Tóm tắt luận án tiến sĩ nội khoa nghiên cứu mức lọc cầu thận bằng cystatin c huy

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y DƯỢC ĐẶNG ANH ĐÀO NGHIÊN CỨU MỨC LỌC CẦU THẬN BẰNG CYSTATIN C HUYẾT THANH Ở BỆNH NHÂN TIỀN ĐÁI THÁO ĐƯỜNG VÀ ĐÁI THÁO ĐƯỜNG TÍP 2 CHUYÊN NGÀNH: NỘI KHOA Mã số: 9 72 01 07 TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC NĂM 2019 Công trình được hoàn thành tại: TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y DƯỢC, ĐẠI HỌC HUẾ Người hướng dẫn khoa học: GS. TRẦN HỮU DÀNG Phản biện 1: PGS. NGUYỄN THỊ PHI NGA Phản biện 2: PGS. NGUYỄN VIẾT QUANG Phản biện 3: PGS.

HOÀNG VIẾT THẮNG Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng đánh giá luận án tiến sĩ cấp Đại học Huế Họp tại: số 3, Lê Lợi, thành phố Huế, tỉnh Thừa Thiên-Huế Vào lúc:. Có thể tìm hiểu luận án tại: - Thư viện Quốc gia Việt Nam - Trung tâm học liệu Huế ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Tính cấp thiết của đề tài Tổn thương thận ở bệnh nhân đái tháo đường được mô tả với biểu hiện ban đầu là sự tăng dần bài tiết albumin niệu từ vi lượng đến đại lượng, tiếp sau đó là sự giảm dần mức lọc cầu thận. Tuy vậy, các nghiên cứu gần đây cho thấy một tỷ lệ không nhỏ bệnh nhân đái tháo đường có biểu hiện bệnh thận mạn với mức lọc cầu thận giảm, trong khi sự bài tiết albumin niệu còn trong giới hạn bình thường.

Do đó, liệu rằng có một dấu ấn tổn thương thận sớm hơn trước khi có biểu hiện tăng bài xuất albumin niệu hay không. Từ lâu albumin niệu được biết đến là một dấu hiệu của tổn thương cầu thận, creatinine huyết thanh là dấu ấn sinh học truyền thống để đánh giá mức lọc cầu thận trong thực hành lâm sàng. Mặc dù đã có nhiều công thức được đưa ra và có sự chuẩn hóa về các phương pháp đo lường creatinine, tuy vậy mức lọc cầu thận ước đoán dựa vào creatinine vẫn còn có một số hạn chế, đôi khi có những sai biệt so với mức lọc thực sự của cầu thận. Gần đây có nhiều nghiên cứu đã chứng minh cystatin C huyết thanh là một chỉ điểm sinh học có thể ứng dụng trong lâm sàng để ước đoán mức lọc cầu thận với độ nhạy và độ đặc hiệu cao hơn creatinine.

Cystatin C có thể phát hiện giảm mức lọc cầu thận ở giai đoạn sớm khi mà albumin niệu, creatinine huyết thanh còn trong giới hạn bình thường. Tại Việt Nam, chưa có nhiều nghiên cứu về vai trò của cystatin C huyết thanh trong đánh giá các tổn thương thận, đặc biệt ở bệnh nhân tăng glucose máu mạn. Chính vì vậy chúng tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu mức lọc cầu thận bằng cystatin C huyết thanh ở bệnh nhân tiền đái tháo đường và đái tháo đường típ 2”. Mục tiêu nghiên cứu 2.

Đánh giá nồng độ cystatin C huyết thanh và mức lọc cầu thận ở bệnh nhân tiền đái tháo đường và đái tháo đường típ 2. Xác định mối liên quan giữa nồng độ cystatin C huyết thanh với một số yếu tố nguy cơ và giá trị dự báo bệnh thận đái tháo đường trên đối tượng nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 3. Ý nghĩa khoa học Cystatin C là một protein, được sản xuất bởi hầu hết các tế bào có nhân trong cơ thể với một tốc độ ổn định, thải trừ duy nhất qua cầu 1 thận, không bài tiết thêm bởi ống thận, không có đường vào lại tuần hoàn sau khi lọc qua cầu thận.

