Truyền thuyết về núi non xứ lạng luận án tiến sĩ

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM PHẠM DUY TÙNG TRUYỀN THUYẾT VỀ NÚI NON XỨ LẠNG LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM MÃ SỐ: 60 22 01 21 NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: TS. NGÔ THỊ THANH QUÝ Thái Nguyên, năm 2014 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ LỜI CẢM ƠN Lời đầu tiên, tôi xin đƣợc bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới TS. Ngô Thị Thanh Quý - ngƣời thầy đã tận tình hƣớng dẫn tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn. Tôi xin cảm ơn Ban giám hiệu, Khoa Sau đại học, Khoa Ngữ Văn trƣờng Đại học sƣ phạm - Đại học Thái Nguyên… các thầy, cô tham gia giảng dạy, hƣớng dẫn nghiên cứu khoa học đã truyền thụ tri thức, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho lớp cao học Văn học Việt Nam - K20 trong quá trình học tập.

Xin chân thành cảm ơn các tổ chức, cá nhân trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn, đặc biệt là Thƣ viện tỉnh; cảm ơn gia đình, bạn bè, những ngƣời đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong việc điền dã khảo sát tƣ liệu. Đó là nguồn cổ vũ, động viên lớn lao cho tôi trong quá trình lựa chọn và viết đề tài. Cuối cùng tôi xin cảm ơn quý thầy, cô giáo đã đọc và chỉ rõ những thành công cũng nhƣ hạn chế trong luận văn tốt nghiệp này. Tôi xin chân thành cảm ơn! Thái Nguyên, tháng 4 năm 2014 Tác giả luận văn Phạm Duy Tùng Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ i MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU.

Lý do chọn đề tài. Lịch sử vấn đề. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.

Phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận văn. Cấu trúc của luận văn. 13 Chƣơng 1: VÙNG ĐẤT, CON NGƢỜI XỨ LẠNG VỚI SỰ HÌNH THÀNH, TỒN TẠI VÀ LƢU TRUYỀN CỦA TRUYỀN THUYẾT DÂN GIAN.

Vùng đất, con ngƣời xứ Lạng. Khái niệm xứ Lạng. Đặc điểm địa lý, điều kiện tự nhiên. Đặc điểm lịch sử, văn hóa các tộc ngƣời cƣ trú ở xứ Lạng.

Văn hóa, văn học dân gian xứ Lạng. Khái quát về văn hóa dân gian xứ Lạng. Khái quát về văn học dân gian xứ Lạng. 26 Chƣơng 2: ĐẶC ĐIỂM TRUYỀN THUYẾT VỀ NÚI NON XỨ LẠNG.

Cơ sở lý thuyết về thể loại truyền thuyết. Khái niệm về truyền thuyết. Phân loại truyền thuyết. Truyền thuyết về núi non xứ Lạng.

Truyền thuyết núi non xứ Lạng gắn với các thần tự nhiên. Truyền thuyết núi non xứ Lạng với đề tài chống giặc ngoại xâm. Nhân vật trong truyền thuyết về núi non xứ Lạng. Một số motif trong truyền thuyết về núi non xứ Lạng.

57 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www. Sự đồng dạng trong truyền thuyết về núi non xứ Lạng. Tính dị biệt trong các truyền thuyết về núi non xứ Lạng. 66 Chƣơng 3: TRUYỀN THUYẾT VỀ NÚI NON TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA XÃ HỘI ĐƢƠNG ĐẠI TẠI LẠNG SƠN.

Sự tồn tại và lƣu truyền của truyền thuyết về núi non tại Lạng Sơn. Các địa danh gắn với truyền thuyết về núi non tại Lạng Sơn. Tín ngƣỡng và lễ hội có liên quan đến truyền thuyết về núi non tại Lạng Sơn 78 3. Một số đề xuất và kiến nghị.

90 PHẦN KẾT LUẬN. 94 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 97 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1.

