Tiểu thuyết nữ hải ngoại Việt Nam đương đại nhìn từ lý thuyết liên văn hóa - Luận án TS

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM LÊ THỊ BÍCH HẠNH TIỂU THUYẾT NỮ HẢI NGOẠI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI NHÌN TỪ LÝ THUYẾT LIÊN VĂN HOÁ LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Huế, 2022 ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM LÊ THỊ BÍCH HẠNH TIỂU THUYẾT NỮ HẢI NGOẠI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI NHÌN TỪ LÝ THUYẾT LIÊN VĂN HOÁ Ngành: LÝ LUẬN VĂN HỌC Mã số: 9220120 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1.TS TRẦN THỊ SÂM 2.TS THÁI PHAN VÀNG ANH Huế, 2021 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận án là trung thực, chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác. Tác giả Lê Thị Bích Hạnh ii LỜI CẢM ƠN Vô cùng biết ơn PGS.TS Trần Thị Sâm và PGS.TS Thái Phan Vàng Anh - những người Thầy đã tận tâm giúp đỡ, dẫn dắt tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài. Xin chân thành cảm ơn quý Thầy Cô khoa Ngữ văn trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế đã tận tình giảng dạy, giúp đỡ tôi trong học tập, nghiên cứu.

Trân trọng cảm ơn Lãnh đạo trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế; Phòng Đào tạo Sau đại học trường Đại học Sư phạm Huế; Lãnh đạo tỉnh Bình Phước, Lãnh đạo và thành viên các phòng ban Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Bình Phước; CB-GV-NV trường THPT Lê Quý Đôn đã động viên, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong thời gian qua. Xin cảm tạ gia đình, đồng nghiệp, bạn bè - những người đã thương yêu, quý mến, động viên và chia sẻ cùng tôi suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành đề tài. Lê Thị Bích Hạnh iii MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của Luận án. Cấu trúc luận án.

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu lý thuyết liên văn hoá. Tình hình nghiên cứu lý thuyết liên văn hóa ở nước ngoài. Tình hình nghiên cứu lý thuyết liên văn hóa ở trong nước.

Tình hình nghiên cứu tiểu thuyết nữ hải ngoại Việt Nam đương đại. Những công trình nghiên cứu về tiểu thuyết nữ hải ngoại Việt Nam đương đại ở nước ngoài. Những công trình nghiên cứu về tiểu thuyết nữ hải ngoại Việt Nam đương đại ở trong nước. GIỚI THUYẾT VỀ LÝ THUYẾT LIÊN VĂN HOÁ VÀ TIỂU THUYẾT NỮ HẢI NGOẠI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI.

Dẫn luận về khái niệm văn hoá và liên văn hoá. Giới thuyết về phạm trù văn hoá. Giới thuyết về phạm trù liên văn hóa. Văn học di dân Việt Nam và tiểu thuyết có tính chất liên văn hoá của các nhà văn nữ hải ngoại Việt Nam đương đại.

Văn học di dân Việt Nam. Tính chất liên văn hoá trong tiểu thuyết của các nhà văn nữ hải ngoại Việt Nam đương đại. TIỂU THUYẾT NỮ HẢI NGOẠI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI NHÌN TỪ CÁC PHẠM TRÙ LIÊN VĂN HOÁ. Tiểu thuyết nữ hải ngoại Việt Nam đương đại nhìn từ phạm trù đa dạng và bình đẳng.

Sự đa dạng văn hóa - khát vọng của văn hóa tiểu nhược. Khác biệt để bình đẳng - tự tôn và hòa nhập. Tiểu thuyết nữ hải ngoại Việt Nam đương đại nhìn từ phạm trù tính đối thoại và tương đồng. Tính đối thoại giữa các giá trị văn hóa.

Tính tương đồng phổ quát của văn hóa. Tiểu thuyết nữ hải ngoại Việt Nam đương đại nhìn từ phạm trù kiến tạo và khẳng định bản ngã. Sự lai ghép văn hoá và cảm thức lưu vong. Hành trình tìm kiếm bản ngã.

