Thơ lẩu ở chợ đồn bắc kạn luận án tiến sĩ

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM  NGỌC HẢI ANH THƠ LẨU Ở CHỢ ĐỒN, BẮC KẠN LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC Thái Nguyên - Năm 2014 ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM  NGỌC HẢI ANH THƠ LẨU Ở CHỢ ĐỒN, BẮC KẠN CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM MÃ SỐ: 60 22 01 21 LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Hằng Phƣơng Thái Nguyên - Năm 2014 Lời cảm ơn Để hoàn thành luận văn thạc sĩ này, tác giả xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu, Khoa Sau đại học, Khoa Ngữ văn, trường Đại học Sư phạm –Đại học Thái Nguyên và các Thầy, Cô giáo đã trực tiếp giảng dạy, giúp đỡ trong suốt quá trình học tập. Tác giả xin chân thành cảm ơn các cơ quan trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Kạn, phòng Văn hóa Thông tin huyện Chợ Đồn; phòng Văn hóa Thông tin huyện Pác Nặm. thư viện tỉnh Bắc Kạn, Đài truyền hình tỉnh Bắc Kạn. Xin cảm ơn các ông Lâm Xuân Ân, Hà Sĩ Ngự, Hà Văn Tồn, Triệu Chấn Chức, Hoàng Ngọc La.

cùng gia đình đã nhiệt tình cung cấp thông tin và nhiều tư liệu quý báu. Đặc biệt, tác giả xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới giảng viên hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Hằng Phương. Cô luôn tận tình hướng dẫn, chỉ bảo trong suốt thời gian tác giả nghiên cứu và hoàn thành luận văn. Cuối cùng, xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, người thân, bạn bè và đồng nghiệp đã giúp đỡ, động viên tác giả.

Tác giả Ngọc Hải Anh i Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu trích dẫn đều có nguồn gốc rõ ràng. Các kết quả nghiên cứu trong luận văn đều trung thực và chưa từng được công bố ở bất kỳ công trình nào khác. “Thơ Lẩu ở Chợ đồn, Bắc Kạn” đã được chỉnh sửa theo ý kiến của hội đồng.

Thái Nguyên, tháng 4 năm 2014 Tác giả luận văn. Ngọc Hải Anh Xác nhận Xác nhận của Khoa chuyên môn của ngƣời hƣớng dẫn khoa học PGS. TS Nguyễn Hằng Phƣơng ii Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ MỤC LỤC Trang Lời cảm ơn Lời cam đoan Mục lục. 9 Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TẾ CỦA VIỆC TÌM HIỂU THƠ LẨU Ở CHỢ ĐỒN - BẮC KẠN.

Môi trường tự nhiên, xã hội, văn hóa. Môi trường tự nhiên. Môi trường xã hội. Khái quát về Thơ lẩu và nghi lễ đám cưới của người Tày.

Khái niệm Thơ lẩu. Khái quát về nghi lễ đám cưới của người Tày. Thời gian, không gian tổ chức đám cưới. Diễn biến lễ đón dâu, đưa dâu.

Mối quan hệ giữa Thơ lẩu với các tục lệ, tín ngưỡng dân gian trong đám cưới. Thơ lẩu với tục chọn ngày, giờ cưới. Thơ lẩu với tục chăng dây. Thơ lẩu với tục dâng tấm vải ướt khô.

Thơ lẩu với tín ngưỡng dân gian Tày. 30 Chƣơng 2: NỘI DUNG, NGHỆ THUẬT CỦA CÁC BÀI THƠ LẨU Ở CHỢ ĐỒN - BẮC KẠN. Nội dung của các bài Thơ lẩu ở Chợ Đồn - Bắc Kạn. Thơ lẩu thay cho lời chào xã giao lịch sự.

Thơ lẩu – lời khuyên dạy đạo lý, bổn phận làm người. Lời khuyên về cách ứng xử trong quan hệ con cái - cha mẹ. 36 iii Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www. Lời khuyên về cách ứng xử trong quan hệ vợ chồng.

