Tranh khắc gỗ tại thành phố hồ chí minh từ năm 1986 đến năm 2015 luận án tiến sĩ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM ---------------------------------------------------------------------- Đoàn Minh Ngọc TRANH KHẮC GỖ TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TỪ NĂM 1986 ĐẾN NĂM 2015 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT Hà Nội - 2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM ---------------------------------------------------------------- Đoàn Minh Ngọc TRANH KHẮC GỖ TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TỪ NĂM 1986 ĐẾN NĂM 2015 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử mỹ thuật Mã số: 9210101 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC GS. Nguyễn Xuân Tiên Hà Nội – 2019 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan: Luận án tiến sĩ đề tài Tranh khắc gỗ tại Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 1986 đến năm 2015 là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các trích dẫn, số liệu, hình ảnh minh họa, ý kiến và nhận định khoa học của những tác giả khác nêu trong luận án là trung thực và có xuất xứ rõ ràng. Tôi xin chịu trách nhiệm về lời cam đoan này.

Hà Nội, ngày 10 tháng 4 năm 2019 Tác giả luận án Đoàn Minh Ngọc ii MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN. i DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT. iii MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN - THỰC TIỄN.

Tổng quan tình hình nghiên cứu. Cơ sở lý thuyết và lý luận. Sự hình thành và phát triển nghệ thuật tranh khắc gỗ tại Thành phố Hồ Chí Minh. 55 Chương 2: CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG VÀ KHUYNH HƯỚNG SÁNG TÁC NGHỆ THUẬT TRANH KHẮC GỖ TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH GIAI ĐOẠN 1986-2015.

Các yếu tố ảnh hưởng đến nghệ thuật tranh khắc gỗ Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 1986-2015. Các khuynh hướng sáng tác nghệ thuật tranh khắc gỗ Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 1986-2015. 110 Chương 3: MỘT SỐ ĐẶC TRƯNG VÀ ĐÓNG GÓP NGHỆ THUẬT CỦA TRANH KHẮC GỖ TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH GIAI ĐOẠN 1986-2015. Đặc trưng nghệ thuật của tranh khắc gỗ Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 1986-2015.

Những đóng góp về mặt nghệ thuật của tranh khắc gỗ Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 1986-2015. 155 DANH MỤC CÔNG TRÌNH TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ. 158 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 172 iii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT CLB : Câu lạc bộ CNC : Computer Numerical Control GS.TS : Giáo sư Tiến sĩ L’EFEO : L’École Française d’Extrême Orient LATS : Luận án Tiến sĩ MDF : Medium Densit Fiberboard NCS : Nghiên cứu sinh Nxb : Nhà xuất bản PGS.TS : Phó giáo sư Tiến sĩ PL : Phụ lục Ths.

: Thạc sĩ TK : Thế kỷ TLTK : Tài liệu tham khảo Tp.HCM : Thành phố Hồ Chí Minh Tr. : Trang TS : Tiến sĩ TW : Trung ương UBND : Ủy ban nhân dân VHNT : Văn hóa Nghệ thuật VHTTDL: Văn hóa Thể thao Du lịch XHCN : Xã hội chủ nghĩa 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Sài Gòn - Gia Định xưa và Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay là một trung tâm kinh tế, văn hóa và chính trị của phía Nam, đồng thời cũng là trung tâm của nhiều loại hình nghệ thuật. Trong đó hoạt động mỹ thuật được nhiều nhà nghiên cứu nhận định có vai trò không nhỏ trong xu hướng hình thành và phát triển văn học nghệ thuật của vùng đất Nam Bộ nói chung và Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng.

