Tác động của tài chính toàn diện đối với sự ổn định hệ thống ngân hàng - Luận án Tiến sĩ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG TP. HỒ CHÍ MINH DƯ THỊ LAN QUỲNH TÁC ĐỘNG CỦA TÀI CHÍNH TOÀN DIỆN ĐỐI VỚI SỰ ỔN ĐỊNH CỦA HỆ THỐNG NGÂN HÀNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÀI CHÍNH NGÂN HÀNG TP. HỒ CHÍ MINH –NĂM 2021 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG TP. HỒ CHÍ MINH DƯ THỊ LAN QUỲNH TÁC ĐỘNG CỦA TÀI CHÍNH TOÀN DIỆN ĐỐI VỚI SỰ ỔN ĐỊNH CỦA HỆ THỐNG NGÂN HÀNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ Chuyên ngành: Tài chính Ngân hàng MÃ SỐ: 9 34 02 01 Người hướng dẫn khoa học: PGS.

NGUYỄN ĐỨC TRUNG TP. HỒ CHÍ MINH – NĂM 2021 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án này chưa từng được trình nộp để lấy học vị Tiến sĩ tại bất cứ một cơ sở đào tạo nào. Luận án là công trình nghiên cứu riêng của tác giả, kết quả nghiên cứu là trung thực, trong đó không có các nội dung đã được công bố trước đây hoặc các nội dung do người khác thực hiện ngoại trừ các trích dẫn được dẫn nguồn đầy đủ trong luận án. Nghiên cứu sinh Dư Thị Lan Quỳnh ii LỜI CẢM ƠN Lời cảm ơn đầu tiên, tôi muốn dành cho PGS.

Nguyễn Đức Trung, người hướng dẫn khoa học đã tận tình định hướng nghiên cứu, góp ý, chỉnh sửa luận án và luôn động viên tôi nỗ lực trong suốt quá trình nghiên cứu để hoàn thành luận án này. Tôi cũng xin chân thành cảm ơn quý Thầy/Cô trong Hội đồng các cấp, đặc biệt là PGS. Đoàn Thanh Hà đã cho tôi nhiều ý kiến góp ý tận tâm, quý báu giúp tôi hoàn thiện luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn quý Thầy/Cô các thế hệ của trường Đại học Ngân hàng TP Hồ Chí Minh đã dày công trang bị cho tôi đầy đủ kiến thức, kỹ năng, phương pháp giúp tôi hoàn thành tốt việc nghiên cứu trong suốt thời gian học tập và làm nghiên cứu sinh tại trường.

Trân trọng cảm ơn Ban lãnh đạo Trường và Khoa Sau đại học đã giúp đỡ, hỗ trợ tốt nhất để tôi có thể hoàn thành chương trình nghiên cứu sinh đúng hạn. Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè và các Thầy/Cô trong Khoa Tài chính đã động viên và tạo điều kiện cho tôi hoàn thành tốt chương trình học tập. Đặc biệt, tôi muốn nói lời cảm ơn đến chồng tôi, người đã luôn đồng hành, chia sẻ, tạo động lực giúp tôi hoàn thành luận án. iii TÓM TẮT LUẬN ÁN Từ sau khủng hoảng kinh tế thế giới 2008, thúc đẩy tài chính toàn diện – hay nói cách khác là thúc đẩy việc tất cả các thành phần trong kinh tế có thể tiếp cận các dịch vụ tài chính một cách chính thức và có thể sử dụng các dịch vụ đó một cách hiệu quả – được coi là chương trình ưu tiên hàng đầu ở nhiều quốc gia hiện nay, đặc biệt là ở các quốc gia trong ASEAN – Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (xem Rahman, 2015; World Bank, 2015; Tambunlertchai, 2015; ADB, 2015; MAS, 2006; ASEAN, 2020; Trujillo, Sitorus and Aviles, 2018; UNCDF, 2020).