Lời khuyên về cách ứng xử trong quan hệ họ hàng. Lời khuyên về cách ứng xử trong các quan hệ khác. Thơ lẩu thể hiện các vấn đề lịch sử - xã hội. Thời gian, không gian nghệ thuật.

Thời gian nghệ thuật. Không gian nghệ thuật. Hình ảnh, biểu tượng thơ. Thể thơ, nhan đề, nhịp điệu.

Các biện pháp tu từ. 59 CHƢƠNG 3: THƠ LẨU TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA DÂN GIAN Ở CHỢ ĐỒN – BẮC KẠN. Nguồn gốc, quá trình phát triển Thơ lẩu ở Chợ Đồn – Bắc Kạn. Quá trình phát triển.

Diễn xướng Thơ lẩu ở Chợ Đồn – Bắc Kạn. Môi trường diễn xướng. Nhân vật diễn xướng. Trang phục diễn xướng.

Hình thức diễn xướng. Một số nét đặc sắc trong Thơ lẩu ở Chợ Đồn - Bắc Kạn. Đặc sắc trong lời Thơ lẩu. Đặc sắc trong diễn xướng Thơ lẩu.

Thơ lẩu trong tâm thức dân gian ở Chợ Đồn - Bắc Kạn. Một số định hướng góp phần bảo lưu, phát triển Thơ lẩu ở Chợ KẾT LUẬN. 93 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 97 iv Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ MỞ ĐẦU 1.

Lí do chọn đề tài: Nền văn học của mỗi quốc gia bao giờ cũng được cấu thành từ hai thành tố: văn học dân gian và văn học viết. Văn học Việt Nam hiện nay đã và đang từng bước phát triển với nhiều thành tựu. Trong đó, văn học dân gian là bộ phận quan trọng góp phần không nhỏ vào sự thành công ấy. Tuy nhiên, trong xã hội hiện đại, nhiều người nhầm tưởng rằng văn học dân gian không còn cơ hội tồn tại.

Thực ra, văn học dân gian vẫn có bước tiến riêng, tuy đồ thị phát triển đôi khi chững lại hoặc chùng xuống. Hơn nữa, ở mỗi vùng miền, địa phương lại có một kho tàng văn học dân gian mang đậm bản sắc riêng song chưa được quan tâm, nghiên cứu đầy đủ, hệ thống. Nhiều loại hình dân gian chưa được giới thiệu rộng rãi và có nguy cơ bị mai một về giá trị. Thơ lẩu - hình thức dân ca nghi lễ độc đáo trong đám cưới người Tày, thuộc di sản văn hoá tinh thần Việt Nam nói chung, văn hoá Tày nói riêng cũng chịu chung số phận như vậy.

Xưa nay, văn hóa Tày, truyện cổ tích Tày, truyện thơ Tày, hát Then, hát Lượn. đã trở thành đối tượng thu hút khá nhiều đề tài nghiên cứu, song Thơ lẩu của người Tày lại là vấn đề khoa học chưa được quan tâm, nghiên cứu một cách hệ thống. Chúng tôi hi vọng luận văn thạc sĩ này sẽ cung cấp cái nhìn đầy đủ, toàn diện hơn về một vấn đề khoa học có giá trị và hấp dẫn. Bắc Kạn là một trong những cái nôi của Thơ lẩu.

Hiện nay, hoạt động văn hoá dân gian này chỉ còn xuất hiện ở một số địa phương vùng sâu, vùng xa. Huyện Chợ Đồn (gồm 1 thị trấn, 21 xã) - nơi lưu giữ được khá nhiều nét sinh hoạt văn hóa truyền thống quý báu là địa bàn chúng tôi chọn để nghiên cứu. Là một học viên người dân tộc Tày, viết về Thơ lẩu ở Chợ Đồn - Bắc Kạn sẽ giúp tôi hiểu sâu sắc và đầy đủ hơn giá trị 1 văn hoá phi vật thể của dân tộc mình. Đó cũng như một sự tri ân chân thành nhất mà tôi muốn gửi tới mảnh đất quê ngoại thân thương.