Với sự ra đời của Trường Vẽ Gia Định được thành lập năm 1913 (nay là Trường Đại học Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh), trường Mỹ nghệ Biên Hòa thành lập năm 1903 (nay là trường Cao đẳng Mỹ thuật Trang trí Đồng Nai), hoạt động sáng tạo mỹ thuật đã khởi nguồn phát triển cho tới ngày hôm nay. Đáng chú ý là từ sau năm 1975 sự ảnh hưởng của trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội đến các trường phía Nam đã hình thành các nội dung đào tạo, hoặc nghiên cứu về mỹ thuật dân tộc, trong đó có tranh khắc gỗ được phát triển sâu rộng trong giới sáng tác và thị trường tiêu thụ. Trong các khuynh hướng sáng tác, cũng như chất liệu mới của mỹ thuật đương đại Việt Nam, người ta thấy rất rõ mảng tranh khắc gỗ có những đặc trưng riêng bởi sự gắn liền với nghệ thuật khắc gỗ dân gian từ lâu đời. Tuy trong bối cảnh mới thời hiện đại, nhiều sự cách tân của họa sĩ khi biểu đạt thế giới tự nhiên và xã hội con người thông qua hình tượng và ngôn ngữ mỹ thuật so với thời trước, thì tranh khắc gỗ Việt Nam lại luôn thể hiện một giá trị mang tính ổn định với mạch nguồn văn hóa dân tộc rất sâu đậm trong mỗi tác phẩm.

Mặt khác, cũng cần ghi nhận tranh khắc gỗ Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 1986-2015 đã có nhiều sáng tạo, thử nghiệm, tìm kiếm những đổi mới về mặt kỹ thuật cũng như hình thức thể hiện. Đó là một quá trình tất yếu, 2 bởi mỹ thuật cũng là một thành tố văn hóa, chịu sự tác động nhất định từ thực tiễn xã hội, đồng thời mỹ thuật cũng là một sự tương tác, phản ánh thực tiễn sôi động từ xã hội theo một đường hướng đặc trưng riêng. NCS cho rằng có 4 yếu tố căn bản đã tác động tích cực đến sự đổi mới, phát triển và từng bước tạo lập những giá trị đặc trưng của mỹ thuật nói chung và tranh khắc gỗ ở Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng. Thứ nhất, vấn đề địa văn hóa của Thành phố Hồ Chí Minh, vốn là một trung tâm kinh tế, văn hóa lớn có sức thu hút đặc biệt đối với các nhà khoa học, nhà đầu tư cũng như các văn nghệ sĩ cả nước và nước ngoài; Thứ hai, những tác động từ nhận thức và thực tiễn xã hội từ sự đổi mới đất nước theo Nghị quyết đại hội TW VI, khóa 6, năm 1986.

Thứ ba, yếu tố đội ngũ họa sĩ sau 10 năm giải phóng (1975- 1985) được tăng cường ở Thành phố Hồ Chí Minh, gồm 3 nhóm: các họa sĩ tại chỗ có từ trước năm 1975, các họa sĩ từ chiến khu cách mạng về thành phố, các họa sĩ từ miền Bắc vào sinh sống và sáng tác, nhóm họa sĩ trẻ được đào tạo sau 1975 tại Thành phố Hồ Chí Minh; Thứ tư, đó là quy luật đổi mới không ngừng của mỹ thuật, một loại hình văn hóa trực quan, lấy cái “ngoại diện của hình thức biểu đạt” để diễn đạt cái “chủ quan của tác giả” phản ánh các đặc tính của thời gian và không gian xã hội của tác giả - tác phẩm. NCS cho rằng tranh khắc gỗ Thành phố Hồ Chí Minh vừa phản ánh sự kết nối truyền thống tranh khắc gỗ dân gian Việt Nam, vừa kế tục những giá trị của tranh khắc gỗ hiện đại, lại có những sắc thái riêng, từng bước định hình những đặc trưng của tranh khắc gỗ Thành phố Hồ Chí Minh. Đã có nhiều công trình nghiên cứu về tranh khắc gỗ Việt Nam, sách tranh vựng tập khắc gỗ, tranh dân gian Đông Hồ, Hàng Trống, Kim Hoàng. Nhiều bài viết liên quan đến tác giả, tác phẩm thể loại tranh khắc gỗ đương đại.

