Tóm tắt luận án tiến sĩ lâm sinh hueuni edu vn

ĐẠI HỌC HUẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM NGUYỄN DUY NGỌC TÂN NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC VÀ KỸ THUẬT GÂY TRỒNG LOÀI VẰNG SẺ (Jasminum subtriplinerve Blume) TẠI KHU VỰC TRUNG TRUNG BỘ TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ LÂM SINH HUẾ, NĂM 2026 ĐẠI HỌC HUẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM NGUYỄN DUY NGỌC TÂN NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC VÀ KỸ THUẬT GÂY TRỒNG LOÀI VẰNG SẺ (Jasminum subtriplinerve Blume) TẠI KHU VỰC TRUNG TRUNG BỘ TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ LÂM SINH Ngành: Lâm sinh Mã số: 9620205 NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. NGUYỄN HỒ LAM TS. TRẦN MINH ĐỨC HUẾ, NĂM 2026 1 MỞ ĐẦU 1. Đặt vấn đề Việt Nam được đánh giá là quốc gia có tiềm năng dược liệu lớn trong khu vực Đông Nam Á và thế giới.

Về mặt chiến lược, Chính phủ Việt Nam đã phê duyệt “Quy hoạch tổng thể phát triển dược liệu đến năm 2020, định hướng đến năm 2030”. Trong đó, chè Vằng (Vằng sẻ) được xác định là một trong 24 loài dược liệu bản địa có tiềm năng khai thác từ tự nhiên. Chi Nhài (Jasminum Linnaeu)s là chi lớn nhất trong họ Oleaceae, bao gồm khoảng 200 loài, phân bố chủ yếu ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Ở Việt Nam, đã ghi nhận hơn 30 loài thuộc chi Jasminum, trong đó có trên 8 loài được sử dụng làm dược liệu; nổi bật nhất là loài Vằng sẻ, được sử dụng phổ biến và có giá trị kinh tế cao.

Tuy nhiên, do mức độ đa dạng loài lớn và sự tương đồng về hình thái trong nội bộ chi, việc định danh và phân loại học thường gặp nhiều bất cập. Khu vực Trung Trung Bộ có địa hình đa dạng, khí hậu mang tính chuyển tiếp Bắc - Nam, đồng thời là vùng phân bố tự nhiên của loài, chủ yếu ở các đồng bằng ven biển, nơi đã hình thành nhiều vùng trồng truyền thống mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt. Mặc dù, loài Vằng sẻ được đánh giá là loài dược liệu có tiềm năng kinh tế cao nhưng vẫn chưa được khai thác hiệu quả do còn nhiều hạn chế, đặc biêt là trong kỹ thuật gây trồng. Một trong những nguyên nhân của các hạn chế này chủ yếu là thiếu các nghiên cứu mang tính toàn diện làm để cơ sở để xây dựng các giải pháp kỹ thuật.

Đặc biệt, thiếu cơ sở khoa học để phục vụ cho công tác quy hoạch và mở rộng vùng trồng. Xuất phát từ những lý do trên, việc thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm sinh học và kỹ thuật gây trồng loài Vằng sẻ (Jasminum subtriplinerve Blume) tại khu vực Trung Trung Bộ” là rất cần thiết để phát triển loài theo hướng bền vững. Mục tiêu nghiên cứu 2. Mục tiêu chung Đánh giá đặc điểm sinh học, kỹ thuật gây trồng và hoạt chất của loài Vằng sẻ (Jasminum subtriplinerve Blume) tại khu vực Trung Trung Bộ nhằm xây dựng cơ sở khoa học cho việc phát triển loài theo hướng bền vững.

Mục tiêu cụ thể - Xác định được danh pháp khoa học và đặc điểm sinh học của loài. - Đánh giá được mức độ thích nghi sinh thái hiện tại và tương lai theo các kịch bản BĐKH. - Xác định được kỹ thuật nhân giống và gây trồng phù hợp với điều kiện tự nhiên khu vực Trung Trung Bộ. - Đánh giá được hàm lượng hoạt chất chính và hoạt tính sinh học của loài.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 3. Ý nghĩa khoa học - Cung cấp những dẫn liệu mới, có tính hệ thống và độ tin cậy về phân loại, đặc điểm sinh học, kỹ thuật nhân giống và gây trồng Vằng sẻ. - Cung cấp dữ liệu thực nghiệm khoa học về mối quan hệ giữa điều kiện sinh thái với phân bố, sinh trưởng, năng suất và chất lượng dược liệu, có thể làm cơ sở mở rộng vùng trồng của loài tại khu vực Trung Trung Bộ. - Cung cấp các dữ liệu có giá trị cho các công trình nghiên cứu trong lĩnh vực Lâm sinh và một số lĩnh vực liên quan.