Cystatin C ít phụ thuộc vào các yếu tố ngoài thận như tuổi, giới, cân nặng, chiều cao, khối cơ và một số bệnh lý đi kèm như creatinine. Cystatin C huyết thanh có thể phản ánh tình trạng rối loạn chức năng thận ở giai đoạn sớm ngay cả khi albumin niệu, creatinine huyết thanh và mức lọc cầu thận ước đoán dựa vào creatinine chưa thay đổi. Ước đoán mức lọc cầu thận bằng cystatin C có độ chính xác cao hơn creatinine. Ý nghĩa thực tiễn Nghiên cứu nồng độ cystatin C huyết thanh ở bệnh nhân tiền đái tháo đường, đái tháo đường típ 2 giúp phát hiện được những rối loạn chức năng thận ở giai đoạn sớm và ước đoán mức lọc cầu thận chính xác hơn so với creatinine, từ đó giúp phân loại chính xác giai đoạn bệnh thận mạn, phân tầng được đối tượng nguy cơ và có những can thiệp kịp thời để làm chậm sự tiến triển của biến chứng thận.

Đề xuất cho vấn đề thực hành lâm sàng ứng dụng xét nghiệm cystatin C huyết thanh một cách thường quy hơn để phát hiện sớm các rối loạn chức năng thận ở bệnh nhân tăng glucose máu mạn. Đóng góp của luận án - Là nghiên cứu đầu tiên trong nước khảo sát về nồng độ cystatin C huyết thanh thực hiện trên các đối tượng có các mức độ glucose máu khác nhau (glucose máu bình thường, tiền đái tháo đường, đái tháo đường típ 2). - Kết quả của nghiên cứu góp phần khẳng định vai trò của cystatin C trong đánh giá các rối loạn chức năng thận ở giai đoạn sớm và giá trị dự báo albumin niệu, giảm mức lọc cầu thận ở các đối tượng tăng glucose máu mạn. CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN Luận án có 134 trang với 4 chương, 53 bảng, 05 hình, 04 sơ đồ, 11 biểu đồ, tài liệu tham khảo: 144 (tiếng Việt: 25, tiếng Anh: 119).

Đặt vấn đề: 3 trang. Tổng quan: 35 trang. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu: 20 trang. Kết quả nghiên cứu: 36 trang.

Bàn luận: 37 trang. Kết luận: 2 trang. Kiến nghị: 1 trang. 2 Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.

BỆNH THẬN ĐÁI THÁO ĐƯỜNG 1. Yếu tố nguy cơ của bệnh thận đái tháo đường Có một số yếu tố nguy cơ của biến chứng bệnh thận đái tháo đường (ĐTĐ: đái tháo đường), có thể chia thành 2 nhóm: các yếu tố không thể thay đổi như: di truyền, tuổi, chủng tộc…, các yếu tố có thể thay đổi: tăng glucose máu, tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, béo phì, hút thuốc, mức lọc cầu thận…. Chẩn đoán lâm sàng bệnh thận đái tháo đường Chẩn đoán lâm sàng bệnh thận ĐTĐ dựa trên đo lường mức lọc cầu thận (GFR: Glomerular Filtration Rate), bài xuất albumin niệu không kèm hồng cầu niệu, cùng với các đặc tính lâm sàng như thời gian mắc bệnh ĐTĐ, sự hiện diện của bệnh lý võng mạc ĐTĐ. Bệnh thận ĐTĐ được chẩn đoán khi tỷ albumin niệu/creatinine niệu > 30 mg/g và/ hoặc giảm GFR < 60 ml/ phút/ 1,73 m2.

TỔNG QUAN VỀ CYSTATIN C HUYẾT THANH Cystatin C huyết thanh (HT: huyết thanh) là một protein, được sản xuất bởi hầu hết các tế bào có nhân trong cơ thể với một tốc độ ổn định, thải trừ duy nhất qua cầu thận, không bài tiết thêm bởi ống thận, không có đường vào lại tuần hoàn sau khi lọc qua cầu thận. Cystatin C ít phụ thuộc vào các yếu tố ngoài thận như tuổi, giới, cân nặng, chiều cao, khối cơ và một số bệnh lý đi kèm như creatinine. Cystatin C huyết thanh có thể phản ánh tình trạng rối loạn chức năng thận ở giai đoạn sớm ngay cả khi albumin niệu, creatinine huyết thanh và GFR ước đoán dựa vào creatinine chưa thay đổi. Ước đoán mức lọc cầu thận bằng cystatin C huyết thanh có độ chính xác cao hơn creatinine.

CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐO LƯỜNG MỨC LỌC CẦU THẬN TRONG LÂM SÀNG GFR được chấp nhận rộng rãi như là một chỉ số tốt nhất cho chức năng thận ở người bình thường và người bệnh. Dựa vào GFR để phân độ giai đoạn bệnh thận mạn, tính toán độ thanh thải các thuốc. Creatinine huyết thanh là dấu ấn sinh học truyền thống để đánh giá GFR trong thực hành lâm sàng. Hơn 80% các phòng xét nghiệm ước đoán GFR dựa vào độ thanh thải creatinine huyết thanh.

Mặc dù đã có nhiều công thức được đưa ra và có sự chuẩn hóa về các phương pháp đo lường creatinine, tuy nhiên GFR ước đoán dựa vào creatinine vẫn còn có một số giới hạn. 3 Tiêu chuẩn vàng để tính GFR là đo độ thanh thải của các chất ngoại sinh như: inulin, 51Cr-EDTA, iohexol, 125I-iothalamate và 99cTc- DTPA… được bài tiết duy nhất tại thận. Tuy nhiên, kỹ thuật này ít khi được áp dụng vào thực hành lâm sàng một cách thường quy Các công thức ước đoán GFR dựa vào cystatin C đơn giản và chính xác hơn khi dựa vào creatinine. Sử dụng cystatin C đơn độc hay kết hợp với creatinine liên quan chặt chẽ với GFR, nguy cơ tử vong và bệnh thận giai đoạn cuối.

ADA cũng khuyến khích sử dụng creatinine huyết thanh để ước đoán GFR bằng công thức CKD. NKF/KDOQI khuyến cáo sử dụng cystatin C huyết thanh hoặc đo độ thanh thải để xác định lại trong một số trường hợp mà GFR ước đoán dựa vào creatinine không chính xác. Chương 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU Chúng tôi tiến hành nghiên cứu trên 338 đối tượng được chia thành 3 nhóm: nhóm tiền ĐTĐ, nhóm ĐTĐ típ 2 và nhóm chứng là những người có glucose máu và mức lọc cầu thận ước đoán trong giới hạn bình thường.

Nhóm chứng (nhóm tham chiếu) Gồm 115 đối tượng thỏa mãn tất cả các tiêu chí sau: - Không có các tình trạng rối loạn glucose máu: glucose huyết tương đói < 5,6 mmol/l, HbA1c < 5,7%. - GFR ước đoán theo công thức CKD.EPI 2012 Creatinine-Cystatin C ≥ 90 ml/phút/1,73 m2. - Độ tuổi và tỷ lệ giới tính tương đồng với nhóm nghiên cứu. - Hiện tại không mắc các bệnh trong giai đoạn cấp tính.

- Không có tình trạng bệnh lý ảnh hưởng đến nồng độ cystatin C huyết thanh: Cường giáp, suy giáp, đang điều trị corticoid. - Hiện không điều trị các thuốc ảnh hưởng đến nồng độ creatinine máu: cimetidine, ranitidine, trimethoprim,… - Tự nguyện tham gia vào chương trình nghiên cứu. Nhóm tiền đái tháo đường - Tiêu chuẩn chọn bệnh: Gồm 86 đối tượng tự nguyện tham gia nghiên cứu, được chẩn đoán tiền đái tháo đường theo tiêu chuẩn Hội Đái tháo đường Hoa Kỳ 2012, Hội Nội Tiết-Đái tháo đường Việt Nam đồng thuận các tiêu chuẩn này: Chẩn đoán tiền đái tháo đường khi thỏa mãn 1 trong 2 tiêu chuẩn sau: 4 - Glucose huyết tương đói: 100 mg/dl (5,6 mmo/l) - 125 mg/dl (6,9 mmol/l), hoặc HbA1c từ 5,7% - 6,4 %. - Tiêu chuẩn loại trừ: Loại trừ ra khỏi nghiên cứu khi có 1 trong các tình trạng sau: - Đang sử dụng các thuốc làm tăng glucose máu như: corticoid, thiazid, ức chế bê-ta, theophylline, thuốc ngừa thai, androgen.

- Có tình trạng bệnh lý ảnh hưởng đến nồng độ cystatin C huyết thanh: Cường giáp, suy giáp, đang điều trị corticoid. - Có tiền sử bệnh lý cầu thận trước đó. - Có tổn thương thận thực thể (u thận, đa nang thận), tắc nghẽn đường tiết niệu hoặc chỉ có một thận trên hình ảnh siêu âm. - Đang mắc các bệnh lý giai đoạn cấp tính.