Luận án tiến sĩ: Trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội theo pháp luật Việt Nam - Hoàng Thị Lan

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI HOÀNG THỊ LAN TRÁCH NHIỆM CỦA CHÍNH PHỦ TRƯỚC QUỐC HỘI THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM Ngành: Luật hiến pháp và Luật hành chính Mã số: 9 38 01 02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS. TS Nguyễn Minh Mẫn HÀ NỘI - 2021 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu độc lập của cá nhân tôi. Nội dung cũng như các số liệu trình bày trong luận án hoàn toàn trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ các công trình nào khác.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN Hoàng Thị Lan DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN Thứ tự Chữ viết tắt Nghĩa đầy đủ 1. CHXHCN Cộng hòa xã hội chủ nghĩa 2. CSVN Cộng sản Việt Nam 3. BMNN Bộ máy nhà nước 4.

ĐBQH Đại biểu Quốc hội 5. NNPQ Nhà nước pháp quyền 7. QLNN Quyền lực nhà nước 8. TCQH Tổ chức Quốc hội 9.

TCCP Tổ chức Chính phủ 10. UBTVQH Ủy ban thường vụ Quốc hội 11. XHCN Xã hội chủ nghĩa MỤC LỤC MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG.9 VẤN ĐỀ ĐẶT RA LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN.

Tình hình nghiên cứu trong nước. Tình hình nghiên cứu nước ngoài. Nhận xét về các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài Luận án và những vấn đề Luận án cần tiếp tục nghiên cứu. Giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu.29 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1.

NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM.32 CỦA CHÍNH PHỦ TRƯỚC QUỐC HỘI. Chính phủ và các quan hệ trách nhiệm. Tính tất yếu và vai trò trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội theo pháp luật Việt Nam. Các yếu tố tác động đến pháp luật về trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội.

Nội dung, hình thức trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội theo pháp luật Việt Nam 58 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2. THỰC TRẠNG TRÁCH NHIỆM CỦA CHÍNH PHỦ TRƯỚC QUỐC HỘI THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM. Quá trình hình thành và phát triển phát luật về trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội ở Việt Nam. Quy định pháp luật về trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội.

Thực trạng áp dụng pháp luật về trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội hiện nay 82 3. Đánh giá hệ thống pháp luật về trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội hiện nay 100 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3. QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM CỦA CHÍNH PHỦ TRƯỚC QUỐC HỘI. Quan điểm hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội.

Giải pháp hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội.116 KẾT LUẬN CHƯƠNG 4.150 TÀI LIỆU THAM KHÁO. Tính cấp thiết của đề tài Trách nhiệm của chính phủ trước quốc hội là một chế định được hình thành đồng thời với mô hình nhà nước dân chủ, trong đó có sự tồn tại của cơ quan hành pháp và lập pháp. Thông qua các nghiên cứu, các học giả trên thế giới đã làm rõ và cơ bản thống nhất cách hiểu, nội hàm nhiều vấn đề liên quan đến trách nhiệm của chính phủ trước quốc hội như: Khái niệm, phạm vi, ý nghĩa, vai trò, mục đích, phương thức thực hiện. Điều này mang lại những giá trị trong xây dựng, đổi mới nâng cao hiệu quả hoạt động của quốc hội, chính phủ.

Tuy nhiên, xuất phát từ nhiều lý do khác nhau như: lịch sử, văn hóa, trình độ phát triển, thể chế chính trị, truyền thống pháp lý… mà nhiều vấn đề cơ bản liên quan đến trách nhiệm của chính phủ trước quốc hội còn có cách hiểu không thống nhất. Trách nhiệm của chính phủ trước quốc hội không chỉ khác nhau giữa các mô hình tổ chức QLNN, trong việc lựa chọn kỹ thuật để thể hiện mối tương quan giữa quốc hội với chính phủ mà còn có sự khác nhau về cách hiểu trong chính một quốc gia. Ví dụ hiện nay, khi đề cập đến pháp luật về trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội ở Việt Nam còn có nhiều quan điểm với các góc độ nghiên cứu khác nhau. Có quan điểm cho rằng, không có cơ chế bảo đảm để Chính phủ chịu trách nhiệm trước Quốc hội, có quan điểm phân tích trách nhiệm pháp lý đòi hỏi phải có hành vi vi phạm pháp luật, lỗi, năng lực chịu trách nhiệm pháp lý [81]; có ý kiến Chính phủ chỉ có trách nhiệm chính trị trước Quốc hội, có ý kiến trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội là trách nhiệm hiến pháp [87].

Bản thân câu trả lời Chính phủ chịu trách nhiệm gì trước Quốc hội theo pháp luật Việt Nam cũng còn nhiều bàn luận. Điều này thể hiện trước hết là do quy định pháp luật chưa đầy đủ, tiếp đến trong các nghiên cứu về vấn đề này cũng chưa được chú trọng. Đó chính là một trong những nguyên nhân cơ bản tưởng là tương đối rõ ràng về trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội như trách nhiệm cá nhân, trách nhiệm tập thể, trách nhiệm pháp lý, trách nhiệm chính trị, trách nhiệm chủ động, trách nhiệm bị động… vẫn còn mới mẻ, do đó không tránh khỏi cách hiểu và diễn giải khác nhau. 1 Nghiên cứu lịch sử hiến pháp Việt Nam cho thấy, trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội phản ánh tính Nhân dân trong tổ chức QLNN.