Lý do khoa học Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc, gồm có 54 dân tộc cùng chung sống, trong đó ngƣời Kinh (Việt) chiếm đa số (85,73%). Bên cạnh đó là các tộc ngƣời khác nhƣ: Tày, Thái, Khơ me, Mƣờng, Nùng… Do vậy, nƣớc ta có nhiều ngữ hệ và bản sắc văn hóa tộc ngƣời khác nhau. Trải qua chiều dài lịch sử, các dân tộc Việt Nam đã cùng chung sống, kiên cƣờng đấu tranh dựng nƣớc, giữ nƣớc, xây dựng và bảo vệ tổ quốc. Trong quá trình đó, nƣớc ta đã trở thành một cộng đồng văn hóa vừa đa dạng vừa thống nhất.

Mỗi một dân tộc lại có nghĩa vụ, trách nhiệm gìn giữ và phát huy bản sắc, phong tục tập quán, vốn truyền thống văn hóa riêng của mình. Theo địa lý tự nhiên, miền Bắc đƣợc chia thành 3 vùng lãnh thổ nhỏ: Tây Bắc Bộ, Đông Bắc Bộ và Đồng Bằng sông Hồng. Khu vực Đông Bắc Bộ bao gồm toàn bộ vùng rừng núi từ phía Đông sông Hồng ra đến sát biển, nay gồm các tỉnh: Cao Bằng, Bắc Cạn, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Quảng Ninh. Vùng văn hóa Đông Bắc Bắc Bộ bao gồm các tiểu vùng: Đông Bắc (Quảng Ninh), Việt Bắc, xứ Lạng, rẻo cao biên giới Việt - Trung.

Trong đó, xứ Lạng là nơi chung sống của nhiều dân tộc, chiếm đa số là dân tộc Tày - Nùng và một số dân tộc ít ngƣời khác. Nhiều nghiên cứu khoa học đã khẳng định đây là mảnh đất tiềm ẩn nhiều giá trị văn hóa, văn học truyền thống. Nghiên cứu văn học dân gian qua việc tiến hành khảo sát, tìm hiểu truyền thuyết địa danh về núi non đƣợc lƣu truyền, tồn tại trong đời sống các dân tộc xứ Lạng có tác dụng tăng cƣờng sự hiểu biết về các giá trị tinh thần đặc sắc nơi đây, đồng thời phát huy sự tin cậy, đoàn kết, gắn bó giữa các dân tộc, qua đó góp phần vào việc xây dựng đất nƣớc ngày càng văn minh, giàu đẹp. Xứ Lạng không chỉ là một vùng đất có giá trị văn hóa độc đáo, đặc sắc mà còn là cửa ngõ giao thƣơng quốc tế, có vai trò quan trọng trong việc phát Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 2 triển kinh tế của đất nƣớc.

Ngày nay, mặt trái của sự toàn cầu hóa cũng tác động tới các giá trị truyền thống. Những giá trị văn hóa nơi đây đang dần bị ảnh hƣởng bởi cuộc sống mƣu sinh. Trong quá trình hội nhập, các văn hóa phẩm đồi trụy, phản động từ bên ngoài vào nƣớc ta gây tác động tiêu cực đến thuần phong mỹ tục của dân tộc Việt Nam nói chung cũng nhƣ cộng đồng các dân tộc xứ Lạng nói riêng. Vì vậy, khai thác và phát huy nguồn mạch văn hóa dân tộc, văn học dân gian của xứ Lạng là một việc làm thiết thực, mang tính thời sự góp phần gìn giữ và phát huy bản sắc dân tộc Việt Nam.

Truyền thuyết dân gian Việt Nam nói chung và truyền thuyết các dân tộc thiểu số nói riêng là đối tƣợng nghiên cứu của nhiều nhà khoa học xã hội & nhân văn, trong đó có khoa học văn học dân gian. Việc nghiên cứu truyền thuyết xứ Lạng về mảng đề tài núi non là một hƣớng nghiên cứu có nhiều triển vọng. Xứ Lạng có một vị thế rất quan trọng của vùng Đông Bắc Bắc Bộ, nơi đã chứng kiến nhiều lần quân giặc phải thất điên bát đảo khi chúng xâm lƣợc nƣớc ta. Địa thế tự nhiên của vùng với nhiều núi non (hƣớng dốc, hƣớng địa hình rất đa dạng và phức tạp) đã góp phần hình thành thế chiến lược của vùng Đông Bắc Việt Nam.

