Nghiên cứu ứng dụng mpcr để xác định phân týp của hiv1 ở hà nội viêng chăn 2007

DAT VAN DE HIV (Human Immunodeficiency Virus) 1a can nguyén gay ra dai dich AIDS (Acquired Immuno deficiency Syndrome). AIDS 1a giai doan cudi cia nhiém HIV, số lượng tế bào TCD4 giảm mạnh dẫn đến hệ thông miễn dịch mất khả năng chống đỡ tạo điều kiện thuận lợi cho các tác nhân (ký sinh trùng, vi khuẩn và virus) tắn công một cách dễ dàng và gây bệnh do đó được gọi bệnh nhiễm trùng cơ hội, nếu không được điều trị đúng và kịp thời bệnh nhân sẽ tử vong. HIV đang lây lan trên phạm vi toàn cầu và đã trở thành một trong những vụ dịch tồi tệ nhất được ghi nhận trong lịch sử loài người. Những trường hợp AIDS đầu tiên phát hiện năm 1981 tại Hoa Kỳ [95]; đến nay, theo UNAIDS/WHO toàn cầu đã có khoảng 76 triệu người bị nhiễm HIV và có trên 30 triệu người tử vong do liên quan dén AIDS [139], [140], [141], [142], [143].

Dịch HIV/AIDS đã xuất hiện hơn 30 năm nay nhưng chưa có vaccine và thuốc đặc trị, hiện nay HIV đang là một vấn đề được quan tâm lớn ở nhiều quốc gia và cấp độ toàn cầu. HIV gồm có 2 týp sinh học đó là HIV-I và HIV-2, trong đó HIV-1 đang lan tran va gay đại dịch phạm vi toàn cầu, còn HIV-2 mới chỉ khu trú ở một số quốc gia khu vực Tây Phi. HIV-1 có đặc tính đa dạng di truyền cao được phân thành các nhóm (Groups), các phân týp (Subtypes), các dạng dưới phan typ (Sub - subtypes) va cdc dạng tái tổ hợp (Circulating reeombinant forms - CRFs). HIV-1 gom co 4 nhom: M (Major hoac Main), O (Outlier), N (non - M, non - O hoặc New) và nhóm P (Pending) [16], [65], [114], [115], [132], trong đó nhóm N và O chỉ thấy ở phía Tây Trung Phi.

Nhóm P mới phát hiện ở Cameroon là nhóm rat hiém, trong khi nhóm M có tính đa dạng di truyền cao phổ biến nhất, đã và đang lây lan nhanh phạm vi toàn cầu. Nhóm M được chia làm 10 phân týp gồm: A, B, C, D, E, F, G, H, J va K trong do phổ biến nhất là các phân týp từ A đến G; phân týp H, 1, K hiếm gặp hơn [28]. Một số phan typ lại chia ra các dạng dưới phân týp AI, A2, A3, A4, A5 [50], [120], [128], [145] thuộc phan typ A. Phan týp B” hoặc B-Thái Lan thuộc phân typ B [113] và F1, F2 thuộc phan typ F [120], [138], [139]; ngoài ra còn phát hiện khoảng 51 dạng tái tổ hợp và nhiều biến thê chưa xác định được phân týp [34].

Điều đặc biệt là các phân týp phân bố mang tính trội cho từng vùng địa lý khác nhau trên bản đồ toàn cầu và mỗi phân týp lại có tính trội theo đường lây truyền nhất định, kết quả thu được từ vùng Sahara châu Phi cho rằng phân týp A, C, D và E của HIV-I thích nghi lây truyền qua đường tình dục khác giới, con phan typ B lại ít lây truyền qua con đường này; ở Bắc Mỹ, Tây Âu, Đông Nam Á phân týp B lại hiệu quả truyền qua tiêm chích ma tuý và giữa cá nhân đồng tính; ở Thái Lan, phân týp B trội ở những đối tượng tiêm chích ma túy, phân týp E trội ở những trường hợp lây nhiễm qua đường tình dục [55], [68], [113], [130], [148]. Vì vậy nghiên cứu về phân bố các phân týp, các dạng tái tô hợp của HIV-I có giá trị giám sát dịch té hoc tam khu vực và toàn cầu liên quan đến chiến lược dự phòng, phát triển vaccine thích hợp cho từng khu vực, đối tượng, chế tạo các kít chan đoán và chọn liệu pháp kháng virus đặc hiệu. Hiện nay có nhiều phương pháp xác định phân týp HIV như kỹ thuật ELISA phát hiện kháng thể peptide đặc hiệu HIV-I1, kỹ thuật Heteroduplex Mobility Assay (HMA), kỹ thuật multiplex PCR (mPCR), hay PCR đa mỗi kỹ thuật giải trình tự gen (Sequencing), và phân tích loài (phylogenetic), mỗi phương pháp có ưu và nhược điểm khác nhau, trong đó giải trình tự gen vùng V3 cua gen envelope va phan tich loài được xem như là tiêu chuẩn vàng để xác định phân týp của HIV-1. Tuy nhiên phương pháp này yêu cầu phải có các trang thiết bị hiện đại, nhân viên cần được đào tạo chuyên sâu và chi phí cao.

