Luận án tiến sĩ kinh tế chính sách thu hút công nghệ nước ngoài vào Việt Nam

1 MỤC LỤC 2 DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT - Danh mục các ký hiệu, chữ viết tắt bằng tiếng Việt VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT CGCN Chuyển giao công nghệ CNSH Công nghệ sinh học CNTT-TT Công nghệ thông tin-truyền thông CNH-HĐH Công nghiệp hoá - hiện đại hoá KH&CN Khoa học và Công nghệ MITI Bộ Thương mại và Công nghiệp quốc tế QLNN Quản lý Nhà nước - Danh mục các ký hiệu, chữ viết tắt bằng tiếng Anh VIẾT TẮT TIẾNG ANH TIẾNG VIỆT ESCAP Economic and Social Commission for Uỷ ban Kinh tế và Xã hội khu vực Asia and the Pacific Châu Á-Thái Bình Dương EU Europe Union Liên minh Châu Âu FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước ngoài GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội OECD Organization Economic Cooporation Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế Development R&D Research and Development Nghiên cứu và Phát triển S&T Science and Technology Khoa học và Công nghệ WB World Bank Ngân hàng thế giới UNIDO United Nations Industrial Tổ chức Phát triển của Liên hợp quốc Development Organization UNCTAD United Nations Conference on Trade Hội nghị phát triển thương mại quốc tế and Development của Liên hợp quốc DANH MỤC BẢNG, BIỂU Tên bảng, biểu Trang Bảng 1.1 Nhập khẩu trang thiết bị công nghệ của Trung Quốc những năm 50 49 Bảng 1.2 Số lượng nhập khẩu công nghệ mới của Trung Quốc 50 3 Bảng 1.3 Chuyển giao công nghệ quốc tế 52 Bảng 1.4 Số vụ nhập công nghệ qua các năm 53 Bảng 1.5 Đầu tư trực tiếp nước ngoài 54 Bảng 1.6 Tình hình các ngành nhập công nghệ 54 Bảng 1.7 Con đường học tập công nghệ mới và công nghệ nước ngoài của các 55 doanh nghiệp Hàn Quốc Bảng 1.8 Quy mô tương đối của du nhập công nghệ 57 Bảng 1.9 Loại hình công nghệ tiếp nhận 58 Bảng 1.10 Xu hướng trong chuyển giao công nghệ ở Hàn Quốc 59 Bảng 2.1 Tình hình chào bán công nghệ, thiết bị ở một số Techmart 71 Bảng 2.2 Số lượng các đơn vị tham gia một số Techmart 72 Bảng 2.3 Số liệu thống kê của các kỳ Techmart khu vực và quốc gia 73 Bảng 2.4 Phân loại các doanh nghiệp theo trình độ công nghệ 74 Bảng 2.5 Những nguyên nhân khiến thị trường công nghệ ở Việt Nam chưa 82 phát triển Bảng 2.6 Bằng độc quyền sáng chế đã được cấp từ 1981-2009 83 Bảng 2.7 Bằng độc quyền giải pháp hữu ích đã được cấp từ 1990 -2009 84 Bảng 2.8 Giấy chứng nhận đăng ký NHHH đã được cấp từ 1982-2009 85 Bảng 2.9 Giấy chứng nhận chỉ dẫn địa lý dã được cấp từ 2001-2009 86 Bảng 2.10 Số lượng hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng đối tượng SHCN từ 87 1995-2009 Bảng 2.11 Luỹ kế các dự án còn hiệu lực đến tháng 7/2010 89 Bảng 2.12 Luỹ kế các dự án còn hiệu lực đến tháng 7/2010 theo hình thức đ.13 Luỹ kế các dự án còn hiệu lực đến tháng 7/2010 phân theo các nước 93 và vùng lãnh thổ Bảng 2.14 Số Hợp đồng CGCN đã được phê duyệt, đăng ký đến tháng 8/2010 97 Bảng 2.15 Số Hợp đồng được phê duyệt theo lĩnh vực, ngành kinh tế đến năm 99 2005 Bảng 2.16 Số Hợp đồng được phê duyệt theo nước chuyển giao đến 2005 100 Bảng 2.17 Số Hợp đồng CGCN được đăng ký theo lĩnh vực 101 Bảng 2.18 Số Hợp đồng CGCN đã đăng ký theo nước 102 4 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Ngày nay, khoa học và công nghệ không chỉ là lực lượng sản xuất trực tiếp, mà còn là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Nghị quyết Trung ương lần thứ 2 Khoá VIII đã nêu rõ quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về phát triển khoa học và công nghệ: "Cùng với giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu, là động lực phát triển kinh tế - xã hội. Công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước phải bằng và dựa vào khoa học và công nghệ".