BIỂU HIỆN LIÊN VĂN HOÁ TRONG TIỂU THUYẾT NỮ HẢI NGOẠI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT. Biểu hiện liên văn hóa trong tiểu thuyết nữ hải ngoại Việt Nam đương đại nhìn từ phương diện chủ thể trần thuật. Chủ thể trần thuật với cái tôi tự thuật. Sự đa dạng hóa chủ thể trần thuật.

Biểu hiện liên văn hóa trong tiểu thuyết nữ hải ngoại Việt Nam đương đại nhìn từ phương diện không gian và thời gian. Sự dịch chuyển biên độ không gian. Sự thay đổi chiều kích thời gian. Biểu hiện liên văn hóa trong tiểu thuyết nữ hải ngoại Việt Nam đương đại nhìn từ phương diện ngôn ngữ và giọng điệu.

Tính đối thoại và lai ghép trong ngôn ngữ. Sự đa thanh trong giọng điệu .139 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lý do chọn đề tài 1. Va chạm văn hóa, xung đột văn hóa, hội nhập văn hóa, đa dạng văn hóa… là những khái niệm đã xuất hiện từ lâu, song đặc biệt phổ biến khi toàn cầu hóa và giải lãnh thổ hóa trở thành xu hướng chung của thế giới.

Mục đích “chuyển dịch” từ môi trường này sang môi trường khác có thể không giống nhau song những ảnh hưởng văn hóa qua lại là điều khó tránh khỏi. Sự ảnh hưởng này có thể chủ động hoặc thụ động, hữu thức hoặc vô thức, nhưng kết quả chắc chắn là con người đã tự làm giàu cho bản sắc văn hóa của mình. Vấn đề này đã được nhiều nhà nghiên cứu ở các lĩnh vực khác nhau đề cập [129, 130, 136]. Trong các công trình nghiên cứu về dân tộc học, nhân chủng học, văn hóa học…, văn hóa là trung tâm của sự diễn giải, phân tích.

Từ các góc nhìn khác nhau, nhiều vấn đề xung quanh văn hóa đã được lý giải, song cũng không ít tranh cãi. Văn hóa, bản sắc và hội nhập một lần nữa trở lại khi xu hướng toàn cầu hóa, giải lãnh thổ hóa trỗi dậy mạnh mẽ, đặt ra vô vàn những vấn đề mới, phi truyền thống, khiến toàn thể nhân loại không thể đứng ngoài cuộc. Liên văn hóa (Interculturel) là một vấn đề có ý nghĩa quan trọng trong việc nghiên cứu văn hóa nói chung và văn học nói riêng. Thuật ngữ này lần đầu tiên xuất hiện trong các công trình triết học từ cuối thập kỷ 80 của thế kỷ XX, sau đó trở thành vấn đề được nhiều lĩnh vực khác quan tâm.

Bộ môn triết học mới ra đời - triết học liên văn hoá hướng tới mục đích mở rộng đối tượng nghiên cứu của triết học và nhiều ngành khoa học khác nhằm đáp ứng nhu cầu đối thoại giữa các nền văn hoá. Cho đến thế kỷ XXI, toàn cầu hóa đã trở thành một xu thế lịch sử không thể tránh khỏi, nó lôi cuốn tất cả các dân tộc, các nền văn hóa trên thế giới vào trong những vấn đề chung. Nhu cầu đối thoại giữa các nền văn hóa trở thành vấn đề bức thiết. Lý thuyết liên văn hóa khẳng định, mọi người thuộc các chủng tộc khác nhau có thể chung sống với nhau trong hòa bình, hòa hợp bằng cách khoan dung, hiểu biết và đánh giá cao nét đặc thù của những người khác chủng tộc.