Kỹ thuật mPCR dùng xác định nhiều phân týp HIV-1 trong cùng một ống phản ứng với nhiều vòng phản ứng là kỹ thuật có nhiều ưu điểm, như dễ thực hiện, tiến hành nhanh, không cần phải đầu tư trang thiết bị nhiều va chi phi hợp lí, do đó là kỹ thuật phù hợp với điều kiện của Việt Nam và Lào hiện nay, đặc biệt là ở Lào nơi chưa có điều kiện triển khai nhiều các kỹ thuật sinh học phân tử và còn nhiều hạn chế về nhân lực và vật lực. Vì vậy chúng tôi tiễn hành đề tài: “Wghiên cứu ứng dụng multiplex PCR để xác định phân týp của HIH-I ở Hà Nội - Viêng Chăn (2007- 2011) ” với mục tiêu: 1. Tối ưu hóa qui trình multiplex PCR để xác định các phân týp chủ yếu của HIV-] ở khu vực Hà Nội và Viêng Chăn. Xác định các phân týp chủ yếu của HIV-1 trên các đối tượng ở khu vực Hà Nội và Viêng Chăn bằng kỹ thuật multiplex PCR.

CHƯƠNG 1 TONG QUAN 1. Tình hình nhiễm HIV/AIDS trên toàn cầu HIV là tác nhân gây ra bệnh AIDS (được gọi là căn bệnh thế ký, đến nay vẫn chưa tìm được phương pháp điều trị đặc hiệu). Mẫu máu có HIV dương tính được phát hiện đầu tiên vào năm 1959 tail Zaire, chau Phi [151], mãi đến năm 1981 mới phát hiện những bệnh nhân AIDS đầu tiên tại Mỹ [95]. Cho đến nay, HIV/AIDS vẫn là một trong những mối đe dọa ở hầu hết các quốc gia trên toàn cầu.

Theo UNAIDS/WHO, đầu năm 2012, ước tính khoảng 34,2 triệu người sống chung với HIV, trong đó 16,7 triệu phụ nữ, 3,4 triệu trẻ em [140]. Tóm tắt đại dịch HIV/AIDS toàn cầu năm 2012 Tổng số 34,2 [ 31,8 — 35,9 ] triệu. Số người sống Người lớn 30,7 [ 28,6 — 32,2 ] triệu. chung voi HIV Phụ nữ 16,7 [ 15,7 — 17,9 ] triéu.

Tréem< 15tudi | 3,4[3,1—3,9 ] triệu. Người nhiễm HIV - s 2,5 [ 2,2 — 2,8 ] triệu. gười lớn 2,2 [ 2,0 - 2,4 ] triệu. mới trong năm 20! | Trẻ em < 15 tuổi | 339,000 [ 280.000 ] Tổng số 1,7 [ 1,6 — 1,9] triệu.

Người lớn 1,5 [1,3 — 1,7] triệu. Trẻ em < 15 tuổi _ | 230.000 ] Tử vong do AIDS năm 2011 *Nguôn theo: UNAIDS (2012) [141] 1. Tình hình nhiễm HIW/⁄4IDS ở Châu Á Châu Á là khu vực đa sắc tộc, đa nền văn hóa, kinh tế đa dạng, dân sỐ đông nhất thế giới chiếm khoảng 60% (4,26 tỷ dân) [150]. Châu Á là khu vực bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS sau châu Phi [141].

