương diện tư duy lý luận lẫn thực tiễn. Hầu hết các nước trên thế giới đều thực hiện chính sách mở cửa, thúc đẩy thương mại và đầu tư nước ngoài phát triển. Đồng thời, tăng trưởng kinh tế của phần lớn các quốc gia trên thế giới ngày càng phụ thuộc vào thương mại quốc tế. Đặc biệt, từ đầu những năm 1980 đến nay, nhiều nước đang phát triển đã chuyển chiến lược công nghiệp hóa từ thay thế nhập khẩu sang mở cửa, hướng ngoại và thúc đẩy xuất khẩu.

Những thực tế này về cơ bản đều bắt nguồn từ những thay đổi chủ yếu trong nhận thức về vai trò của các quan hệ kinh tế quốc tế nói chung và ngoại thương nói riêng đối với phát triển kinh tế. Ngay từ thập kỷ 80, Trung Quốc đã nổi lên như là một quốc gia thương mại năng động nhất trên thế giới, bất chấp các thách thức trong quá trình mở cửa nền kinh tế ra thế giới bên ngoài. Chính sách tự lực cách sinh theo tư tưởng của chủ nghĩa Mao đã nhường chỗ cho chính sách mở cửa thu hút đầu tư nước ngoài, xây dựng các đặc khu chế xuất ven biển, khuyến khích phát triển ngoại thương và sử dụng các khoản vay của nước ngoài để mở rộng đầu tư và đổi mới kỹ thuật. Kết quả là, kim ngạch xuất nhập khẩu, vốn đầu tư nước ngoài và tổng sản phẩm quốc nội đều tăng trưởng với tốc độ cao chưa từng có trong nhiều năm liên tục.

Điều này đã và đang mang lại cho Trung Quốc nhiều lợi ích trước mắt và lâu dài, nhưng cũng đặt những thách thức to lớn đòi hỏi nền kinh tế phải được điều chỉnh về mặt cơ cấu trong hàng loạt lĩnh vực như nông nghiệp, ngân hàng, bảo hiểm, dịch vụ viễn thông, công nghiệp sản xuất ô tô. Những bài học thành công và thất bại của Trung Quốc sẽ góp phần làm rõ hơn lý thuyết về vai trò của ngoại thương với phát triển kinh tế, đồng 2 thời là những kinh nghiệm quý báu cho các quốc gia khác trong tiến trình mở cửa và phát triển kinh tế. Việt Nam là một quốc gia đang phát triển có nhiều điểm tương đồng với Trung Quốc về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội và trong những năm qua cũng đang thực hiện đường lối đổi mới và mở cửa. Những bài học kinh nghiệm của Trung Quốc sẽ là những đóng góp quan trọng cho việc hoạch định các chính sách kinh tế nói chung và chính sách ngoại thương nói riêng của Việt Nam.

Tình hình nghiên cứu Vai trò của ngoại thương đối với phát triển kinh tế là một trong những đề tài chủ yếu của kinh tế học phát triển trong suốt nửa cuối của thế kỷ XX. Tuy đã có nhiều công trình nghiên cứu về mối quan hệ giữa ngoại thương và phát triển kinh tế, nhưng có thể nói những nghiên cứu này chưa đủ để khẳng định tính quy luật về mối quan hệ của hai yếu tố nói trên. Các công trình nghiên cứu khác nhau đã rút ra những kết luận khác nhau về mối quan hệ giữa ngoại thương và phát triển kinh tế. Một số công trình nghiên cứu đã chứng minh đó là mối quan hệ cùng chiều.

Trong khi đó, một số công trình nghiên cứu khác lại chứng minh ngược lại hoặc cho rằng các đại lượng trên không có mối quan hệ với nhau. Một trong những nguyên nhân dẫn đến sự không thống nhất này là các nhà nghiên cứu khác nhau đã dựa vào các nguồn tài liệu khác nhau và sử dụng các phương pháp nghiên cứu khác nhau. Đã có nhiều công trình nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nước về sự phát triển của ngoại thương và kinh tế Trung Quốc từ khi cải cách, mở cửa đến nay. Trong đó đáng chú ý là các công trình: Viên Văn Kỳ: Nghiên cứu mô hình phát triển mậu dịch đối ngoại Trung Quốc; Nicolas R.

Lardy: Ngoại Thương và cải cách kinh tế ở Trung Quốc 1978- 1990; Nguyễn Minh Hằng: Quan hệ kinh tế đối ngoại Trung Quốc thời kỳ mở cửa; Nguyễn Thế Tăng: Quá trình mở cửa đối ngoại của cộng hòa nhân dân Trung Hoa; Lý Thành Luân: Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội Trung Quốc 1996- 2050; 3 Lưu Lực: Toàn cầu hóa kinh tế lối thoát của Trung Quốc là ở đâu. Những công trình này chủ yếu nghiên cứu tác động của các chính sách cải cách và mở cửa đến sự phát triển của ngoại thương và kinh tế Trung Quốc, mà chưa trực tiếp bàn đến vai trò của ngoại thương đối với phát triển kinh tế Trung Quốc. Về vai trò của ngoại thương đối với phát triển kinh tế của Trung Quốc từ khi nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa được thành lập, đặc biệt từ khi nền kinh tế được cải cách và mở cửa đến nay, có rất nhiều bài nghiên cứu hết sức công phu và có giá trị to lớn cả về lý luận lẫn thực tiễn. Một phần trong số những bài viết này đã được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho luận án.