Nhân dân thực hiện quyền làm chủ QLNN thông qua Quốc hội - cơ chế đại diện Nhân dân. Quốc hội thay mặt Nhân dân quyết định lựa chọn nhân sự của Chính phủ, giám sát tối cao hoạt động của Chính phủ và yêu cầu Chính phủ chịu trách nhiệm khi không thực hiện tốt nhiệm vụ, gây tác động tiêu cực đến sự phát triển quốc gia. Trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội trước hết thể hiện thông qua chức năng, nhiệm vụ của Chính phủ, được đánh giá thông qua cơ chế giám sát tối cao của Quốc hội như: xem xét các báo cáo công tác, đề án do Chính phủ trình, chất vấn, lấy phiếu tín nhiệm, bỏ phiếu tín nhiệm, bãi nhiệm, phê chuẩn đề nghị miễn nhiệm, cách chức thành viên Chính phủ. Tại các kỳ họp Quốc hội, các phiên họp UBTVQH hay nhiều diễn đàn hội nghị, hội thảo, các bộ trưởng, Phó Thủ tướng thậm chí Thủ tướng Chính phủ thường nhận trách nhiệm về kết quả hoạt động của Chính phủ.

Ví dụ tại phiên chất vấn kỳ họp thứ 8 Quốc hội khóa XII, Thủ tướng Chính phủ phát biểu: “Tôi nhận trách nhiệm cá nhân về Vinashin”; Tại kỳ họp thứ 3, Quốc hội khóa XIV, khi báo cáo, giải trình trước Quốc hội về các vấn đề liên quan đến giải ngân, phân bổ vốn đầu tư công, một Phó Thủ tướng Chính phủ phát biểu: “Dù nguyên nhân khách quan hay chủ quan, dù xảy ra ở đâu, bộ, ngành nào, địa phương nào thì chúng tôi cũng nhận thức đây thuộc trách nhiệm của Chính phủ và Chính phủ nhận trách nhiệm với Quốc hội để hứa sẽ làm tốt hơn trong thời gian tới”; nhiều bộ trưởng nhận trách nhiệm về tình trạng giáo dục, vệ sinh an toàn thực phẩm: Ví dụ: Bộ trưởng Bộ Giáo dục và đào tạo nhận trách nhiệm về các vấn đề liên quan đến kỳ thi Trung học phổ thông quốc gia năm 2018, Bộ trưởng Bộ Nội vụ 5 lần nhận trách nhiệm về các vấn đề liên quan đến lĩnh vực quản lý (Kỳ họp thứ 7, Quốc hội khóa XIV). Đối với các vấn đề thuộc chức năng của Quốc hội như lập pháp, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước đều thấy trách nhiệm của Chính phủ. Gần đây tại Kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XIV, nhiều ĐBQH đề nghị Chính phủ làm rõ trách nhiệm việc rút dự án Luật Đất đai khỏi chương trình xây dựng luật, pháp lệnh năm 2021. 2 Dưới góc nhìn từ Quốc hội, cụm từ “trách nhiệm” thường xuyên được ĐBQH sử dụng trong phát ngôn khi có các hoạt động tương tác với Chính phủ.

Theo thống kê, tại phiên họp chất vấn các thành viên Chính phủ (sáng ngày 6/11/2019), có 13/37 ĐBQH đề nghị Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn làm rõ trách nhiệm tập thể của Bộ, trách nhiệm cá nhân người đứng đầu trong lĩnh vực quản lý của Bộ. Trong buổi khai mạc phiên chất vấn tại kỳ họp thứ 6, Quốc hội khóa XIV (sáng ngày 31/10/2018), cụm từ “trách nhiệm” xuất hiện 57 lần, con số tương ứng là 59 lần tại phiên chất vấn chiều ngày 31/10/2018 và 56 lần tại phiên chất vấn sáng ngày 01/11/2018. Như vậy, có thể nói, hoạt động nào của Quốc hội hay Chính phủ, dưới góc độ xuất phát từ phía Quốc hội hay Chính Phủ thì yêu cầu xác định/thừa nhận “trách nhiệm” của Chính phủ được đề cập như một “lời kết” để giải quyết các vấn đề thuộc quyền của Chính phủ, thậm chí thuộc chức năng, nhiệm vụ của Quốc hội. Cơ chế nào để Chính phủ và thành viên Chính phủ nhận trách nhiệm cá nhân, trách nhiệm tập thể Chính phủ; Quy trình nào được áp dụng để tập thể và cá nhân thành viên Chính phủ “chịu trách nhiệm” sau những tuyên bố đó? Giải quyết được những câu hỏi đó sẽ có hiệu quả, đóng góp gì với sự phát triển tổng thể của đất nước.

Tất cả yếu tố đó tạo nên một hệ thống pháp luật “trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội” ra sao? Pháp luật đó có hợp lý, đáp ứng được yêu cầu quản lý để duy trì trật tự và phát triển đất nước? Các câu hỏi đó cần được nghiên cứu từ nguyên lý tổ chức QLNN, bối cảnh lịch sử dân tộc, các yếu tố chính trị, xã hội, văn hóa, kinh tế đất nước để tìm lời giải. Góp phần hoàn thiện pháp luật “trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội” nhằm phát huy tốt chức năng, nhiệm vụ của hai cơ quan, hướng tới mục đích phục sự Nhân dân, cần thiết nghiên cứu ở quy mô khác nhau trên cả bình diện lý luận và thực tiễn về trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội. Chủ đề của Luận án “Trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội theo pháp luật Việt Nam” được thiết kế với mong muốn góp phần giải mã một cách toàn diện và có hệ thống các nội dung trên. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của Luận án 2.

Mục đích nghiên cứu của Luận án Luận án có mục đích làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội, đề xuất các quan điểm, giải pháp tiếp tục hoàn thiện pháp luật về chức năng, nhiệm vụ của Quốc hội, Chính phủ, bảo đảm các quy định trực tiếp và gián tiếp về trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội được thực thi.