Luận án tiến sĩ tư tưởng nhân văn truyền thống việt nam thế kỷ x đến thế kỷ xiv

Tính cấp thiết của đề tài Các nhà nghiên cứu khẳng định: trong cuộc sống và hoạt động của mình, con người có hai chỗ dựa về tinh thần: đó là tri thức và giá trị. Hai yếu tố này có liên quan chặt chẽ với nhau, song thực chất có sự khác nhau. Tri thức hướng tới sự hiểu biết tường tận về sự vật, hiện tượng trong hiện thực, còn giá trị là sự biểu hiện lý tưởng tất cả những gì quý giá đối với con người. Hay nói cách khác: "Nhận thức hướng ngoại cố gắng làm cho nội dung tri thức phản ánh chân xác khách thể, còn giá trị lại hướng nội, nhằm vươn tới sự hoàn thiện nhân cách và tìm ý nghĩa cuộc sống trong sự hòa hợp với những khởi nguyên trong sáng muôn đời" [29, tr.

Chúng ta đang sống trong một thời đại mà sự phát triển của khoa học kỹ thuật và công nghệ diễn ra với tốc độ chóng mặt. Nó đem lại cho con người những thay đổi lớn lao kỳ diệu, song cũng gây cho con người những tai họa khủng khiếp, phản nhân văn. Đó là môi trường sống tự nhiên bị hủy hoại, chiến tranh ngày càng sử dụng những phương tiện giết người tinh vi, tàn bạo. Đó là sự phân cực chưa từng thấy trong lịch sử nhân loại: khoảng 5% dân số thế giới chiếm đến 80% của cải vật chất, đang sống thiên đường hơn mọi thiên đường, như trong trí tưởng tượng của người xưa; một phần dân số không nhỏ thì sống - đúng hơn là chết dần, chết mòn thê thảm trong nghèo đói, bệnh tật - hơn cả địa ngục mà sách vở miêu tả.

Nói cách khác, thế kỷ XX đưa lại nghịch lý: "Tự nó đã vừa là nhân chứng của những phát minh khoa học và phát triển kỹ thuật công nghệ tuyệt vời, đỉnh cao mà xã hội loài người chưa từng đạt được - nhưng lại vừa là sân khấu của những tấn thảm kịch, cũng chưa từng có trước đó" [21, tr. Bài học sống còn mà thế kỷ XX đã dạy cho chúng ta là: chỉ có một thế giới 6 an bình, khi những ai sống trên hành tinh này đều có ý thức, và có quyền như thành viên thực sự của một tập thể, cùng chia sẻ, cùng bảo vệ trái đất như ngôi nhà chung của tất cả. Khép lại một thế kỷ XX với những biến động chưa từng có trong lịch sử của sự sáng tạo và hủy diệt. Dù muốn hay không, chúng ta cũng đang bước vào thế kỷ XXI.

Một trào lưu tư tưởng của thế giới hiện đại về vai trò con người đã được nêu lên, đặc biệt của UNESCO cách đây hai thập kỷ: "Con người đứng ở trung tâm của sự phát triển". Tư tưởng này ngày càng được hoan nghênh và phát triển ở nhiều nước trên thế giới. Nhân loại đang hướng tới thế kỷ XXI như là một sự phát triển văn hóa, một khát vọng hòa bình hạnh phúc. Không phải ngẫu nhiên mà trong mỗi cộng đồng quốc gia, dân tộc.

hay trên phạm vi toàn thế giới, việc giáo dục những giá trị Người như nhân văn, nhân đạo, khoan dung, nhân ái., cũng như nhân tố con người, được coi là chiến lược của mọi chiến lược. Trong bối cảnh đó, sự nghiệp đổi mới của đất nước đang đứng trước những thử thách trên tất cả các mặt chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội. Quá trình giao lưu, hội nhập này không phải đơn giản một chiều, mà đó là cuộc đấu tranh quyết liệt giữa thời cơ và thách thức của chúng ta để tồn tại, phát triển. Cùng với nhu cầu vật chất, nhu cầu nâng cao đời sống tinh thần của con người ngày càng tăng.

Lịch sử phát triển đã cho thấy sự nghèo nàn về vật chất là rất khổ, nhưng sự nghèo nàn về đời sống tinh thần của một dân tộc là thảm họa. Để có sự phát triển hài hòa trong quan hệ con người, hài hòa trong đời sống vật chất và tinh thần, trước hết chúng ta phải dựa vào nội lực của mình. Nghị quyết Trung ương 4 và Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) đã khẳng định năng lực nội sinh không chỉ là những lực lượng vật chất mà còn là những lực lượng tinh thần. Tiềm năng con người Việt Nam trong đời sống tinh thần hiện tại và trong truyền thống của ông cha ta qua mấy nghìn năm lịch sử là một năng lực nội sinh to lớn trong quá 7 trình đổi mới đất nước.

Hơn lúc nào hết, việc phát huy mạnh mẽ năng lực nội sinh của dân tộc từ các giá trị truyền thống, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, đang là nhiệm vụ vừa quan trọng vừa cấp bách, góp phần đảm bảo thắng lợi của sự nghiệp đổi mới đất nước. Đến hiện đại từ truyền thống là tất yếu trong chiến lược của mỗi quốc gia dân tộc, song để thực hiện thì cả về lý luận và thực tiễn không đơn giản, nhất là vấn đề khai thác, phát huy các giá trị truyền thống vì mục tiêu phát triển. Với tầm nhìn "văn hóa là sự sáng suốt bên trong của kinh tế", Đảng ta rất coi trọng việc kế thừa, phát huy các giá trị truyền thống nói chung, giá trị nhân văn truyền thống nói riêng trên con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Trong một cuộc phỏng vấn Bộ trưởng Bộ Văn hóa - Thông tin Nguyễn Khoa Điềm (Thời báo Kinh tế Việt Nam - Xuân Mậu Dần, ngày 28- 1-1998, trang 5), phóng viên đã đưa ra câu hỏi: "Bây giờ người ta giàu lên rất nhiều, nhưng hình như nhân văn thì lại kém đi so với các cụ ngày xưa? Lỗi này có phải do công tác giáo dục nhân văn của ta còn yếu kém?.

