Thiết kế và sử dụng bản đồ khái niệm trong dạy học chương sinh trưởng và phát tr

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM MÃ VĂN BÁCH THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BẢN ĐỒ KHÁI NIỆM TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG "SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT TRIỂN" (SH 11 - THPT) LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Thái Nguyên – 2014 Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN http://www.vn/ ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM MÃ VĂN BÁCH THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BẢN ĐỒ KHÁI NIỆM TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG "SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT TRIỂN" (SH 11 - THPT) Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học Sinh học Mã ngành: 60.11 LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: PGS. Nguyễn Văn Hồng Thái Nguyên – 2014 Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN http://www.vn/ LỜI CẢM ƠN Trước hết, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Văn Hồng đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo và giúp đỡ tôi trong mọi mặt để tôi thực hiện luận văn này. Tôi xin gửi lời cảm ơn trân thành đến Ban chủ nhiệm khoa Sinh - KTNN, Phòng đào tạo Sau đại học trường Đại học sư phạm Thái Nguyên, cùng toàn thể các thầy cô giáo đã tham gia giảng dạy chuyên ngành LL và PPDH bộ môn sinh học K20 ( 2012 - 2014). Tôi xin gửi lời cảm ơn tới Ban giám hiệu trường THPT Lộc Bình, huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn cùng toàn thể các đồng nghiệp đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài.

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, thầy cô và bè bạn đã luôn hỗ trợ, hợp tác và tạo điều kiện cho tôi trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và thực hiện luận văn này. Thái Nguyên, ngày 30 tháng 03 năm 2014 Tác giả luận văn Mã Văn Bách i Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN http://www.vn/ LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là hoàn toàn trung thực chưa từng được công bố trong một công trình khoa học nào khác. Thái Nguyên, tháng 4 năm 2014 Tác giả luận văn Mã Văn Bách ii Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN http://www.vn/ MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cảm ơn .i Lời cam đoan.ii Mục lục .iii Danh mục các ký hiệu, chữ viết tắt.

iv Danh mục các bảng. v Danh mục các hình. vi MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài.

Mục đích nghiên cứu. Khách thể và đối tượng nghiên cứu. Giả thiết khoa học. Giới hạn và phạm vi nghiên cứu.

Nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Những đóng góp mới của luận văn. Cấu trúc của luận văn.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN. Lịch sử nghiên cứu về bản đồ khái niệm. Nghiên cứu BĐKN trên thế giới. Nghiên cứu BĐKN ở Việt Nam.

Một số vấn đề lý luận liên quan đến thiết kế và sử dụng BĐKN trong dạy học Sinh học. Sự hình thành và phát triển khái niệm trong dạy học Sinh học. Sự hình thành khái niệm Sinh học. Sự phát triển khái niệm.

Bản đồ khái niệm. Cơ sở khoa học của việc thiết kế và sử dụng BĐKN trong dạy học. 19 iii Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN http://www. Cơ sở thực tiễn dạy học - Kết quả khảo sát thực trạng dạy học sinh học nói chung và dạy học chương "Sinh trưởng và phát triển” (SH 11 – THPT) nói riêng.

THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BẢN ĐỒ KHÁI NIỆM TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG " SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT TRIỂN" (SH 11- THPT). Cấu trúc, nội dung chương Sinh trưởng và phát triển (SH 11 - THPT). Cấu trúc, nội dung chương trình Sinh học 11 THPT. Cấu trúc nội dung chương III “Sinh trưởng và phát triển” ( SH 11 - THPT) 31 2.

Các nguyên tắc thiết kế BĐKN. Nguyên tắc tiếp cận cấu trúc hệ thống. Nguyên tắc thống nhất giữa mục tiêu - nội dung - phương pháp - phương tiện dạy học. Nguyên tắc phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh.

Thiết kế BĐKN chương ST và PT (Sinh học 11). Quy trình chung thiết kế BĐKN. Công cụ xây dựng bản đồ khái niệm. Hệ thống các BĐKN chương Sinh trưởng và phát triển (SH 11-THPT).

Sử dụng BĐKN trong dạy học chương Sinh trưởng và phát triển (SH 11- THPT). Sử dụng BĐKN trong dạy kiến thức mới. Sử dụng BĐKN trong hoàn thiện tri thức. Sử dụng BĐKN trong kiểm tra, đánh giá.

THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM. Mục đích của thực nghiệm sư phạm. Nội dung thực nghiệm sư phạm. Phương pháp thực nghiệm sư phạm.

Phương án thực nghiệm sư phạm. Chọn trường thực nghiệm. Chọn giáo viên và lớp tham gia thực nghiệm. 51 iv Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN http://www.

Tổ chức thực nghiệm sư phạm:. Phương pháp phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm. Kết quả phân tích thực nghiệm. Kết quả phân tích định lượng.