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi chọn “Thơ lẩu ở Chợ Đồn, Bắc Kạn” làm đề tài cho luận văn thạc sĩ của mình. Mong rằng qua công trình này, chúng tôi sẽ góp được một phần công sức bé nhỏ vào việc giới thiệu, gìn giữ và phát triển hình thức văn hóa dân gian đặc sắc của tộc người Tày ở một địa bàn miền núi. Lịch sử vấn đề Cánh cửa bước vào kho tàng văn hóa dân gian Tày ở Việt Bắc đã được mở ra từ sau Cách mạng tháng Tám, đặc biệt là sau Hội nghị bàn về công tác sưu tầm văn hóa dân gian Miền Bắc tháng 12 năm 1964. Kết quả của công cuộc nghiên cứu đó đã sưu tầm được một số thể loại văn học dân gian Tày như Then, Lượn, truyện cổ tích, Thơ lẩu.

với khá nhiều công trình nghiên cứu khoa học quy mô. Trong thời gian này, các công trình nghiên cứu về Thơ lẩu chưa nhiều, mới chỉ dừng lại ở một số bài viết đăng báo, song đây cũng là những nguồn tài liệu có giá trị. Thơ lẩu là tiếng hát được cất lên trong lễ đón dâu (lặp lùa) và đưa dâu (slống lùa) trong đám cưới của người Tày. Việc nghiên cứu về Thơ lẩu chỉ thật sự khởi sắc từ thập niên 70 của thế kỷ XX và được đánh dấu bởi bài viết “Dân ca đám cưới Tày – Nùng” của nhà sưu tầm Vi Quốc Bảo đăng trên Tạp chí Văn hóa nghệ thuật số 3 - 1971.

Đến năm 1973, NXB Việt Bắc ấn hành cuốn Dân ca đám cưới Tày - Nùng do Nông Minh Châu sưu tầm, biên soạn, dịch hơn 100 bài hát đám cưới Tày - Nùng ra tiếng Việt. Cuốn sách trở thành tư liệu quý giá cho những ai muốn tìm hiểu về dân ca đám cưới Tày - Nùng. Vi Quốc Bảo khi viết lời giới thiệu cuốn sách đã có những nhận xét, đánh giá, phát hiện xác đáng về nội dung, thi pháp, diễn xướng dân ca đám cưới Tày - Nùng: Những bài hát đó kéo dài suốt quá trình đám cưới và chỉ kết thúc 2 khi các nghi thức đám cưới đã được thực hiện đầy đủ. Các bài hát đám cưới là một yêu cầu về sinh hoạt văn hóa, văn nghệ.

Giá trị của những bài hát đó đã phản ánh, miêu tả xã hội và đời sống của dân tộc. Năm 1974, sở Văn hóa thông tin Việt Bắc phát hành cuốn Bước đầu tìm hiểu vốn văn nghệ Việt Bắc, trong đó có bài “Nội dung của lượn” do Vi Hồng viết. Tác giả đã nhận xét rất tinh tế về Thơ lẩu: Thơ quan lang vừa cũ lại vừa mới lạ, lại vừa quen, vừa định hình mà lại linh hoạt biến đổi phù hợp. như vị khách du lịch.

nhập gia tùy tục. Vi Quốc Bảo với bài “Những bài hát đám cưới - những bài thơ trữ tình”, cũng đã làm sáng tỏ chất trữ tình trong Thơ lẩu:“.đôi bên nam nữ giãi bày quan điểm, tư tưởng, thái độ của mình đối với các thủ tục, nghi lễ buổi đón dâu. Ở rất nhiều bài, đôi bên nam nữ còn giãi bày tâm trạng, tâm tư, tình cảm, nguyện vọng, ước mơ của mình đối với một vấn đề hệ trọng nhất của tuổi trẻ ở bất cứ thời đại nào: tình yêu, hôn nhân, gia đình, hạnh phúc” [41, tr. Tiếp đó, tác giả Lường Văn Thắng với bài “Tìm hiểu giá trị nội dung của một số bài thơ Quan lang” đã đưa ra nhận xét: “Thơ Quan lang của dân tộc Tày chẳng qua cũng là một phương thức phản ánh một quan niệm sống, một sự biết ơn, một sự ngợi ca, một sự khiêm tốn đáng quý.