Trả lời câu hỏi đó, không phải dễ dàng. Là một giá trị phổ biến của nhân loại, nhân văn đó là lòng yêu thương trân trọng con người, khát vọng giải thoát con người khỏi mọi khổ đau, bảo vệ phẩm giá và mang hạnh phúc cho con người. Nhưng trong lịch sử dân tộc cũng như nhân loại, khi cơ sở kinh tế - xã hội còn dựa trên sự chiếm hữu tư nhân về tư liệu sản xuất, thì sự phát triển không phải bao giờ cũng vì mục đích nhân văn cao cả. Tăng trưởng kinh tế phải là cơ sở của việc xây dựng các giá trị nhân văn - điều đó đồng nghĩa với quan điểm: coi con người vừa là mục tiêu vừa là động lực của chủ nghĩa xã hội mà Đảng ta đã nêu ra.

Hiểu sâu sắc về nhân tố con người, và vai trò của những giá trị nhân văn truyền thống dân tộc đối với việc xây dựng con người mới Việt Nam hôm nay, nhằm đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp đổi mới đất nước - Nghị quyết Hội nghị lần thứ tư của Ban chấp 8 hành Trung ương Đảng khóa VII đã khẳng định: "Chúng ta cần hiểu sâu sắc những giá trị lớn lao và ý nghĩa quyết định của nhân tố con người, chủ thể mọi sáng tạo của cải vật chất và văn hóa, mọi nền văn minh quốc gia. Phải xuất phát từ tinh thần nhân văn sâu sắc, nhằm phát triển con người toàn diện, xây dựng một xã hội công bằng nhân ái, thiết lập quan hệ thật sự tốt đẹp và tiến bộ giữa con người và con người trong sản xuất và đời sống, để từ đó làm tăng gấp bội hiệu quả kinh tế xã hội". Chỉ có con người phát triển cao về trí tuệ, cường tráng về thể chất, phong phú về tinh thần, sống vì một lý tưởng nhân văn cao cả - thì con người mới là động lực để xây dựng xã hội mới, và đồng thời là mục tiêu của chủ nghĩa xã hội. Tiếp tục tinh thần đó, trong Dự thảo văn kiện trình Đại hội IX về tính chất hệ thống chính sách xã hội của Đảng ta trong những thập kỷ tới đã khẳng định: những giá trị nhân văn Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản trong nền văn hóa loài người, được biểu hiện tinh thần: yêu thương con người, tôn trọng con người, bảo vệ con người, coi trọng người tài, người có công, giúp đỡ người yếu thế, gặp rủi ro.

Đó là những định hướng rất quan trọng trong việc xây dựng con người mới cũng như bảo vệ giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc hiện nay. Hơn bao giờ hết nhằm đáp ứng yêu cầu sự nghiệp đổi mới đất nước, khai thác và phát huy các giá trị truyền thống nói chung, các giá trị nhân văn truyền thống nói riêng phải được coi trọng. Tư tưởng nhân văn truyền thống Việt Nam là sự biểu hiện tập trung sâu sắc giá trị văn hóa của dân tộc và nhân loại, là cái cốt lõi bên trong để tạo nên sức mạnh tiềm tàng bền vững, chi phối, tạo nên bản lĩnh dân tộc, như nhà thơ Huy Cận đã viết: "Sống sừng sững bốn ngàn năm vững chãi Lưng đeo gươm tay mềm mại bút hoa Trong và thật sáng - hai bờ suy tưởng 9 Sống hiên ngang mà nhân ái chan hòa" Bao thăng trầm của lịch sử dân tộc đã đi qua, để tư tưởng nhân văn truyền thống Việt Nam được kết tinh và tỏa sáng ở chủ nghĩa nhân văn Hồ Chí Minh. Với lý tưởng giải phóng con người, giải phóng dân tộc, giải phóng xã hội, lần đầu tiên trong lịch sử dân tộc, tư tưởng nhân văn Việt Nam được nâng lên ngang tầm thời đại.

Sự nghiệp đổi mới đất nước theo định hướng XHCN chính là con đường để thực hiện lý tưởng nhân văn cao cả đó. Đồng chí Phạm Văn Đồng khẳng định: "Với tầm nhìn bao quát, phải thấy văn hóa là đổi mới, đổi mới là văn hóa, như vậy hai là một, và một thành hai" [31, tr. Tất yếu - sự nghiệp đổi mới đất nước phải bắt nguồn từ mảnh đất văn hóa - văn hóa dân tộc và tinh hoa văn hóa thời đại. Chính vì vậy mà việc làm sáng tỏ những giá trị nhân văn truyền thống dân tộc là nhiệm vụ hết sức cấp bách về trước mắt cũng như lâu dài, để: thứ nhất: thấy được quá trình hình thành, phát triển tư tưởng nhân văn Việt Nam truyền thống (X - XIV), với những ưu điểm và hạn chế của tư tưởng đó; thứ hai: nhằm kế thừa, phát huy các giá trị nhân văn truyền thống trong sự nghiệp xây dựng phát triển đất nước hôm nay.