Tuy nhiên, mỗi bài viết nêu trên thường chỉ tập trung tìm hiểu vai trò của ngoại thương đối với một, hoặc một vài khía cạnh cụ thể của phát triển kinh tế như: tăng trưởng, cơ cấu ngành, cơ cấu sở hữu, cán cân thanh toán, việc làm, phân phối thu nhập. trong một giai đoạn cụ thể của tiến trình phát triển kinh tế Trung Quốc. Cho đến nay, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách đầy đủ và hệ thống vai trò của ngoại thương đối với phát triển kinh tế của Trung Quốc trong thời kỳ cải cách, mở cửa nền kinh tế. Đặc biệt, chưa có công trình nghiên cứu nào của các học giả Việt Nam về vấn đề này nhằm góp phần vào tiến trình đổi mới và mở cửa nền kinh tế của nước ta.

Vì vậy, có thể nói đề tài của luận án là hoàn toàn mới mẻ. Mục đích và đối tượng nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của luận án là: (1) Khái quát những lý thuyết về vai trò của ngoại thương đối với phát triển kinh tế trong điều kiện của các nước đang phát triển và phân tích vai trò của ngoại thương trong một số chiến lược chủ yếu nhằm phát triển kinh tế. (2) Rút ra các bài học kinh nghiệm của Trung Quốc cho việc hoạch định các chủ trương chính sách phát triển ngoại thương và kinh tế Việt Nam trong tiến trình đổi mới và mở cửa. 4 Với mục đích trên đây đối tượng nghiên cứu của luận án là: Vai trò của ngoại thương đối với phát triển kinh tế của Trung Quốc.

Luận án chỉ tập trung nghiên cứu một chiều của mối quan hệ giữa ngoại thương và phát triển kinh tế của Trung Quốc. Tuy vậy, chiều ngược lại, tức là tác động của phát triển kinh tế đến ngoại thương sẽ luôn được xem xét trong chừng mực có thể nhằm phục vụ cho mục đích nghiên cứu của luận án. Phạm vi nghiên cứu Về thời gian: Vai trò của ngoại thương đối với phát triển kinh tế của Trung Quốc là vấn đề gắn liền với lịch sử phát triển kinh tế của Trung Quốc. Tuy nhiên, luận án chỉ tập trung nghiên cứu vai trò của ngoại thương từ khi nền kinh tế Trung Quốc được cải cách và mở cửa với thế giới bên ngoài, tức là từ năm 1978 đến nay.

Đây là giai đoạn cả ngoại thương lẫn kinh tế Trung Quốc đều phát triển hết sức mạnh mẽ dưới tác động của các chính sách cải cách và mở cửa. Về nội dung: Vai trò của ngoại thương đối với phát triển kinh tế của Trung Quốc là một vấn đề rộng lớn và phức tạp có liên quan đến nhiều mặt, nhiều khía cạnh của nền kinh tế. Vì vậy, luận án chỉ tập trung vào tác động của ngoại thương đến tăng trưởng kinh tế, thu hút đầu tư nước ngoài, các ngành kinh tế chủ chốt, các doanh nghiệp nhà nước và việc phân phối thu nhập trong nền kinh tế. Phương pháp nghiên cứu Trong luận án, các phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội nói chung và kinh tế học nói riêng được sử dụng để nghiên cứu vai trò của ngoại thương đối với phát triển kinh tế Trung Quốc từ khi cải cách, mở cửa đến nay.

Ngoài ra, luận án còn sử dụng phương pháp thống kê kinh tế, tổng hợp thực tiễn, kết hợp với phân tích so sánh để minh họa cho các luận điểm, rút ra các nhận xét và tạo cơ sở cho các dự báo về triển vọng phát triển kinh tế. Ngày 5 nay, các vấn đề kinh tế thường chịu tác động của các quan điểm chính trị. Do đó, luận án còn tiếp cận về chính trị và thể chế để làm sáng tỏ vấn đề nghiên cứu. Đóng góp của luận án Thông qua nhận thức về vai trò của ngoại thương đối với phát triển kinh tế của Trung Quốc từ khi cải cách và mở cửa đến nay, luận án có những đóng góp mới cơ bản sau: - Đưa ra một trường hợp nghiên cứu cụ thể, trên cơ sở đó làm rõ hơn lý thuyết về vai trò của ngoại thương đối với phát triển kinh tế trong điều kiện của các nước đang phát triển và trong một số chiến lược chủ yếu nhằm phát triển kinh tế.

- Nêu lên một kinh nghiệm quốc tế cập nhật, nóng hổi về vai trò của ngoại thương đối với phát triển kinh tế và một số gợi ý, khuyến nghị cho việc hoạch định các chủ trương chính sách phát triển ngoại thương và kinh tế Việt Nam trong tiến trình đổi mới và mở cửa. Kết cấu của luận án Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm 4 chương: Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về vai trò của ngoại thương đối với phát triển kinh tế Trung Quốc. Chương 2: Ngoại thương qua các giai đoạn cải cách và mở cửa nền kinh tế Trung Quốc. Chương 3: Tác động của ngoại thương đến phát triển kinh tế Trung Quốc.

Chương 4: Một số kinh nghiệm về sử dụng ngoại thương để phát triển kinh tế Trung Quốc. 6 Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VAI TRÒ CỦA NGOẠI THƯƠNG ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRUNG QUỐC Vai trò của ngoại thương đối với phát triển kinh tế của Trung Quốc sau cải cách, mở cửa là vấn đề có bề dày về cơ sở lý luận và thực tiễn.