Thơ dân tộc thiểu số miền núi phía bắc từ 1986 đến nay dưới góc nhìn văn hóa la

VIEN HAN LAM KHOA HOC XA HOI VIET NAM HQC VIEN KHOA HQC XA HOI NGUYEN THI THU THUY THO DAN TOC THIEU SO MIEN NUI PHIA BAC TU 1986 DEN NAY DUOI GOC NHIN VAN HOA Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số : 62 22 0121 LUẬN ÁN TIÊN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS NGÔ VĂN GIÁ Hà Nội, 2017 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các thông tin và số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những luận điểm của luận án chưa từng được công bồ trong bắt kỳ công trình nảo khác. Tác giả luận án Nguyễn Thị Thu Thủy il MỤC LỤC MÔ ĐẦU ca cunn ong n0 ng gi n ng tanhGgi1öga0g4kăN ahGB10108i8388614160150380066k1036868 suối Chuong 1: TONG QUAN VE VAN DE NGHIEN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu trong nước và ngoải nước.

Đánh giá tình hình nghiên cứu và những vấn đề liên quan đến đề tài. Xác định những vấn dé được nghiên cứu trong luận án.-------- 25 Chương 2: MỘT SỐ GIÁ TRỊ VĂN HÓA CƠ BẢN TRONG THƠ DÂN TỘC THIEU SO MIEN NUI PHIA BAC TU NAM 1986 ĐẾN NAY. Khu vực miền núi phía Bắc — đa dạng các vùng văn hóa. Giá trị văn hóa và giá trị văn hóa trong văn học.

Những giá trị văn hóa cơ bản trong thơ DTTS miền núi phía Bắc từ 1986 đến DAYS cs ece aren 0 gồg8 2t g2 0156 0ã1/0510101a.25306 38 Chwong 3: MOT SO BIEU TUQNG VAN HOA NOI BAT TRONG THO DAN TỘC THIẾU SO MIEN NUI PHIA BAC TU 1986 ĐẾN NA Y. Biêu tượng văn hóa và biểu tượng văn học.---2- 2z 2zz2sc+zcszceee 69 3. Biéu tượng thuộc về môi t0 từ HRÌẾNH::ssocxccsizececkicbicsaadd121058a6818866 25560 TỒN 3. Biêu tượng thuộc về con người và môi trường xã hội.---------- 96 Chương 4: NGÔN TỪ NGHỆ THUẬT TRONG THƠ DÂN TỘC THIÊU SỐ MIỄN NÚI PHÍA BÁC TỪ NĂM 1986 ĐẾN NAY DƯỚI GÓC NHÌN VĂN 4.

Vấn đề ngôn ngữ trong sáng tác của thơ DTTS khu vực miền núi phía Bắc từ năm 1986 đến hay dưới góc nhì văn HỒ. Lớp ngôn từ nghệ thuật. Khai thác văn liệu, thi liệu văn học, văn hóa dân gian. Các phép chuyên nghĩa.

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIA LIEN QUAN DEN DE TÀI LUẬN ẨN son 6 2n ng tong: ống02 0131128061602161G8585661435300064448t51G886610 ã3i28008644i683085648080880 151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.---s--ccce<cvscsevcveseeee 152 PHỤ UỤC siuxspeinsgasggg0565310302ả0i420655461000503868538516806858044183348480815488086324i436864gi0800:1 159 MỞ ĐÀU 1. Tính cấp thiết của đề tài 1. Từ năm 1986 đến nay, cùng với sự đổi mới của đất nước là sự đổi mới mạnh mẽ của văn học, trong đó có văn học dân tộc thiểu số (DTTS). Thơ DTTS từ sau 1945 đến 1986 tuy có một số thành tựu nhất định, nhưng ít có những cá tính sáng tạo thực sự độc đáo.

Lý do chủ yêu là trong khung cảnh chung của nền văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa, các nha tho DTTS qua dé cao nhiệm vụ tuyên truyền đường lối cách mạng, bám sát các phong trào chính trị của đất nước, nhất là do mục đích hướng tới đồng bảo DTTS, thơ nghiêng về tính chất minh họa, theo đó bản sắc văn hóa dân tộc cũng không có điều kiện kết tỉnh. Từ sau 1986 trở đi, thơ DTTS đã chuyên biến đáng ghi nhận: từ thơ nghiêng về mục đích tuyên truyền, nghiêng về sử thi, phục vụ chính trị chuyên sang mục đích hướng về đời tư, nhân văn. Theo đó, thơ giai đoạn nảy có điều kiện đề kết tỉnh văn hóa tộc người một cách đặc sắc. Thơ DTTS thực sự có nhiều thành tựu đáng kể với những tác giả có cá tính và phong cách riêng.