Những trường hợp nhiễm HIV phát hiện đầu tiên tại châu Á vào năm 1984 ở một số quốc gia như Thái Lan, Nam Triều Tiên [65] và Hồng Kông [137]. Đến nay, ước tính hơn 5 triệu trường hợp sống chung với HIV trên khắp Nam/ Đông Nam Á và đông Á, khoảng 370.000 trường hợp nhiễm mới và số tử vong do AIDS khoảng 330.000 trường hợp, tỷ lệ nhiễm trung bình là 0,2% [140], [141], tỷ lệ nhiễm HIV đang gia tăng tại Bangladesh, Pakistan và Philippine. Châu Á có hai quốc gia đông dân nhất trên thế giới như Trung Quốc và Ấn Độ, do đó mặc dù tý lệ nhiễm tương đối thấp nhưng chuyển thành số lượng người nhiễm cao [142]. An Độ là quốc gia có người sống chung với HIV khoảng 2,l triệu trường hợp, xếp thứ nhất trong khu vực và thứ ba trên toàn cầu [143].

Tình hình nhiễm HIV ớ Việt Nam Theo Bộ y tế Việt Nam, trường hợp phát hiện đầu tiên vào năm 1990 ở Thành phố Hồ Chí Minh. Đến nay, dịch HIV đã lan ra khắp các tỉnh thành, phần lớn số người xét nghiệm HIV dương tính cao là ở các tỉnh, thành phố lớn, các tỉnh khu vực miền núi Tây Bắc có đường biên giới giáp với Lào [1]. Qua các số liệu giám sát cho thấy dịch HIV/AIDS đã xuất hiện ở 100% tỉnh, thành phố từ năm 1998, đến cuối năm 2011 đã có 98% số quận, huyện, thị xã và 77% số xã, phường, thị trắn có người nhiễm HIV được báo cáo. Tình hình nhiễm HIV trên toàn quốc trong năm 2011 số trường hợp xét nghiệm phát hiện nhiễm HIV trong năm 14.125, số bệnh nhân AIDS báo cáo trong năm 6.432 số bệnh nhân AIDS tử vong báo cáo trong năm 2.

35000 20846 30387 30000 mHIV AIDS @Tv 24563 25000 + 20240 20000 TH 15000 - 2004125 10000 o 4 Lo LÍ. ot I 1 Ï l - i l | Le athe OR MW HH a Ww 3 in eo namnoaaaasp geeag 5 201ữ 2011 Biéu do 1. Tình hình HIV/AIDS, tử vong do AIDS qua các năm *Nguôn theo: Bộ y tế Việt Nam (2012) [1] 1. Tinh hình nhiễm HIV ở Lào Theo trung tâm phòng chống HIV/AIDS và Bệnh lây truyền qua đường tình dục - Bộ y tế Lào, trường hợp nhiễm HIV đầu tiên ở Lào phát hiện vào năm 1990.

Tính đến đầu năm 2012, số tích lãy qua điều tra trong phạm vi cả nước phát hiện 4.942 trường hợp nhiễm HIV, 3.650 trường hợp bị AIDS và 1.290 trường hợp tử vong liên quan AIDS, tỷ lệ nhiễm trung bình là 0,2% ở người độ tuổi từ 15- 49 tuổi, trong năm 2011 số trường hợp xét nghiệm phát hiện nhiễm HIV trong năm 670 trường hợp, số bệnh nhân AIDS báo cáo trong năm 360 số bệnh nhân AIDS tử vong báo cáo trong năm 120 và HIV/AIDS có xu hướng gia tăng theo từng năm ( Biéu d61. Ước tính tổng số người sống chung với HIV/AIDS trong năm khoảng 10.350 trường hợp, trong đó tỉnh Savannakhet 34% có tỷ lệ nhiễm HIV cao nhất so với tổng số cả nước, tiếp theo là thành phố Viêng Chăn 33% và thứ 3 là tỉnh Champasak 9% [85], [86]. mHIV 8 AIDS giv a "79 “94 wise 67 62 s67 se © 5 È 1 62 ) | 17 38 sư = ® œ ao ao ao 2] sg88š 8 s sšŠ§š 5 8S §š§ 8 1998 a 2010 2011 Biểu đồ1. Tình hình HIV/AIDS, tứ vong do AIDS qua các năm tại Lào *Nguồn theo: MOH, CHAS (2011) [101].

Phân bồ người nhiễm HIV theo đường lây truyền, số người nhiễm HIV được báo cáo trong năm 2011 cho thấy: lây truyền qua đường tình dục chiếm tý lệ cao nhất đạt 87%, tiếp đến là tỷ lệ người nhiễm HIV không rõ đường lây chiếm 6,8%, tỷ lệ lây truyền từ mẹ sang con chiếm 5%, tỷ lệ nhiễm HIV lây truyền qua tình dục đồng giới 3%, đường máu 0,1% và kim tiêm truyền 0,1% [101].