Truyện thơ quốc ngữ nam kỳ xuất bản ở sài gòn từ cuối thế kỷ xix đến năm 1945 lu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ---------------------------------- DƢƠNG MỸ THẮM TRUYỆN THƠ QUỐC NGỮ NAM KỲ XUẤT BẢN Ở SÀI GÒN TỪ CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẾN NĂM 1945 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN TP. HỒ CHÍ MINH – NĂM 2019 ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ---------------------------------- DƢƠNG MỸ THẮM TRUYỆN THƠ QUỐC NGỮ NAM KỲ XUẤT BẢN Ở SÀI GÒN TỪ CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẾN NĂM 1945 Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. LÊ GIANG Phản biện: 1. LÊ QUANG TRƢỜNG 2.

NGUYỄN PHONG NAM 3. LÊ THU YẾN Phản biện độc lập: 1. NGUYỄN PHONG NAM 2. TRẦN NHO THÌN TP.

HỒ CHÍ MINH – NĂM 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ ngữ văn Truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ xuất bản ở Sài Gòn từ cuối thế kỷ XIX đến năm 1945 là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu và tài liệu trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc công bố ở một công trình khoa học khác. Tất cả những tham khảo và kế thừa đều đƣợc trích dẫn và sử dụng theo quy định. Tác giả Dƣơng Mỹ Thắm LỜI CẢM ƠN Với tấm lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin chân thành cảm ơn thầy Nguyễn Nam, thầy Lê Giang đã tận tình hƣớng dẫn, giúp đỡ và động viên tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án.

Chúng tôi xin chân thành cảm ơn cô Đoàn Thị Thu Vân, cô Lê Thu Yến, thầy Trần Anh Tuấn, thầy Lê Quang Trƣờng, cô Nguyễn Thị Thanh Xuân, cô Phan Thị Thu Hiền, thầy Huỳnh Vĩnh Phúc, thầy Phan Mạnh Hùng, thầy Hoàng Trọng Quyền đã nhiệt tình góp ý cho luận án để chúng tôi có thể chỉnh sửa một cách tốt nhất. Chúng tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến thầy Nguyễn Phong Nam, thầy Trần Nho Thìn đã cho chúng tôi những nhận xét, góp ý và đề xuất để có thể đi sâu hơn nữa vào một số nội dung trong luận án. Đặc biệt, chúng tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến quý thầy cô Khoa Văn học, Phòng Sau đại học, quý thầy cô, các bạn đồng nghiệp ở Đại học Văn Hiến và những ngƣời bạn thân thiết đã giúp đỡ chúng tôi suốt thời gian qua. Cuối cùng, con xin gửi lời cảm ơn ba mẹ và gia đình đã luôn yêu thƣơng, cổ vũ và tạo điều kiện tốt nhất để con có thể chuyên tâm hoàn thành luận án.

TP Hồ Chí Minh, ngày tháng năm 2019 Ngƣời thực hiện Dƣơng Mỹ Thắm MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Lịch sử nghiên cứu vấn đề.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Những đóng góp mới của luận án. Cấu trúc của luận án.

NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TRUYỆN THƠ QUỐC NGỮ NAM KỲ. Bối cảnh lịch sử, xã hội, văn hóa của truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ. Khái niệm truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ và giới thuyết của luận án. Truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ nhƣ sản phẩm cải biên.

Các yếu tố cận văn bản và hình thức ấn phẩm truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ. Nguồn lƣu trữ truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ. Phân loại truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ. Phân loại theo phƣơng thức biên soạn.

Phân loại theo nguồn gốc, thể tài. Truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ: Thị trƣờng và tiếp nhận của ngƣời đọc. TÁC GIẢ - TÁC QUYỀN TRUYỆN THƠ QUỐC NGỮ NAM KỲ. Sự hình thành tác giả truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ.

“Tác giả” là ngƣời biên soạn. Tác giả là “người đặt thơ”. Những “tác giả” tiêu biểu. Huỳnh Tịnh Của – “Tác giả” tiên phong của truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ.

