Luận án Tiến sĩ: Vai trò của đạo đức đối với hình thành nhân cách con người Việt Nam trong đổi mới

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Con người không chỉ là mục tiêu mà còn là động lực phát triển kinh tế - xã hội. Sự phát triển con người thực chất là phát triển nhân cách được Đảng ta khẳng định là cơ sở của phát triển nhanh và bền vững. Vì vậy, việc nghiên cứu, khai thác các yếu tố tác động tới sự hình thành và phát triển nhân cách của con người Việt Nam hiện nay đang là vấn đề thu hút sự quan tâm, chú ý về cả phương diện lý luận cũng như thực tiễn, không những đối với các nhà nghiên cứu mà còn đối với các nhà lãnh đạo, quản lý, các tổ chức và cơ quan giáo dục - đào tạo.

Đạo đức là một trong những giá trị tinh thần phổ quát (Chân-Thiện-Mỹ) của nhân loại và là bộ phận trọng yếu trong đời sống tinh thần xã hội. Những phẩm chất đạo đức cá nhân là nền tảng nhân cách của con người. Sự trưởng thành về đạo đức biểu hiện trình độ phát triển nhân cách và là sự tiến bộ mang tính nhân văn trong đời sống văn hóa tinh thần của cộng đồng. Trong xu thế nhân văn hoá sự phát triển của xã hội hiện đại, đạo đức được khẳng định là một nhân tố nội sinh quan trọng và là một phương diện không thể thiếu cho việc hình thành nhân cách phát triển hài hoà, toàn diện của mỗi cá nhân.

Trong các giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam, giá trị đạo đức là cốt lõi. Những giá trị đạo đức truyền thống như yêu nước, nhân ái, tình nghĩa, yêu lao động, yêu tự do, độc lập và đặc biệt coi trọng các giá trị văn hoá tinh thần. đã tạo nên nét bản sắc trong đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân ta. Nó cũng tạo nên cốt cách riêng và những phẩm chất cao quý trong nhân cách của con người Việt Nam.

Chính những giá trị đạo đức ấy đã tạo nên sức mạnh cho con người và dân tộc Việt Nam trong lịch sử, cần được phát huy trong sự nghiệp đổi mới hiện nay: Khai thác và nâng cao vai trò của đạo đức là đòi hỏi mang tính nhân văn của thời đại đối với sự phát triển con người và là một yếu tố cơ bản để giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong tiến trình hội nhập và phát triển. Khi đất nước bước vào thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá (CNH), hiện đại hoá (HĐH), sự chuyển biến mạnh mẽ những điều kiện kinh tế xã hội dẫn đến sự chuyển đổi thang giá trị, chuẩn mực và quan niệm đạo đức. Theo đó, sự hình thành nhân cách của con người Việt Nam, đặc biệt là lớp người trẻ tuổi đang chịu những ảnh hưởng từ nhiều phía: Một mặt, nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường, dân chủ hoá đời sống xã hội, những tiến bộ khoa học công nghệ và mở rộng giao lưu, hội nhập với thế giới đã tạo điều kiện cho con người trở nên năng động, linh hoạt và duy lý hơn; Mặt khác, nó đang làm nảy sinh những hiện tượng xói mòn đạo đức, kích thích lối sống thực dụng, đề cao chủ nghĩa cá nhân. Đó vừa là nguyên nhân vừa là biểu hiện sự lệch lạc, biến dạng trong quá trình hình thành và phát triển nhân cách.

Thực trạng này cần được nhận thức, đánh giá một cách khách quan, khoa học để phát huy những mặt tích cực và hạn chế những tiêu cực từ góc độ đạo đức. Diễn biến phức tạp trong đời sống đạo đức của xã hội ta hiện nay đang làm hình thành những quan niệm, thái độ khác nhau về vai trò của đạo đức và giáo dục đạo đức đối với sự đào luyện và phát triển nhân cách của con người Việt Nam trong xã hội hiện đại: hoặc, chỉ nhìn thấy những tác động tiêu cực từ mặt trái của nền kinh tế thị trường, định kiến với nó, thậm chí đem đối lập một cách máy móc đạo đức với kinh tế thị trường. Quan niệm đề cao đạo đức một cách thái quá thường đồng nhất đạo đức với nhân cách, tuyệt đối hoá vai trò của đạo đức, xem nó là nhân tố duy nhất xem xét và đánh giá con người. Trên thực tế.

đã từng tồn tại kiểu nhân cách "thụ động", chỉ biết "chấp nhận" và "thừa hành". Con người như vậy đã hoạt động không phải với tư cách một cá nhân tự do có cá tính và sáng tạo. Trước yêu cầu của cuộc sống và những đòi hỏi phát triển của sự nghiệp đổi mới đất nước, mô hình nhân cách đó không những không còn phù hợp mà còn trở thành lực cản đối với tiến bộ xã hội; Hoặc, chỉ coi trọng các giá trị vật chất, kỹ thuật và xem nhẹ các giá trị văn hóa tinh thần trong đó có giá trị đạo đức. Vì thế, trong giáo dục, đào tạo và sử dụng con người, chỉ coi trọng học vấn, năng lực chuyên môn, năng lực quản lý, kinh doanh mà bỏ qua việc giáo dục, rèn luyện các phẩm chất đạo đức.

