Luận án: Tác động của nhóm lợi ích kinh tế đến quá trình hoạch định chính sách công ở Việt Nam

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH TRẦN MAI HÙNG T¸C §éNG CñA NHãM LîI ÝCH KINH TÕ §ÕN QU¸ TR×NH HO¹CH §ÞNH CHÝNH S¸CH C¤NG ë VIÖT NAM HIÖN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: CHÍNH TRỊ HỌC HÀ NỘI - 2017 HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH TRẦN MAI HÙNG T¸C §éNG CñA NHãM LîI ÝCH KINH TÕ §ÕN QU¸ TR×NH HO¹CH §ÞNH CHÝNH S¸CH C¤NG ë VIÖT NAM HIÖN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: CHÍNH TRỊ HỌC Mã số: 62 31 20 01 Người hướng dẫn khoa học: 1. NGUYỄN HỮU ĐỔNG 2. LƯU VĂN QUẢNG HÀ NỘI - 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định.

Tác giả Trần Mai Hùng MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU. 01 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài. Tình hình nghiên cứu ở trong nước.

Nhận xét, đánh giá về những công trình nghiên cứu liên quan đến luận án 32 Chương 2: LÝ LUẬN VỀ SỰ TÁC ĐỘNG CỦA NHÓM LỢI ÍCH KINH TẾ ĐẾN QUÁ TRÌNH HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH CÔNG. Quan niệm nhóm lợi ích kinh tế. Quá trình hoạch định chính sách công và những tác động của nhóm lợi ích kinh tế. 50 Chương 3: THỰC TRẠNG TÁC ĐỘNG CỦA NHÓM LỢI ÍCH KINH TẾ ĐẾN QUÁ TRÌNH HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH CÔNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY.

Nhóm lợi ích kinh tế và sự tham gia vào quá trình hoạch định chính sách công ở Việt Nam hiện nay. Đánh giá tác động của nhóm lợi ích kinh tế đến quá trình hoạch định chính sách công ở Việt Nam hiện nay. 101 Chương 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP VÀ HOÀN THIỆN CƠ CHẾ TÁC ĐỘNG CỦA NHÓM LỢI ÍCH KINH TẾ ĐẾN QUÁ TRÌNH HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH CÔNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY. 149 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.

151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 168 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ADB : Ngân hàng Phát triển châu Á CNXH : Chủ nghĩa xã hội EVN : Tập đoàn điện lực Việt Nam GS&PBXH : Giám sát và phản biện xã hội HĐND : Hội đồng nhân dân NNPQ : Nhà nước pháp quyền MTTQ : Mặt trận tổ quốc UBND : Ủy ban nhân dân UBTVQH : Ủy ban Thường vụ Quốc hội UNDP : Chương trình phát triển Liên hiệp quốc XHCN : Xã hội chủ nghĩa XHDS : Xã hội dân sự VFA : Hiệp hội lương thực Việt Nam VAFI : Hiệp hội các nhà đầu tư tài chính Việt nam VAMA : Hiệp hội các nhà sản xuất ô-tô Việt Nam VSA : Hiệp hội Thép Việt Nam VASEP : Hiệp hội Chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam VICOFA : Hiệp hội Cà phê, ca cao Việt Nam VRA : Hiệp hội Cao su Việt Nam WB : Ngân hàng Thế giới DANH MỤC CÁC HÌNH, BẢNG, HỘP VÀ PHỤ LỤC Trang Hình 3.1: Mô hình hoạch định chính sách công ở Việt Nam.1: Lobby USA: Con ông cháu cha và chủ nghĩa bè phái.1: Kiến nghị chính sách của các hiệp hội. 86 Phụ lục 1: Hoạt động chủ yếu của các nhóm vận động hành lang ở Mỹ. 167 Phụ lục 2: Phân bố của các think tank trên thế giới (2015).

169 Phụ lục 3: Xếp hạng các think tank trên thế giới. 170 Phụ lục 4: Báo cáo thực trạng tổ chức, hoạt động của các hội. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Ngày nay, nhóm lợi ích (interest group) tham gia vào quá trình chính sách công (chính sách của nhà nước - gọi chung là chính sách) ngày càng sâu, rộng và có ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả, tính khả thi của chính sách. Nhóm lợi ích kinh tế là một tập thể của các thành viên với những lợi ích chung của nhóm; là tổ chức tập hợp những người có cùng mối quan tâm, cùng quan điểm đối với những vấn đề kinh tế.