Đặng Lễ Nghi – “Tác giả” soạn lại “bổn cũ”. Cử Hoành Sơn – “Tác giả” viết lại “thơ mới” và viết tiếp “thơ hậu”. Khấu Võ Nghi – “Tác giả” viết lại “thơ mới”. Tác quyền đƣợc sang nhƣợng – “Chủ bổn”.

TRUYỆN THƠ QUỐC NGỮ NAM KỲ: NHỮNG TÁC PHẨM CẢI BIÊN (NGHIÊN CỨU TRƢỜNG HỢP). Cải biên từ tiểu thuyết, truyện tích Trung Quốc – Trƣờng hợp Tứ đại kỳ thơ và Phụng Nghi đình. Cải biên từ truyện thơ Nôm – Trƣờng hợp Nam Kinh Bắc Kinh của Đặng Lễ Nghi. Cải biên từ truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ có trƣớc – Từ Nam Kinh Bắc Kinh của Đặng Lễ Nghi đến Nam Kinh Bắc Kinh của Nguyễn Bá Thời và của Khấu Võ Nghi.

Nam Kinh Bắc Kinh – Từ Đặng Lễ Nghi đến Nguyễn Bá Thời. Nam Kinh Bắc Kinh – Từ Đặng Lễ Nghi đến Khấu Võ Nghi. Cải biên từ nhân vật có thật - Trƣờng hợp Cậu Hai Miên. Huỳnh Công Miên – nhân vật lịch sử qua lời kể.

Cậu Hai Miên từ đời thực bƣớc vào tác phẩm. 163 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 185 CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐÃ CÔNG BỐ. Lý do chọn đề tài Trong nhiều thập niên qua, các nhà nghiên cứu đã quan tâm đến việc sƣu tập tƣ liệu và khai thác các giá trị văn học Nam Kỳ, đặc biệt là mảng văn học Quốc ngữ cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX.

Cho đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu công phu về văn học Quốc ngữ Nam Kỳ, những thành tựu đạt đƣợc góp phần ghi nhận và bảo tồn các giá trị văn học Việt Nam. Đó cũng là động lực giúp chúng tôi tiếp tục tìm tòi, nghiên cứu một loại hình văn chƣơng từng đƣợc đón nhận nồng nhiệt khắp Nam Kỳ lục tỉnh: Truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ. Truyện thơ Quốc ngữ là một bộ phận trong mảng văn học Quốc ngữ Nam Kỳ, có ý nghĩa rất lớn đối với ngƣời dân Nam Kỳ Lục tỉnh. Nội dung truyện thơ gửi gắm đến ngƣời đọc nhiều bài học đạo lý.

Đàn bà, con gái thì đọc truyện thơ để học đức hạnh kiên trinh, đàn ông thì noi theo gƣơng anh hùng tiết nghĩa. Đặc biệt, học trò xem truyện thơ là một phƣơng tiện để học chữ Quốc ngữ, nhờ đọc truyện thơ mà sử dụng nhuần nhuyễn phƣơng ngôn, tục ngữ, học đƣợc cái tinh hoa của tiếng mẹ đẻ. “Tác giả” truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ kết hợp “bổn cũ” với các hình thức diễn xƣớng nói thơ và hát nam, hát khách của tuồng để sáng tạo nên tác phẩm mới là thơ tuồng, nhƣ trƣờng hợp Lục Vân Tiên (có hát nam, hát khách) của Đặng Lễ Nghi. Cũng có khi họ lƣợc bỏ những yếu tố tuồng của “bổn cũ” và đặt lại mới, nhƣ Thơ Thằng Lía của Cử Hoành Sơn.

Đóng góp lớn nhất của các “tác giả” truyện thơ Quốc ngữ là “sáng tác” nên những “bổn thơ” thời sự, “thơ hậu” tạo nên nét đặc trƣng riêng cho loại hình văn chƣơng này. Không chỉ kể chuyện, họ bắt đầu quan tâm đến tâm lý nhân vật và đã sáng tạo nên những kết thúc khác với motif chung của “bổn cũ”. Truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ đƣợc các nhà in, đặc biệt là nhà in Xƣa Nay xuất bản, tái bản với số lƣợng lớn và bày bán khắp các hiệu sách ở Nam Kỳ suốt những thập niên đầu thế XX. Đến thập niên 40, nhà in Xƣa Nay ngừng hoạt động, việc in ấn truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ cũng tạm dừng trong một thời gian dài.

