Luận án tiến sĩ đặc trưng loạn lưu lớp khí quyển sát đất tại một số điểm thuộc t

BO GIAO DUG VA DAO TAO T R U ( J N G DAI H O C T O ' N G HQI' HA N O I HOANG XUAN CO DAC TRUNG LOAN LUU LOT KHI QUYEN S A T DAT TAI MOT SO' DIEM THUOC T A Y NGUYEN U .^ Chuycn ngcinh : Khf tucrng Ma so : 01.09 Lu^Tn tin rh6 ticn sT Khoa hoc Dia ly - I3ia chat T^np the hu'cfng dan : 1. Lc Dinh Q u a n g H^ noi 19f)4 MUC LUC Trainfi Md dau 1 Childng I: Khai quat ve l6p khi quyen nat dat (LKQSD) va nghlen c{lu loon lilu LKQSD 6 ChUdng II: PhUdng phap nghien ci'lu va oci nd so lieu 23 II.: Cac pliUdng trlnh va he thdc cd ban 23 11.: PhUdng phap nghien cilu 30 II.: Cd sd so lieu 32 ChUdng III: Dae diem loan liiu l6p khi quyen sat dat tai mot so diem thupc Tay Nguyen 37 III.: Dieu kien dia ly khu vUc 37 1.: Dieu kien dia hinh Tay Nguyen 38 2.: L6p phu thUc vat 39 3.: Dieu kien khi hau Tay Nguyen 42 III.: Profil cac yeu to khi tUOng 50 1.: Dang profil luy thUa cua toe do gio 51 2.: Mo hinh loga tong quat cua Buduko 53 3.: Mo hinh Laikhtman 58 4.: Mo hinh Monhin-Obukhov 60 5.: Mo hinh loga tuyen tinii 63 III.: Cac dai lUdng dae trUng cho loan lUu I6p khi quyen sat dat 65 1.: Toe do dong luc u^*- 65 2.: Dai lU0ng dac trUnR cho phan tang nhiet 70 3. : He ^'^o loan lUu ki 72 4. : Do go ghe Zo 75 5.: Dong nhiet va dong am loan lUu 76 ChUdng IV: NhUng bai to4n {ing dyng 80 IV.: Bai toan xac dinh cac <^hc trUng nhiet am cua mat dem 81 IV.: Bai toan xac dinh cd sd khoa hoc cho viec che chan nang va tu6i tieu hOp li cho cay trong 89 IV.: Bai toan Ian truyen chat o nhiem trong khi quyen 93 Ket luan 97 Tai lieu tham khao 100 MO DAU L6p khi quyen sat dat (LKQSD) la l6p tuy rat mong (chl den do cao vai chuc met) nhUng dong vai tro quan trong trong nhieu llnh vUc kinh te, dc5i song.

Day la l6p khi quyen chlu anh hUdng va tac dong trUc tiep cua mat dem va thUcSng xuyen eo sU trao doi nhiet am v6i mat dem. Vi vay trong l6p khi quyen nay, cac yeu to khi tUOng thay doi theo thcJi glan va khong gian rat ro ret. Bien trinh ngay cua toe dp gio, nhiet do, do am. the hien ro hdn, gradien thang dxlng cua chung CO gia tri l6n hdn nhieu Ian so v6i cac l6p khi quyen tren cao.

Chuyen dong cua khong khi trong l6p khi quyen nay ro rang la chuyen dong roi, ma sat loan luu c6 gia tri l6n hdn han so v6i ma sat phan tU (trxl l6p rat mong c6 be day khoang 1cm ngay sat mat dat - l6p nh6t dem). L6p KQSD la moi tru6ng song cua nhieu loai dong thUc vat va la ndi dien ra nhUng boat dong cd ban cua con ngudi. Chinh vl vay, viec nghien CLIU LKQSD d mot so nu6c da duoc tien hanh til rat lau va da thu duOc nhieu ket qua. NhUng nguyen ly cd ban cung nhU nhUng ket qua nghien cilu cy the I6p KQSD da dUcJc trlnh bay trong nhieu cong trinh khoa hoc ma mot phan rat nho trong do duOc trinh bay trong phan tai lieu tham khao.