Địa bàn miền núi phía Bắc Việt Nam là một trong những khu vực xuất hiện nhiều nha thơ DTTS nồi tiếng với nhiều thé hệ thuộc nhiều dân tộc. Ở đây, văn học DTTS được phát triên liền mạch, xuyên suốt, vừa hòa nhập vào nên thơ chung của dân tộc, vừa khẳng định thành tựu vả bản sắc độc đáo của mình. Đặc biệt, từ 1986 trở đi, các nhà thơ của nhiều dân tộc khác nhau thuộc khu vực này đã thành công thực sự, có cá tính sáng tạo vả giàu bản sắc văn hóa dân tộc, làm giàu cho thơ Việt Nam như Lò Ngân Sủn, Pờ Sao Min, Mai Liễu, Y Phương, Dương Thuần. Mang tính đặc thù của không gian văn hóa khu vực, thơ DTTS miền núi phía Bắc từ 1986 đến nay vừa mang những đặc điểm của nền thơ Việt Nam hiện đại nói chung vừa mang những nét riêng độc đáo của chính mình, lại vừa có tính khu biệt với các khu vực thơ DTTS khác trong đất nước.

Với nhiều dân tộc anh em cùng sinh sống trong một không gian văn hoá đa dạng và độc đáo, miền núi phía Bắc Việt Nam là một trong những khu vực xuất hiện những gương mặt thơ đặc sắc là người DTTS, góp phần làm phong phú thêm nền văn học nước nhà. Trên nền tảng văn hóa khu vực vả văn hóa tộc người cụ thể, các nhà thơ đã lựa chọn và kết tỉnh các yếu tố văn hóa độc đáo trong thơ. Nghiên cứu văn học dưới góc nhìn văn hóa là một trong những hướng tiếp cận văn học được nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới và ở nước ta chú ý, có nhiều triển vọng trong khoa nghiên cứu văn học hiện nay. Dấu ấn văn hóa trong các tác phẩm vừa thê hiện sự chất lọc, kế thừa tỉnh hoa nền văn hóa cội nguồn dân tộc vừa thê hiện sự tiếp thu thành tựu văn hóa nhân loại, tạo nên những giá trị văn học vừa có tính phổ quát vừa mang tính độc đáo, riêng biệt.

Việc nghiên cứu thơ DTTS miền núi phía Bắc Việt Nam từ 1986 đến nay dưới góc nhìn văn hóa là một hướng nghiên cứu mới đối với bộ phận văn học này. Nghiên cứu thơ DTTS dưới góc nhìn văn hóa là đi từ góc độ văn hóa để quan sát và lý giải chúng. Đó là việc khám phá, phân tích quá trình lựa chọn, biểu đạt và kết tinh văn hóa tộc người trong thơ, từ đó khẳng định giá trị độc đáo của thơ DTTS miền núi phía Bắc từ 1986 đến nay. Trong những năm gần đây, đã có một số công trình nghiên cứu và luận án tiến sĩ tập trung nghiên cứu văn học DTTS như tác giả Lâm Tiến, Trần Thị Việt Trung, Cao Thị Hảo, Đỗ Thị Thu Huyền, Nguyễn Kiến Thọ.

Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu và luận án tiến sĩ nảy thường tập trung vào quá trình phát triển và diện mạo của văn học DTTS từ 1945 đến nay. Do khảo sát văn học DTTS với mục đích chỉ ra sự phát triển, các đặc điểm về nội dung và nghệ thuật nên các nhà nghiên cứu cũng ít nhiều đề cập đến vấn đề bản sắc văn hóa dân tộc nhưng chưa cụ thể và hệ thống. Nói về văn học DTTS, các công trình nghiên cứu đều khẳng định một trong những thành tựu nồi bật là sự giàu có và phong phú về bản sắc văn hóa dân tộc. Dù đã ít nhiều đề cập đến nhưng tinh hình nghiên cứu bộ phận văn học này còn bỏ ngỏ nhiều vấn đề: thứ nhất, việc khảo sát quá rộng nên còn chung chung, chưa chỉ ra những kết tinh văn hóa độc đáo khác biệt của mỗi một tộc người trong không gian thơ cụ thê; thứ hai, đi sâu vào một vải tác phẩm đơn lẻ nên chưa chỉ ra được cơ chế lựa chọn và kết tỉnh văn hóa trong thơ một cách hệ thống.