Ý nghĩa thực tiễn - Các kết quả nghiên cứu có khả năng ứng dụng trực tiếp vào sản xuất, định hướng phát triển loài Vằng sẻ theo hướng bền vững và khai thác hiệu quả các công dụng đã được chứng minh của loài. 3 - Thiết lập các cơ sở dữ liệu và công cụ phục vụ công tác quản lý dựa trên kết quả đánh giá biến động vùng thích nghi sinh thái (theo ranh giới hành chính mới) hiện tại và tương lai theo các kịch bản BĐKH. Từ đó, góp phần hỗ trợ việc quy hoạch sản xuất, phát triển sản phẩm. Những đóng góp mới của luận án - Khẳng định, thống nhất được danh pháp khoa học loài Vằng sẻ là Jasminum subtriplinerve Blume, với tên đồng danh là Jasminum nervosum Lour.

Đồng thời, kết quả đã bước đầu ghi nhận sự khác biệt về di truyền giữa các quần thể khu vực Bắc Trung Bộ với Duyên hải Nam Trung bộ với 08 đoạn gen được công bố lên GENBANK. - Xác định được 06 yếu tố sinh thái chính ảnh hưởng đến phân bố loài Vằng sẻ. Trên cơ sở đó, đã xây dựng bản đồ mức độ thích nghi hiện tại và tương lại theo các kịch bản BĐKH đến năm 2060. Bản đồ được cập nhật theo ranh giới hành chính mới (sau ngày 01/7/2025) làm cơ sở khoa học quy hoạch, phát triển vùng trồng tại khu vực Trung Trung Bộ.

- Góp phần hoàn thiện kỹ thuật nhân giống và gây trồng loài Vằng sẻ phù hợp điều kiện sinh thái Trung Trung Bộ. Cùng với đó, việc thử nghiệm vùng trồng mới thích ứng với biến đổi khí hậu đã cho thấy hiệu quả, khẳng định tiềm năng mở rộng vùng trồng theo điều kiện sinh thái phù hợp. - Xác định hàm lượng hoạt chất và hoạt tính sinh học của các bộ phận Vằng sẻ ở các điều kiện sinh thái khác nhau. Theo đó, thân lá có hàm lượng hoạt chất cao và hoạt tính mạnh nhất.

Bên cạnh đó, quả non cũng có hoạt tính kháng viêm gần tương đương thân lá, mở ra hướng khai thác mới, toàn diện cho loài dược liệu này. TỔNG QUAN CÁC VẪN ĐỀ NGHIÊN CỨU Chương tổng quan được trình bày với 03 nội dung chính: (1) Cơ sở lý luận và thực tiễn bao gồm các vấn đề tổng quan về (i) Dược liệu; (ii) Tổng quan về chi Nhài; (iii) Phân loại và định danh; (iv) Ảnh hưởng các yếu tố môi trường đến phân bố thực vật; (v) Các mô hình dự báo phân bố thực vật; (vi) Nhân giống vô tính; (vii) Các yếu tố ảnh hưởng năng suất và chất lượng cây dược liệu và (viii) Thành phần hóa học và hoạt tính sinh học (2) Tổng quan các vấn đề nghiên cứu bao gồm các vấn đề về (i) Đối tượng nghiên cứu (ở Việt Nam và trên thế giới) và (ii) Đặc điểm điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu. (3) Luận giải các vấn đề nghiên cứu Từ kết quả tổng quan các công trình trong và ngoài nước cho thấy việc nghiên cứu loài Vằng sẻ còn tồn tại nhiều khoảng trống trong nghiên cứu: + Về phân loại, danh pháp khoa học của loài còn chưa thống nhất và việc định danh chủ yếu dựa vào hình thái dễ gây nhầm lẫn, đòi hỏi phải sử dụng các phương pháp tiên tiến như phân tích sinh học phân tử để khẳng định. + Về sinh thái, các yếu tố môi trường quyết định và ảnh hưởng của BĐKH đến sự phân bố tự nhiên của loài vẫn chưa được đánh giá dẫn đến thiếu cơ sở khoa học cho việc quy hoạch vùng trồng.