Thuật ngữ này không chỉ được chính phủ các nước cân nhắc cẩn thận, còn được rất nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới quan tâm. Các nghiên cứu đã chỉ ra khái niệm của tài chính toàn diện, xây dựng cách đo lường tài chính toàn diện, phân tích và cung cấp các bằng chứng chứng tỏ vai trò tích cực của tài chính toàn diện đối với tăng trưởng kinh tế và đối với phát triển bền vững (xem Iqbal and Sami, 2017; Kalunda, 2014; Shankar, 2013; Garcia, 2016; Sarma, 2008, 2012, 2015; Sarma and Pais, 2011; v.) Cũng từ sau năm 2008, ngoài vấn đề tài chính toàn diện, sự ổn định hệ thống ngân hàng cũng là vấn đề được đề cập rất nhiều ở các quốc gia ASEAN (Ovi, Perera and Colombage, 2014). Bàn về ổn định hệ thống tài chính nói chung và ổn định hệ thống ngân hàng nói riêng, các nghiên cứu trên thế giới có các quan điểm khác nhau về tác động của tài chính toàn diện đối với sự ổn định này (xem Hannig and Jansen, 2010; Neaime and Gaysset, 2018; Ahamed and Mallick, 2019; v. Song, ở các nước khu vực ASEAN, chưa có nghiên cứu nào thật sự chú ý đến việc điều tra xem mục tiêu phát triển tài chính toàn diện có ảnh hưởng như thế nào đến sự ổn định của của hệ thống ngân hàng.

Trong luận án, tác giả đã chỉ ra các quốc gia ở khu vực này có hệ thống tài chính dựa vào ngân hàng, do vậy nghiên cứu về tài chính toàn diện (dưới góc độ ngân hàng) là thật sự cần thiết; và đồng thời, việc tìm ra câu trả lời cho câu hỏi nói trên, không chỉ mang lại ý nghĩa hết sức to lớn cho các nhà hoạch định chính sách ở các quốc gia này, mà còn có ý nghĩa đối với những quốc gia có hệ thống tài chính tương tự. Từ sự thiếu hụt nói trên trong các nghiên cứu ở ASEAN, đề tài nghiên cứu “TÁC ĐỘNG CỦA TÀI CHÍNH TOÀN DIỆN ĐỐI VỚI SỰ ỔN ĐỊNH CỦA HỆ THỐNG NGÂN HÀNG” là cần thiết để bổ sung cơ sở lý luận cũng như bằng chứng thực nghiệm về tác động của tài chính toàn diện đến sự ổn định của hệ thống ngân hàng. Nghiên cứu thực hiện trong phạm vi sáu quốc gia khu vực ASEAN (Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore, Thái Lan, Việt iv Nam), thời gian 2008 – 2019, với các phương pháp định tính và định lượng (System Generalized Method of Moments – SGMM) Trong nghiên cứu này, tác giả đã nêu các cơ sở lý luận về tài chính toàn diện và ổn định hệ thống ngân hàng. Với tài chính toàn diện, tác giả xác định khái niệm của thuật ngữ này trên ba khía cạnh: thâm nhập, sẵn có và sử dụng, do vậy cũng sẽ đo lường mức độ tài chính toàn diện trên ba phương diện này.

Với ổn định hệ thống ngân hàng, tác giả xem nó là ổn định của từng ngân hàng, từ đó tác giả sử dụng chỉ số đo lường là Zscore đại diện cho sự ổn định chung của mỗi ngân hàng, ngoài ra tác giả còn quan sát sự ổn định của tăng trưởng tiền gửi và tỷ lệ nợ xấu. Tác giả cũng đã tìm ra hai kênh dẫn chính bao gồm tiền gửi và cho vay, thông qua đó tài chính toàn diện có thể tác động đến sự ổn định của hệ thống ngân hàng. Kết quả nghiên cứu cho thấy tài chính toàn diện có vai trò tích cực với sự ổn định của hệ thống ngân hàng ở các nước khu vực ASEAN. Kết quả này đồng nhất với các nghiên cứu thực nghiệm khác đã được thực hiện trước đó.