Các nhà nghiên cứu quan tâm đến triết học liên văn hoá đã cố gắng phát triển một nền triết học mang tính phổ quát khác hẳn, trong đó các truyền thống tư tưởng khác nhau có quyền tham gia 1 bình đẳng như nhau [120]. Hơn bao giờ hết, sự ra đời của lý thuyết này đã đáp ứng được nhu cầu của thời đại. Lý thuyết liên văn hóa nói chung đã trở thành một bộ phận không thể tách rời của đời sống xã hội đương đại, nó mở rộng giới hạn của mọi sự sáng tạo. Văn học Việt Nam ở hải ngoại được coi là bộ phận không thể tách rời của văn học Việt Nam và ngày càng có nhiều đóng góp vào tiến trình vận động, phát triển của văn học nước nhà.

Ở mỗi chặng đường phát triển, dù chủ đề, cảm hứng, lối viết có thể khác nhau, nhưng các nhà văn đều chia sẻ những mối bận tâm chung. Không khó nhận ra gam màu khác biệt của các nhà văn này trong bức tranh chung của văn học Việt Nam. Để tạo nên những gam màu ấy, không thể không nhắc tới các nhà văn nữ. Tác phẩm của họ đề cập đến nhiều vấn đề mà các nhà văn hải ngoại cùng quan tâm, nhưng đồng thời cũng mang những dấu ấn riêng trong cái nhìn về giới.

Tất cả những vấn đề dù là lớn như lịch sử, văn hóa, chiến tranh/hậu chiến, hay là nhỏ như gia đình, tình yêu, bản thể… khi gắn với “hậu tố nữ” luôn đem lại một góc nhìn mới. Vấn đề nữ quyền, sự ám ảnh của ý thức lưu vong, sự giao thoa giữa hai (hay nhiều) nền văn hóa trong sáng tác của các nhà văn nữ làm cho tác phẩm đặc biệt, không thể lẫn. Hơn bao giờ hết, khi tồn tại trong một “miền” đa văn hóa, con người không thể không đối mặt với nỗi niềm hoài hương; với băn khoăn về bản sắc cá nhân, về nỗi cô đơn bản thể; với sự lưỡng lự giữa các giá trị truyền thống và thực tế cuộc sống, nhu cầu hòa nhập. Viết giữa nhiều miền văn hóa, các nữ nhà văn đều mong muốn tác phẩm vượt lên trên những trải nghiệm riêng tư, vươn tới các ý nghĩa phổ quát và lan tỏa những giá trị bền vững.

Tuy thế, tiểu thuyết của các nhà văn hải ngoại luôn dành một sự ưu ái để viết về quê hương. Họ khám phá, luận giải văn hóa dân tộc trong một nỗi hoài niệm thường trực, khắc khoải. Đó là hình ảnh đất nước Việt Nam vừa truyền thống vừa hiện đại, vừa bảo lưu những giá trị bản địa vừa vươn tầm hội nhập quốc tế. Song tất cả chỉ là bề nổi, phần chìm khuất vẫn là số phận con người trong dòng chảy lịch sử.

Dù ở thời đại nào, con người luôn phải đối diện với những thử thách nghiệt ngã của tồn tại; đặc biệt là bối cảnh toàn cầu hóa càng khiến cho thử thách ấy nhân lên gấp bội. Những phương diện đời sống tinh thần gắn với các vấn đề mang tính bản thể, căn cước được các nhà văn hải ngoại phản ánh. Chúng ta có thể bắt gặp điều đó 2 thông qua sáng tác của một số nhà văn như: Thuận, Hiệu Constant, Lê Ngọc Mai, Doan Bui, Linda Lê, Đoàn Minh Phượng, Lê Minh Hà, Phan Hà Anh, Lý Lan, Lê Thị Thấm Vân, Phan Việt… Bên cạnh việc khai phá những mảng hiện thực nhức nhối đang được đặt ra ở thì hiện tại, các tác phẩm viết về chủ đề liên văn hóa còn thể hiện nỗ lực của các nhà văn trong việc giải mã các thành tố văn hóa của các dân tộc trong sự tương tác, đối thoại với các nền văn hóa khác.