Những ngƣời Nam Kỳ biết chữ bắt đầu tìm đến những loại hình văn chƣơng khác và hào hứng với 2 truyện ngắn, tiểu thuyết tình cảm. Bên cạnh đó, các hình thức nghệ thuật hấp dẫn nhƣ vọng cổ, đờn ca tài tử, cải lƣơng đã chiếm chỗ đứng của phong trào nói thơ. Vì vậy, truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ và hình thức diễn xƣớng nói thơ dần bị mai một. Vì lẽ đó, chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài: Truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ xuất bản ở Sài Gòn từ cuối thế kỷ XIX đến năm 1945 để nghiên cứu một cách có hệ thống về loại hình văn chƣơng này.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Luận án khảo sát và nghiên cứu 220 truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ xuất bản ở Sài Gòn từ cuối thế kỷ XIX đến năm 1945 (Xem phụ lục, bảng 1). Luận án xem truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ nhƣ sản phẩm cải biên và tập trung nghiên cứu sâu một số trƣờng hợp cụ thể: - Truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ đƣợc cải biên từ tiểu thuyết Trung Quốc nhƣ: Tứ đại kỳ thơ, Phụng Nghi đình; - Truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ đƣợc cải biên từ truyện thơ Nôm nhƣ: Nam Kinh Bắc Kinh của “tác giả” Đặng Lễ Nghi; - Truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ đƣợc cải biên từ truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ có trƣớc nhƣ: 02 tác phẩm Nam Kinh Bắc Kinh của Nguyễn Bá Thời, Khấu Võ Nghi; - Truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ đƣợc cải biên từ nhân vật có thật nhƣ: 02 tác phẩm Cậu Hai Miên của “tác giả” Nguyễn Bá Thời, Cử Hoành Sơn. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Bốn thập niên đầu thế kỷ XX là thời kỳ thịnh hành truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ, truyện thơ đƣợc xuất bản, tái bản rầm rộ và đƣợc ngƣời dân Nam Kỳ đón nhận nồng nhiệt. Tuy nhiên, chúng tôi chƣa tìm thấy công trình, bài viết nào trong giai đoạn này nghiên cứu về truyện thơ Quốc ngữ Nam Kỳ.

Duy nhất có tác phẩm Nam Kỳ phong tục nhơn vật diễn ca của Nguyễn Liên Phong nhắc đến các nhân vật chính trong truyện thơ Thầy Thông Chánh và Sáu Trọng. Trong Nam Kỳ phong tục nhơn vật diễn ca, Nguyễn Liên Phong (1909) đã nhắc đến Sáu Trọng và Thầy Thông Chánh là hai nhân vật ở Trà Vinh mang tội giết ngƣời, bị kết án tử hình và đƣợc ngƣời dân Nam Kỳ Lục tỉnh đặt vè truyền tụng. 3 Sau thêm danh Trọng hành hung, Sát nhơn bạch nhựt mạng đồng phù du. Thông Chánh chuyện không đáng thù, Bắn quan Biện lý tu du bỏ mình.

Quốc gia cứ lẽ công bình, Hai người xữ tữ [xử tử] phân minh răng [răn] người. Nghĩ đi nghĩ lại nực cười, Mang câu huyết khí ở đời sao xong. Lắm người không xét đục trong, Đặt vè tầm bậy điên khùng bia danh. (Nguyễn Liên Phong,1909, tr.80) Dựa vào nội dung thơ Sáu Trọng và thơ Thầy Thông Chánh có thể khẳng định hai ngƣời mà Nguyễn Liên Phong muốn nhắc đến là các nhân vật chính trong hai tác phẩm này.

Ông cho rằng ngƣời dân Nam Kỳ dựa vào sự kiện có thực diễn ra trong cuộc đời của hai ngƣời này để “đặt vè”. Điều này cho thấy từ khi mới xuất hiện, loại truyện thơ thời sự này đã có sự nhập nhằng trong việc xác định tên gọi.