Phân tích định tính. 62 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ. 64 TÀI LIỆU THAM KHẢO.65 PHỤ LỤC v Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN http://www.vn/ DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN CHỮ VIẾT TẮT ĐỌC LÀ BĐKN Bản đồ khái niệm ĐC Đối chứng GV Giáo viên HS Học sinh KN Khái niệm NXB Nhà xuất bản PT Phát triển SGK Sách giáo khoa SH Sinh học ST Sinh trưởng TN Thực nghiệm THPT Trung học phổ thông iv Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN http://www.vn/ DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 1. Kết quả khảo sát việc sử dụng một số biện pháp DH các KN Sinh học của GV.

Cách thức GV hướng dẫn HS hệ thống hóa KN. Tình hình sử dụng sơ đồ trong các khâu của quá trình DH Sinh học. Kết quả khảo sát GV trong quá trình dạy KN chương ST và PT. Kết quả khảo sát mức độ tích cực của HS trong quá trình học môn SH.

Kết quả khảo sát việc học tập các KN chương ST và PT của HS. Danh mục các bài dạy thực nghiệm để khảo sát kết quả. Bảng phân phối tần số điểm kiểm tra. Bảng phân phối tần suất điểm.

Bảng phân phối tần suất hội tụ tiến (f%). Kiểm định X điểm trắc nghiệm. Phân tích phương sai điểm trắc nghiệm. Bảng phân phối tần số điểm kiểm tra.

Bảng phân phối tần suất điểm (%). Bảng phân phối tần suất hội tụ tiến (f%). Kiểm định X điểm trắc nghiệm. Phân tích phương sai điểm trắc nghiệm.

61 v Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN http://www.vn/ DANH MỤC CÁC HÌNH Trang Hình 1. Sơ đồ các bước hình thành khái niệm. BĐKN " Sinh trưởng của thực vật". BĐKN khuyết đường nối về " Sinh trưởng của thực vật".

BĐKN khuyết khái niệm về " Sinh trưởng của thực vật". BĐKN khuyết hỗn hợp về " Sinh trưởng của thực vật". Hệ thống bộ nhớ của trí nhớ con người và sự tác động qua lại giữa các vùng nhận thông tin. Sơ đồ quy trình thiết kế BĐKN trong dạy học SH.

Quy trình sử dụng BĐKN trong dạy kiến thức mới. BĐKN khuyết về " Mô phân sinh" ( Ôn kiến thức lớp 6). BĐKN khuyết về “sinh trưởng của thực vật”. Quy trình sử dụng BĐKN trong hoàn thiện tri thức.

BĐKN khuyết về " Hooc môn thực vật". Quy trình sử dụng BĐKN trong kiểm tra đánh giá. BĐKN về sự ảnh hưởng của các nhân tố tới sự ST và PT của động vật.1: Biểu đồ tần suất điểm các bài kiểm tra trong thực nghiệm. Đồ thị tần suất hội tụ tiến các bài kiểm tra trong thực nghiệm.

Biểu đồ tần suất điểm các bài kiểm tra trong thực nghiệm. Đồ thị tần suất hội tụ tiến các bài kiểm tra trong thực nghiệm. 59 vi Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN http://www.vn/ MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1.

Xuất phát từ những văn bản có tính pháp lí cao về đổi mới và phát triển sự nghiệp GD & ĐT ở nước ta trong thời kì đổi mới. Phương hướng phát triển GD&ĐT trong sự nghiệp đổi mới đất nước đã được xác định rõ trong kết luận của Bộ Chính trị về việc thực hiện Nghị quyết TƯ 2 khóa VIII:”Để đáp ứng yêu cầu sự nghiệp CNH, HĐH đất nước trong bối cảnh hội nhập quốc tế, sự nghiệp giáo dục và đào tạo nước ta phải đổi mới căn bản và toàn diện, mạnh mẽ”[4]. Trong thời kì đổi mới, với mục tiêu thực hiện CNH, HĐH đất nước, Đảng ta đã xác định rõ vị trí và tầm quan trọng của GD &ĐT:”Thực sự coi giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu, Nhận thức sâu sắc giáo dục và đào tạo cùng với khoa học và công nghệ là nhân tố quyết định tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội, đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho phát triển” [1]. Nghị quyết số 40/2000/QH10 của Quốc hội đã chỉ rõ”Đổi mới nội dung chương trình, SGK, PP dạy và học phải được thực hiện đồng bộ với việc nâng cấp và đổi mới trang thiết bị DH; tổ chức đánh giá, thi cử, chuẩn hóa trường sở, đào tạo, bồi dưỡng GV và công tác quản lí GD”[31].

Chỉ thị 58-CT/TW của Bộ Chính trị ngày 17/10/2000 đã chỉ rõ nhiệm vụ trọng tâm của ngành giáo dục là: “. đẩy mạnh ứng dụng CNTT trong công tác giáo dục và đào tạo ở mọi cấp học, bậc học và ngành học”[5]. Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo: " Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực”[6].

Chỉ thị số 29/2001/CT Bộ Giáo dục và đào tạo cũng đã đưa ra mục tiêu cụ thể: “ Đẩy mạnh ứng dụng CNTT trong giáo dục, đào tạo. theo hướng sử dụng CNTT như là một công cụ hỗ trợ đắc lực nhất cho đổi mới phương pháp giáo dục, học tập ở tất cả các môn học”[2]. 1 Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN http://www.