+ Về kỹ thuật nhân giống và gây trồng: các nghiên cứu còn hạn chế, chủ yếu dựa trên kinh nghiệm và chưa có quy trình chuẩn hóa về loại hom, chất điều hòa sinh trưởng, chế độ phân bón tối ưu. + Về giá trị dược liệu: các nghiên cứu chỉ tập trung vào thân lá mà bỏ qua tiềm năng của các bộ phận khác như quả, đồng thời chưa có sự so sánh về chất lượng dược liệu giữa các vùng sinh thái khác nhau. ĐỐI TƢỢNG, NỘI DUNG, PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2. Phạm vi, đối tƣợng nghiên cứu 2.

Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của đề tài là loài cây dược liệu Vằng sẻ (Jasminum subtriplinerve Blume) thuộc chi Nhài (Jasminum), họ Nhài (Oleaceae) phân bố tự nhiên và được trồng thực nghiệm tại các mô hình trong khu vực nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu Về không gian: Các địa danh được chuẩn hóa theo ranh giới hành chính mới sau ngày 01/7/2025. Phạm vi điều tra, thu mẫu Hoạt động điều tra phân bố và sinh thái tại 03 tỉnh/ thành phố: (1) tỉnh Quảng Trị, (2) thành phố Huế và (3) thành phố Đà Nẵng. Riêng tại tỉnh Quảng Trị chỉ thực hiện khu vực phía nam (Quảng Trị cũ).

Mẫu vật phục vụ định danh phân tử và nghiên cứu hình thái được thu thập tại 4 địa điểm: (1) xã Cam Lộ, tỉnh Quảng Trị; (2) xã Lộc An, thành phố Huế; (3) phường Sơn Trà thành phố Đà Nẵng và (4) xã Thăng Phú, thành phố Đà Nẵng. Địa điểm bố trí thí nghiệm, thực nghiệm Các thí nghiệm về nhân giống được bố trí tại vườn ươm thuộc xã Đan Điền, thành phố Huế. Các thí nghiệm về kỹ thuật gây trồng được triển khai đồng thời tại 03 địa điểm đại diện cho các tiểu vùng sinh thái đặc trưng, bao gồm: (1) xã Vĩnh Hoàng, tỉnh Quảng Trị, (2) xã Thăng Phú, thành phố Đà Nẵng và (3) xã Sông Vàng, thành phố Đà Nẵng. Về thời gian: tháng 03 năm 2022 đến tháng 03 năm 2025.

Nội dung nghiên cứu Nội dung 1. Nghiên cứu đặc điểm sinh học Nội dung 2. Nghiên cứu tiềm năng thích nghi sinh thái Nội dung 3. Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống và gây trồng.

Nghiên cứu hàm lượng thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của một số sản phẩm thu hoạch tại các địa điểm khác nhau của loài Vằng sẻ. Phƣơng pháp luận và cách tiếp cận nghiên cứu 2. Phương pháp luận nghiên cứu Quan điểm biện chứng toàn diện, lịch sử và cụ thể được quán triệt xuyên suốt trong tiến trình nghiên cứu đề tài. Các định hướng phương pháp luận chủ yếu, gồm: hệ thống, liên ngành, thực chứng, ứng dụng và phát triển bền vững.

Cách tiếp cận nghiên cứu Để đạt được các mục tiêu đề ra, luận án lựa chọn một số hướng tiếp cận cụ thể, gồm: quy nạp – dự báo, nguyên tắc sinh thái học, toàn diện và phân tích thông tin đa chiều, bền vững và thực nghiệm. Phƣơng pháp nghiên cứu 2. Phương pháp kế thừa dữ liệu thứ cấp Thu thập các thông tin từ Niên giám thống kê; Các công trình khoa học đã được công bố và các thông tin, tài liệu, bài báo từ nguồn Internet, các CSDL khoa học tin cậy. Phương pháp phân loại và xác định danh pháp khoa học 2.