Chính đó là nguyên nhân trực tiếp làm cho "không ít cán bộ, đảng viên thoái hóa, quan liêu, tham nhũng, xa hoa, lãng phí, xa rời bản chất của giai cấp công nhân", bất chấp đạo lý vì mục đích kiếm tiền, địa vị và quyền lực, chỉ sau một thời gian nền kinh tế nước ta chuyển sang cơ chế thị trường. Những hiện tượng suy thoái đạo đức, biến dạng nhân cách cùng với nó là các tệ nạn xã hội đang là nỗi nhức nhối trong đời sống xã hội và là một trong những nguy cơ đối với chiến lược phát triển con người của Đảng. Vì vậy, vấn đề đạo đức và vai trò của đạo đức đối với sự hình thành nhân cách con người Việt Nam là một vấn đề triết học bức xúc nảy sinh từ thực tiễn đất nước ta hiện nay, đòi hỏi sự nghiên cứu, khái quát khoa học. Tất cả những điều trình bày trên đây là những lý do chúng tôi chọn đề tài: "Vai trò của đạo đức đối với sự hình thành nhân cách con người Việt Nam trong điều kiện đổi mới hiện nay" để nghiên cứu.

Tình hình nghiên cứu đề tài Từ góc độ đạo đức học và tâm lý học, các vấn đề đạo đức, nhân cách đã được nhiều tác giả trong nước cũng như nước ngoài bàn đến. Những công trình chuyên bàn về đạo đức được dịch sang tiếng Việt chủ yếu là của các tác giả ở Liên Xô và một số nước trong hệ thống xã hội chủ nghĩa (XHCN) trước đây. Các nhà đạo đức học mác xít đã nghiên cứu các hiện tượng đạo đức và vai trò của đạo đức đối với đời sống xã hội của con người trên cơ sở thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa Mác-Lênin. Đặc biệt trong cuốn "Đạo đức học - Thử trình bày một hệ thống đạo đức mácxít của Brandzeladzet”, nhiều hiện tượng đạo đức và vai trò của đạo đức đã được làm sáng rõ.

Tác giả đã luận giải một cách sâu sắc mối quan hệ giữa đạo đức với tính cách của con người. Khi nghiên cứu về con người, các nhà triết học, tâm lý học Xô Viết thường đề cao vai trò của các yếu tố xã hội, của môi trường giáo dục, nhất là giáo dục đạo đức, giáo dục cộng sản chủ nghĩa (CSCN) đối với sự hình thành và phát triển nhân cách. Trong công trình nghiên cứu tập thể "Chủ nghĩa xã hội và nhân cách", các tác giả đã nghiên cứu và trình bày nhiều vấn đề liên quan tới sự hình thành và phát triển nhân cách trong điều kiện xây dựng chủ nghĩa xã hội (CNXH) và chủ nghĩa cộng sản (CNCS). Đạo đức cá nhân được xem là một trong những chuẩn mực của sự phát triển nhân cách, biểu hiện mối quan hệ bên trong của con người đối với các giá trị xã hội.

Ở nước ta, đạo đức là vấn đề thường xuyên được quan tâm trong cả nghiên cứu lý luận và đời sống xã hội. Trong di sản tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và đào tạo con người, Người đặc biệt nhấn mạnh vai trò của đạo đức, coi "đạo đức là cái gốc của người cán bộ", là sức mạnh của một con người mà nhờ có sức mạnh ấy người cán bộ cách mạng mới vượt qua mọi khó khăn thách thức để rèn luyện và trưởng thành. Trong nước, có một số cuốn sách bàn về đạo đức như "C. Lênin, bàn về đạo đức (Viện Triết học 1972), "Đảng ta bàn về đạo đức (Viện triết học 1973).

"Đạo đức mới" của Vũ Khiêu (Nxb Khoa học xã hội 1974), (chủ động và tích cực xây dựng đạo đức mới" của Tương Lai (Nxb Sự thật 1983), "Mấy vấn đề đạo đức và thẩm mĩ trong thời kỳ quá độ" (Viện triết học 1983). Trong những năm trước đây, dưới góc độ nghiên cứu vấn đề xây dựng con người mới, "Tinh thần làm chủ tập thể" được xem là phẩm chất đạo đức hàng đầu, là đặc trưng cơ bản của con người mới XHCN. Sự phát triển con người tuy có được đề cập nhưng mới dừng ở những khái niệm chung, trừu tượng, mang tính tư biện, chưa hướng vào sự phát triển đích thực của mỗi cá nhân. Từ Đại hội toàn quốc lần thứ VI của Đảng (12/1986), cùng với đổi mới toàn diện đời sống xã hội là sự đổi mới nhận thức về vai trò và vị trí của con người trong phát triển kinh tế, xã hội.

Con người được đặt vào vị trí trung tâm của mọi chính sách kinh tế, xã hội đòi hỏi sự quan tâm, nghiên cứu cả cấp độ lý luận và thực tiễn. Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về con người của các nhà khoa học Việt Nam đề cập đến nhiều khía cạnh, nhiều vấn để khác nhau như: "Nguồn lực con người": "Nhân tố con người"; "Nhân cách"; "Lối sống"; "Văn hóa"; "Đạo đức" và các mối quan hệ giữa con người với môi trường tự nhiên, xã hội. Trong chương trình Khoa học Công nghệ cấp Nhà nước KX-07. "Con người Việt Nam - mục tiêu và động lực của sự phát triển kinh tế - xã hội" (1991- l995), có một số đề tài nghiên cứu các yếu tố tác động đến sự hình thành và phát triển nhân cách của con người Việt nam như: "Tìm hiểu định hướng giá trị của thanh niên Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường", (Thái Duy Tuyên),"Vai trò của nhà trường." (Hoàng Đức Nhuận), "Vai trò của gia đình.

Lê Thi), "Những đặc trưng và xu thế phát triển nhân cách con người Việt Nam.