Xứ Lạng còn là một trong những cái nôi của văn hóa dân gian Tày - Nùng. Trải qua nhiều thế kỷ, trong quá trình lao động sản xuất và đấu tranh xã hội, dân tộc Tày - Nùng nói chung và ngƣời Tày - Nùng ở xứ Lạng nói riêng đã xây dựng cho mình một kho tàng văn học dân gian truyền thống mang đậm bản sắc văn hóa tộc ngƣời, nhƣng cũng không phá vỡ tính thống nhất chung của văn hóa Việt Nam. Nơi đây hội tụ đa dạng các loại hình văn học dân gian, trong đó có thể loại truyền thuyết. Việc chú trọng khai thác những di sản văn hóa, văn học dân gian của các dân tộc thiểu số miền núi cùng với nhiệm vụ nghiên cứu, tìm hiểu những di sản văn học quý báu của dân tộc Kinh (Việt) chính là việc làm góp phần thiết thực vào công cuộc xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa ở một quốc gia đa dân tộc với nền văn hóa thống nhất trong đa dạng.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www. Lý do thực tiễn Là con em đồng bào các dân tộc nơi đây, tôi tự hào đƣợc sinh ra và lớn lên trên quê hƣơng xứ Lạng, nơi biên cƣơng địa đầu tổ quốc. Miền đất đã đi vào văn hóa, văn học dân gian của dân tộc với những câu ca dao, dân ca lƣu truyền từ xa xƣa. Sinh sống và trƣởng thành tại khu vực miền núi phía Bắc nên ấn tƣợng thân thuộc trong tôi là những dãy núi tuy không cao, nhƣng nhiều và kế tiếp nhau ẩn hiện trong lớp sƣơng mù mờ ảo.

Mỗi làng, mỗi bản nơi đây đều có những ngọn núi mang tên riêng rất độc đáo nhƣ: núi Thành Lạng, núi Phja Vệ, Chóp Chài, Công Mẫu (Mẫu Sơn), núi Yên Ngựa, núi Phƣợng Hoàng, Kỳ Lân, dãy Kai Kinh… Mỗi ngọn núi, tên núi đều ẩn chứa trong đó là những truyện kể, truyền thuyết dân gian đƣợc ngƣời dân các dân tộc nơi đây gìn giữ và lƣu truyền qua nhiều thế hệ. Việc tìm hiểu, khảo sát, nghiên cứu, phân tích các truyền thuyết dân gian, đặc biệt là các truyền thuyết gắn liền với núi non trong khu vực xứ Lạng sẽ giúp chúng ta có thêm những khám phá mới về các giá trị tự nhiên và xã hội đƣợc sáng tạo, gìn giữ và lƣu truyền trong cộng đồng dân tộc nơi đây. Hiện nay, việc nghiên cứu, giảng dạy văn học dân gian địa phƣơng ngày càng đƣợc chú trọng trong quá trình phát triển chƣơng trình ở các cấp học. Là một sinh viên, học viên ngành sƣ phạm Ngữ văn, tƣơng lai là giáo viên, tôi thiết nghĩ nghiên cứu về văn học dân gian nói chung và truyền thuyết núi non xứ Lạng nói riêng là việc làm thiết thực.

Do đó, trên cơ sở tiếp tục kế thừa thành tựu của các nhà nghiên cứu, chúng tôi chọn đề tài Truyền thuyết về núi non xứ Lạng với mong muốn đóng góp phần nào ý kiến của mình vào công việc nghiên cứu văn học dân gian các dân tộc ít ngƣời hiện nay ở thể loại truyền thuyết. Đồng thời là ngƣời dân có thời gian sinh sống và gắn bó với bà con dân tộc nơi đây, tôi muốn góp Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 4 phần tri ân của mình với quê hƣơng xứ Lạng. Khai thác nguồn tƣ liệu văn học dân gian địa phƣơng, làm phong phú thêm bài giảng trong quá trình giảng dạy. Lịch sử vấn đề 2.