0 nu6c ta viec nghien cOu LKQSD chUa nhieu, chu yeu ket hdp v6i nghien ciJlu vi khi hau txlng khu vUc. Nguyen nhan cua hien tUOng nay la do chung ta thieu may moc, phUdng tien quan trac hien dai, ngoai ra do chUa thay het tam quan trong cua viec nghien cvlu l6p khi quyen nay. De thay ro hdn y nghla cua nghien cdu loan luu l6p KQSD, chung ta xet quy mo cua cac hien tU0ng xay ra trong khi quyen. Cac hien tUOng quy mo l6n va vua da duOc quan sat theo doi va nghien ctlu t\X rat lau.

Ket qua nghien cOu cac hien tUOng loai nay da duOc ap dung c6 hieu qua trong thUc tien. Co the thay ro dieu do qua cac cong trinh da duOc cong bo trong va ngoai nu6c ve cac llnh vuc du bao thcJi tiet va khi hau. Th6i gian gan day, ckc nha khoa hoc con quan tam, nghien ciJu cac hien tUOng khi quyen c6 quy mo nho hdn va ket qua dat duOc da c6 y nghla l6n lao trong viec giai quyet cac bai toan thUc te. Neu nhU klch thu6c khong gian cua cac hien tUgJng quy mo l6n c6 the Ik mot ban cau, mot ch^u luc hoac mot phan chau lye thi klch thu6c cac hien tUOng quy mo nho CO the chl la khong gian bao quanh mot qua doi, mot vUcJn cay hay mot ho nho.

Kich thu6c thcli gian dac trUng cua cac hien tUOng quy mo l6n cung vU0t rat nhieu Ian kich thu6c thbl gian dac trUng cua cac hien tUOng quy mo nho. De hinh dung eu the hdn quy mo cac hien tudng xay ra trong khi quyen ta CO the dung sd do sau day ve cac kich thu6c dac trung cua chung do Orlanski dua ra tren hinh 1. Tvl hinh 1 cho thay: nhUng hien tUdng nhU loan luu trong I6p KQSD v6i kich thu6c ngang khong qua 3km va quy mo thcJi gian du6i 1 gicJ dudc coi la hien tUOng quy mo nho. Nhiing hien tUOng nay chlnh la doi tUdng cua nganh vi khi tU0ng.

NhU vay, viec nghien cUu tang khi quyen bien noi Quy mo t h c J i gian 1 thang 1 ngay 1 gi6 1 phut 1 giay I front} Quy mo ! bao : v\jla « 200km I *^um may Igiong, tkc Quy mo Jdong D.ly Vila B - 20km ;T6,h.{ing 1 Quy mo [ t h a n h phoI vijla K — 2km !L. b i e n ; Quy mo Maytich! nho « 200m Quy mo nho B - 20m Quy mo L6p KQSD nho ^ 2m Vet k h o i 0. 2m Loan l u u Quy mo cd hoc nho tV 2cm Loan lUu chinh ap 2mm Hinh 1 Phan loai cac hien tUOng khi quyen theo quy mo thcJi gian va quy mo khong gian ngang. chung va l6p KQSD noi rieng c6 lien quan chat che v6i nghien c{lu cac hien tUdng quy mo nho.

Dieu do cung c6 nghla la nganh nghien cOu tang khi quyen bien va nganh vi khi tUdng trong thUc te chl la mot. De nghien c{lu cac hen tUdng quy mo l6n ta phai theo doi, quan trac va khao sat chung tren pham vi khong gian rong I6n va trong khoang thcJi glan dai. Vi vay mot mang lu6i quan trfeic khi tUOng cd hanh tinh da duOc xay dUng each day rat lau va hien nay van dang tiep tuc boat dong. Cac dac trUng cua hien tU0ng quy mo l6n la nhUng dac trUng trung blnh trong th6i gian dai nhU gia trl trung blnh nhieu nam, gia trl trung blnh mua, thang., trong khi do, doi v6i hien tUOng quy mo nho ta phai chu y t6i gia trl tile thcii cua cac dai lUdng vat ly dac trUng hoac gia trl trung blnh trong khoang thcJi gian ngan.