Đây là kết luận trọng yếu nhất của luận án, rằng các ngân hàng hoạt động ở các môi trường có tài chính toàn diện cao có thể cải thiện sự ổn định. Tác giả cũng đã chỉ ra các biến phụ thuộc khác có tác động tích cực đến ổn định hệ thống ngân hàng gồm quy mô, mức độ vốn hóa, tỷ lệ tài sản có khả năng sinh lời và tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế; đồng thời cũng lưu ý việc gia tăng các trích lập dự phòng rủi ro vỡ nợ hay gia tăng các thu nhập phi lãi sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến sự ổn định. Kết quả này của nghiên cứu đã có đóng góp cả về lý luận, thực tiễn. Chính vì vậy, nghiên cứu cho rằng thúc đẩy tài chính toàn diện vẫn cần được ưu tiên hàng đầu của các chính phủ ở ASEAN hiện nay, để từ đó nâng cao tính ổn định của hệ thống ngân hàng nói riêng và hệ thống tài chính nói chung.

Song thúc đẩy tài chính toàn diện không phải là việc đơn giản. Do vậy, một số hàm ý chính sách dành cho chính phủ các nước ở ASEAN cũng được tác giả đề xuất, với sự nhấn mạnh vào việc thúc đẩy tài chính toàn diện cần tập trung đồng thời vào cả ba khía cạnh: (1) gia tăng số lượng tài khoản được mở tại các ngân hàng trong người dân; (2) mở rộng các chi nhánh ngân hàng hoặc gia tăng số lượng ATM; và (3) khuyến thích việc người dân sử dụng các dịch vụ tài chính chính thống ở các ngân hàng. Ngoài ra việc duy trì một nền kinh tế lành mạnh và tăng trưởng ổn định cũng rất quan trọng cho cả việc thúc đẩy tài chính toàn diện và ổn định hệ thống ngân hàng. Từ khóa: tài chính toàn diện, ổn định hệ thống ngân hàng.

v MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii TÓM TẮT LUẬN ÁN. iii MỤC LỤC. v DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT .ix DANH MỤC BẢNG .xi DANH MỤC HÌNH.

xii CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU. LÝ DO LỰA CHỌN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU. MỤC TIÊU VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU. 4 Mục tiêu tổng quát.

4 Mục tiêu cụ thể. 4 Câu hỏi nghiên cứu. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu.

Phạm vi nghiên cứu. Phạm vi về không gian. Phạm vi về thời gian. Phạm vi về nội dung.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ DỮ LIỆU. 9 Phương pháp nghiên cứu. ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI. 11 Đóng góp về mặt lý luận.

11 Đóng góp về mặt thực tiễn. KẾT CẤU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU. 12 TÓM TẮT CHƯƠNG 1. 13 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÀI CHÍNH TOÀN DIỆN VÀ SỰ ỔN ĐỊNH CỦA HỆ THỐNG NGÂN HÀNG.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÀI CHÍNH TOÀN DIỆN. Khái niệm của tài chính toàn diện. Vai trò và ý nghĩa của tài chính toàn diện. Tài chính toàn diện và sự ổn định tài chính.

Tài chính toàn diện và tăng trưởng kinh tế. Tài chính toàn diện và phát triển bền vững. Các chỉ số đo lường tài chính toàn diện. Các chỉ số riêng lẻ.

Chỉ số tổng hợp về tài chính toàn diện. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SỰ ỔN ĐỊNH HỆ THỐNG NGÂN HÀNG. Khái niệm về ổn định hệ thống tài chính. Khái niệm về ổn định hệ thống ngân hàng.

Các chỉ số đo lường ổn định hệ thống ngân hàng. Chỉ số Zscore. Một số chỉ số đo lường khác. Một số nhân tố ảnh hưởng đến ổn định hệ thống ngân hàng.

Các nhân tố bên trong. Các nhân tố bên ngoài. TÁC ĐỘNG CỦA TÀI CHÍNH TOÀN DIỆN ĐỐI VỚI SỰ ỔN ĐỊNH HỆ THỐNG NGÂN HÀNG. Tài chính toàn diện tác động tiêu cực đến ổn định hệ thống ngân hàng.

Tài chính toàn diện tác động tích cực đến ổn định hệ thống ngân hàng. Gia tăng tiền gửi bán lẻ ổn định. Mở rộng cho vay an toàn .