Để bồ khuyết cho tình trạng trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu một cách hệ thống bộ phận thơ này nhằm mục đích khám phá và khẳng định những kết tỉnh văn hóa đặc sắc của thơ DTTS miền núi phía Bắc từ 1986 đến nay. Hướng nghiên cứu thơ DTTS dưới góc nhìn văn hóa tỏ ra đặc biệt phù hợp bởi vì bộ phận văn học này vốn giảu bản sắc văn hóa tộc người, đặc biệt từ sau 1986 với nhiều thành tựu nỗi trội. Hơn nữa, nghiên cứu thơ DTTS miền núi ở một không gian văn hóa cụ thê (phía Bắc Việt Nam) sẽ giúp việc tìm hiểu thơ dưới góc nhìn từ những yếu tố địa - văn hóa vừa đa dạng vừa thống nhất của khu vực nay, góp phần bảo tồn, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án Thực hiện đề tải này, chúng tôi hướng tới việc xem xét thơ DTTS miền núi phía Bắc từ 1986 đến nay dưới góc nhìn văn hóa với những mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu sau: Thứ nhất, phân tích trên phương diện lý thuyết mối quan hệ giữa văn hóa và văn học đê từ đó đi sâu vào tìm hiểu cội nguồn văn hóa các tộc người chỉ phối, tác động đến việc lựa chọn và sáng tạo trong thơ của các nhà thơ DTTS khu vực này từ năm 1986 đến nay.

Thứ hai, nhận diện và phân tích những kết tỉnh văn hóa trong thơ DTTS miền núi phía Bắc Việt Nam từ 1986 đến nay dé chi ra tinh đa dạng cũng như tính thống nhất của các nhà thơ thuộc các tộc người khác nhau, chỉ ra sự kế thừa và phát triển những yêu tố văn hóa tạo thành giá trị riêng biệt cho bộ phận thơ nay. Thứ ba, luận án không dừng lại ở việc miêu tả các biểu hiện văn hóa mà cố gắng đi từ văn hóa tộc người đề cắt nghĩa cơ chế tạo sinh những biểu hiện văn hóa trong thơ tức là trả lời cho câu hỏi tai sưø chứ không phải câu hỏi biểu hiện như thế nào. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án Đối tượng nghiên cứu của luận án là thơ DTTS miền núi phía bắc từ 1986 đến nay dưới góc nhìn văn hóa, nghĩa là lấy trục văn hóa làm điểm quy chiếu. Vì vậy, luận án sẽ đi trả lời mấy câu hỏi chính: 1, Nghiên cứu văn học nói chung và thơ nói riêng dưới góc nhìn văn hóa là gì? 2, Từ đó, lựa chọn những phương diện nào của thơ DTTS miền núi phía bắc sau 1986 đề nghiên cứu? 3, Từ đây chỉ ra những khác biệt độc đáo của thơ DTTS miền núi phía Bắc so với nền thơ đương đại từ sau 1986 mà nó thuộc về, cũng như những khác biệt có thê giữa thơ của các nhà thơ thuộc về mỗi nền văn hóa tộc người khác nhau.

Do xác định đối tượng nghiên cứu như vậy, nên phạm vi nghiên cứu chỉ bao gồm: Thơ của các nhà thơ DTTS tại khu vực miền núi phía Bắc Việt Nam được sáng tác trong khoảng thời gian từ 1986 đến nay và xem xét dưới góc nhìn văn hóa trên các phương diện: giá trị, biêu tượng, các phương thức biểu hiện qua ngôn ngữ. Cũng như vậy, phạm vi khảo sát của luận án bao gồm: Một số gương mặt tiêu biểu thuộc các nhà thơ DTTS.