NhU vay, de nghien cOu cac hien tUOng quy mo nho ta phai tien hanh quan trac cac yeu to dac trUng trong pham vi khong glan, thc5i gian va bang phUdng tien may moc khao nhieu so v6i khi nghien ctlu cac hien tUOng quy mo l6n. NhUng may moc nay rat hien dai v6i quan tinh nho va nhin chung rat dat tien vi vay ehUa duoe sU dung rong rai. Day la mot kho khan thu6ng gap khi nghien cdu cac hien tUOng quy mo nho noi chung va nghien cijlu loan luu l6p KQSD noi rieng. Tuy gap nhieu kho khan nhu vay song trong luan an nay chung toi CO gang tlm hieu, giai quyet mot eo van de dat ra trong nghien euu l6p khi quyen sat dat no chung va ap dyng cy the cho vung Tay Nguyen noi rieng.

NhUng noi dung ehlnh cua luan an bao gom: 1. Xac dinh quy luat phan bo cac yeu to khi tUdng theo chieu cao. Xac dinh cac dac trUng cd ban cua che do loan lUu LKQSD. Xac dinh dong nhi^t, dong em trao doi giua khi quyen va mat dem.

Ap dyng cac ket qua nghien ciclu nham giai quyet mot BO bai toan thUc tien c6 lien quan. Cho t6i nay chUa c6 mot ly thuyet chinh thong hoac mo hinh hoan chlnh c6 the giai quyet tron ven cac van de tren. Vl vay viec lUa chon phUdng phap nghien c\lu thleh hOp v6i nhUng dieu kien eu the la rat can thiet. De giai quyet nhUng van de neu tren, luan an duOc trinh bay theo thvl tU sau: md dau, 4 chUdng, ket luan va tai lieu tham khao.

Luan an da duoc hoan thanh du6i sU hu6ng dan trUc tiep va sU giup dd nhiet tinh cue PGS. Pham Ngpc Ho, PCS. Le Dinh Quang. Trong thcJi gian thUc hien luan an, tac gia con nhan dU0c sU gop y, giup 60 eua cac chuyen gia, cac ban dong nghiep trong va ngoai trUcJng Dai hoc Tong hdp Ha noi, dac biet la cua TS.

Kieu Thl Xin, PGS, PTS. Tran Tan Tien, PTS. Dinh van Uu, PGS. Nguyen Trong Hieu, PTS.

Mai Trong Thong, Pham Quang Anh. Tac gia xin chan thanh cam dn moi sU giup dd qui^ bau do. Tac gia cung to long biet dn Phong Dac tao sau dai hoc trUcing Dai hoc Tong hdp Ha noi, Khoa Dia ly-Dla chat. Bo mon Khi tUdng da tao moi dieu kien thuan lOi cho tac gia trong qua trinh lam luan an.

^6- ChUdng I: KHAI QUAT VE LKQSD VA NGIII£N,_CUU_ X Q A N _ ^ U I L L 6 E _ K Q ^ Trong chUdng nay trinh bay tom tat ly thuyet tong quan ve nghien ctlu l6p khi quyen sat dat, dac diem cd ban cua chuyen dong khong khi trong l6p khi quyen sat dat va nghien ciJlu che do loan litu l6p KQSD. Co the noi rang: eU hien dien cua mat dem (bao gorr mat dat va mat nu6c ) nhU la gi6i han du6i cua khi quyen la nguyen nhan hoac gian tiep hoac trUc tiep cua rat nhieu qua trlnh va hien tU0ng xay ra trong khi quyen noi chung va trong l6p KQSD noi rieng. Do ma sat v6l mat dem nen toe do gio trong l6p du6i cua khi quyen glam dan khi do cao giam va bang khong tai chinh mat dem. SU loi lorn cua die hinh, miXc do hap thy, phat xa nhiet khao nhau cua nhUng phan khac nhau cua mat dem cung tac dong trUc tiep den chuyen dong cua khong khi trong l6p khi quyen tang thap.

Chuyen dong trd nen rat philc tap, dac trUng bdi sU thang giang manh me cua trUcJng toe do theo thcii gian cung nhU trong khong gian. Co the noi, chuyen dong trong LKQSD phan l6n la chuyen dong roi va day cung la mot trong nhUng dac trUng cd ban cua Idp khi quyen nay.