Nhiều triển lãm mỹ thuật có mảng trưng bày tranh khắc gỗ, nhiều tác giả được giải thưởng là tranh khắc gỗ. Mặc dù vậy, ở Việt Nam hiện nay vẫn có ít họa sĩ chuyên sáng tác tranh khắc gỗ, như nhận xét của họa sĩ Đức Hòa: “Tiếp sau các họa sĩ từ 3 thời Trường Mỹ thuật Đông Dương như: Vũ Duy Nghĩa, Phùng Phẩm, Nguyệt Nga, Trần Nguyên Đán, Đỗ Đức… Đến cuối thế kỷ XX- đầu thế kỷ XXI là Mai Anh, Lưu Thế Hân, Đức Hòa, Nguyễn Văn Cường, Lê Quốc Việt, Vũ Bạch Liên, Tố Uyên, Thành Công”. Phần lớn các họa sĩ khác chỉ dành một thời gian nhất định cho loại tranh này. Nhiều trường mỹ thuật hiện nay chưa thành lập một chuyên ngành đào tạo cho chất liệu khắc gỗ, như các chất liệu sơn dầu, sơn mài, mà chỉ dành cho tranh khắc gỗ như một học phần chất liệu trong ngành đồ họa.

NCS nhận thấy chưa có một công trình nghiên cứu chuyên sâu về tranh khắc gỗ Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 1986-2015. Là một người hoạt động sáng tác mỹ thuật ở Thành phố Hồ Chí Minh, NCS có những mong muốn nghiên cứu tìm căn cứ khoa học, giải đáp cho các vấn đề nêu trên. NCS lựa chọn đề tài nghiên cứu Tranh khắc gỗ tại Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 1986 đến năm 2015 làm luận án tiến sĩ chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật. Hy vọng có thể đóng góp một phần nhất định cho công tác lý luận, giáo dục và phát triển mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, cũng như cho mỹ thuật Việt Nam.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Mục đích nghiên cứu Nhận diện về những diễn biến cơ bản của tranh khắc gỗ Thành phố Hồ Chí Minh. Qua đó tìm hiểu những yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển và chất lượng nghệ thuật của tranh khắc gỗ tại Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 1986-2015. Khẳng định một số khuynh hướng sáng tác chủ yếu, tìm ra nét đặc trưng và giá trị nghệ thuật của tranh khắc gỗ Thành phố Hồ Chí Minh trong nền mỹ thuật Việt Nam hiện đại. Nhiệm vụ nghiên cứu - Nhận diện một cách cụ thể về cơ sở lý luận, thực tiễn đối với sự hình thành và phát triển tranh khắc gỗ tại Thành phố Hồ Chí Minh; 4 - Phân tích những yếu tố địa lý, văn hóa, bối cảnh kinh tế, chính trị, xã hội và chủ thể sáng tạo đã tác động đến sự đổi mới, phát triển của tranh khắc gỗ tại Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 1986-2015; - Phân tích một số khuynh hướng sáng tác chủ yếu của thể loại tranh khắc gỗ tại Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 1986-2015, như: Bảo lưu truyền thống - Cách tân - Trang trí - Hiện thực, từ đó chỉ ra những nét đặc trưng riêng.

- Phân tích những đóng góp về mặt nghệ thuật của tranh khắc gỗ Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 1986-2015, đối với chuyên ngành đồ họa, mỹ thuật khu vực Thành phố Hồ Chí Minh, Nam Bộ và với nền mỹ thuật Việt Nam hiện đại. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu tổng quát: Môi trường sáng tác, tác phẩm, tác giả thể loại tranh khắc gỗ tại Thành phố Hồ Chí Minh. Đối tượng nghiên cứu trọng tâm: Ngôn ngữ thể hiện trên các nhóm tranh khắc gỗ của các nhóm tác giả, tác phẩm tranh khắc gỗ tiêu biểu tại Thành phố Hồ Chí Minh từ 1986-2015.