Trong bối cảnh hội nhập và toàn cầu hóa, để đổi mới và nâng cao trình độ công nghệ của từng ngành và của toàn bộ nền kinh tế quốc dân, đối với một nước đang trong quá trình chuyển đổi kinh tế như Việt Nam, trong những năm tới chủ yếu phải dựa vào việc nhập các công nghệ tiên tiến từ các nước phát triển nhằm tranh thủ và tận dụng lợi thế của nước đi sau, tiết kiệm chi phí R & D trong điều kiện đất nước còn có nhiều khó khăn về nguồn vốn cho phát triển và có thể tiếp cận ngay được những công nghệ hiện đại, tiên tiến trên thế giới mà trong nước chưa có. Trong những năm qua, đồng thời với việc ban hành và thực hiện các chính sách đổi mới kinh tế, Đảng và Nhà nước ta đã chú trọng đến việc thu hút công nghệ từ nước ngoài và đổi mới, nâng cao trình độ công nghệ của đất nước. Cùng với Luật Đầu tư (2005) (trước đó là Luật đầu tư nước ngoài vào Việt Nam ban hành tháng 12 năm 1987 được sửa đổi, bổ sung nhiều lần), các văn bản quy phạm pháp luật về khoa học công nghệ và chuyển giao công nghệ cũng đã được ban hành: Luật Khoa học và công nghệ (2000), Luật Sở hữu trí tuệ ( 2005), Luật Chuyển giao công nghệ (2006), Luật công nghệ cao (2008) v.v… Tuy nhiên, hoạt động chuyển giao công nghệ nói chung và chuyển giao công nghệ từ nước ngoài vào Việt Nam nói riêng thời gian qua vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trong bối cảnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá và hội nhập quốc tế. Trình độ công nghệ trong các ngành kinh tế kỹ thuật chuyển biến chậm.

Hàm lượng công nghệ trong các sản phẩm hàng hóa và dịch vụ đặc biệt là các hàng hóa xuất khẩu còn thấp. Năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp chậm được nâng cao. Một trong những nguyên nhân làm cho hoạt 5 động chuyển giao công nghệ chưa thực sự được đẩy mạnh là do hệ thống các chính sách về chuyển giao công nghệ và thu hút công nghệ chưa đồng bộ, còn nhiều bất cập, mức độ tác động còn hẹp và hiệu quả thực hiện chưa cao. Chính vì vậy, vấn đề đặt ra là cần nghiên cứu một cách hệ thống, cả lý luận lẫn thực tiễn, đánh giá thực trạng chuyển giao công nghệ nói chung và đặc biệt chuyển giao công nghệ từ nước ngoài vào Việt Nam nói riêng, phân tích, làm rõ nguyên nhân của các hạn chế từ khía cạnh chính sách.

Trên cơ sở đó đề xuất những giải pháp nhằm tiếp tục đẩy mạnh việc thu hút công nghệ từ nước ngoài vào Việt Nam, góp phần thực hiện thành công mục tiêu công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, thu hẹp dần khoảng cách công nghệ giữa nước ta với các nước trong khu vực trên thế giới. Luận án “Chính sách thu hút công nghệ nước ngoài vào Việt Nam” được thực hiện nhằm giải quyết vấn đề đặt ra này. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của Luận án 2. Mục tiêu của Luận án Trên cơ sở nghiên cứu về mặt lý luận, đồng thời phân tích, đánh giá thực trạng chính sách thu hút công nghệ từ nước ngoài vào Việt Nam, phân tích nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội và nhu cầu đổi mới, phát triển công nghệ của các ngành, lĩnh vực, đặc biệt là các hướng công nghệ ưu tiên, Luận án đề xuất hệ thống đồng bộ các giải pháp chủ yếu nhằm đổi mới, hoàn thiện chính sách thu hút công nghệ từ nước ngoài vào Việt Nam.

Trên cơ sở đó, hình thành các chính sách đủ mạnh, có tính thực thi cao, phù hợp với thông lệ quốc tế nhằm tạo môi trường thuận lợi, thúc đẩy mạnh mẽ hoạt động chuyển giao công nghệ, thu hút được công nghệ tiên tiến của nước ngoài vào Việt Nam trong giai đoạn 2010 - 2015. Nhiệm vụ nghiên cứu của Luận án - Nghiên cứu và phát triển cơ sở lý luận liên quan đến chuyển giao công nghệ và chính sách thu hút công nghệ từ nước ngoài. - Đánh giá thực trạng chuyển giao công nghệ thông qua đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam thời gian qua, đặc biệt từ khi thực hiện chính sách đổi mới, phân 6 tích các nguyên nhân thành công và chưa thành công về mặt chính sách đối với hoạt động thu hút chuyển giao công nghệ thông qua các dự án đầu tư nước ngoài. - Trên cơ sở phân tích xu thế phát triển khoa học và công nghệ, các xu hướng phát triển của các tập đoàn, các Công ty xuyên quốc gia trên thế giới, đánh giá nhu cầu phát triển công nghệ của Việt Nam, kết hợp với việc tìm hiểu kinh nghiệm về chính sách chuyển giao công nghệ của một số nước, Luận án kiến nghị hệ thống các giải pháp nhằm tiếp tục hoàn thiện chính sách thu hút chuyển giao công nghệ trong đầu tư nước ngoài tại Việt Nam và thông qua các kênh chuyển giao công nghệ khác đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của Luận án - Đối tượng nghiên cứu là chính sách thu hút công nghệ từ nước ngoài vào Việt Nam. - Phạm vi nghiên cứu của Luận án tập trung vào việc phân tích các chính sách thu hút công nghệ nước ngoài vào Việt Nam thông qua các dự án đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam và các kênh khác nhau từ khi thực hiện chính sách đổi mới đến nay. Tình hình nghiên cứu liên quan tới luận án Ở nước ngoài, hầu hết các nghiên cứu chỉ đề cập tới chính sách phát triển công nghệ và chuyển giao công nghệ, hầu như rất ít công trình chuyên nghiên cứu chính sách thu hút công nghệ nước ngoài. Đáng chú ý nhất trong số các công trình đã được công bố (có dịch sang Tiếng Việt) là cuốn “Phát triển công nghệ và chuyển giao công nghệ ở Châu Á” (Nhà xuất bản Bunshindo, Nhật bản) của tác giả Lâm Trác Sử.

Các tác giả chủ yếu phân tích các mô hình và chính sách phát triển công nghệ nói chung của một số các quốc gia Đông Á, điển hình nhất là mô hình Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản. Công trình nghiên cứu “Technological Independence–The Asian Experence” của United Nations University, Nhật Bản chủ yếu nghiên cứu về chính sách công nghệ các quốc gia Châu Á trong các thời kỳ các nước tiếp nhận công nghệ của Hoa kỳ và Châu Âu.