Các nhóm lợi ích kinh tế thường cố gắng gây ảnh hưởng, tác động đến quá trình hoạch định chính sách qua đó chuyển tải những nhu cầu của họ thành các chính sách nhằm phục vụ lợi ích nhóm mà họ đại diện. Cụ thể, nhóm lợi ích kinh tế thường sử dụng các cách thức khác nhau để tác động tới chính sách thông qua vận động hành lang, bằng hoạt động chủ yếu như: gửi các kiến nghị, chất vấn; gửi kết quả nghiên cứu, thông tin tới các quan chức có liên quan; tìm cách quảng bá một chủ đề; soạn thảo những dự luật có thể được đệ trình lên cơ quan lập pháp; tổ chức chiến dịch viết thư gửi các nhà lập pháp; tài trợ tài chính cho các ứng cử viên tranh cử vào các cơ quan lập pháp, các cơ quan tham mưu chính sách. Các nhóm lợi ích kinh tế tham gia vào quá trình hoạch định chính sách công ngày càng lớn, có ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình hoạch định chính sách công. Sự tham gia này thể hiện bằng nhiều hình thức đa dạng và trên nhiều lĩnh vực của đời sống chính trị - xã hội nhằm tìm kiếm sự ủng hộ lợi ích trong hoạch định chính sách công.

Trong môi trường có sự đa dạng về lợi ích thì sự tham gia (hoặc gây ảnh hưởng) của nhóm lợi ích kinh tế đối với Nhà nước thông qua sự tác động lên quá trình hoạch định chính sách công là tất yếu. Bởi vì, hoạch định chính sách là công việc của Nhà nước nhưng lại có quan hệ trực tiếp đến lợi ích của cộng đồng và những lợi ích của nhóm, của cá nhân. Bên cạnh những mặt tích cực (nếu như nó phản ánh đúng lợi ích, không làm tổn hại đến lợi ích quốc gia) thì sự tham gia này không phải lúc nào cũng thể hiện tính "vô vị lợi" của nhóm lợi ích, mà trong nhiều trường hợp nó thể hiện tính cục bộ về lợi ích gây ảnh hưởng đến lợi ích của nhóm, cá nhân khác; hoặc lợi ích của quốc gia, điều này sẽ làm giảm tính hiệu quả của chính sách công. 2 Ở nhiều nước, các nhóm lợi ích kinh tế có tầm ảnh hưởng hết sức mạnh mẽ đến các quyết định chính sách công.

Sức mạnh của các nhóm lợi ích kinh tế nằm ở khả năng tài chính, sự hiểu biết vấn đề chính sách và các mối liên kết với nhau và với giới cầm quyền. Với sức mạnh của mình, các nhóm lợi ích kinh tế có khả năng tác động lên chính sách để hưởng lợi, bằng việc cung cấp tài chính cho các chiến dịch tranh cử vào các cơ quan dân cử, thậm chí trong quá trình bầu cử vào các chức danh đứng đầu hệ thống nhà nước. Điều này luôn đảm bảo cho các nhóm lợi ích kinh tế có được một ảnh hưởng nhất định đối với quan điểm của các ứng cử viên trúng cử. Thông qua các công cụ chủ yếu như: tiền, sự hậu thuẫn của truyền thông và chuyên môn, kiến thức, các nhóm lợi ích kinh tế có khả năng tác động một cách tích cực, hoặc tiêu cực lên quá trình chính sách để hiện thực hóa các lợi ích của mình.

Ở Việt Nam, nhóm lợi ích kinh tế là khái niệm mới, hiện nay chưa được sử dụng phổ biến và gây nhiều tranh luận. Tuy nhiên, trên thực tế không thể phủ nhận sự tồn tại, cũng như việc tác động đến chính sách của các nhóm này. Các nhóm lợi ích kinh tế đã xuất hiện và phát triển một cách tự nhiên song song với quá trình đổi mới kinh tế - chính trị trong những năm vừa qua. Có thể kể đến một loạt các nhóm lợi ích kinh tế tiêu biểu như Hiệp hội Chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), Hiệp hội Thép Việt Nam (VSA), Hiệp hội Cao su Việt Nam (VRA), Hiệp hội Cà phê, ca cao Việt Nam (VICOFA), Hiệp hội các nhà sản xuất ô -tô Việt Nam (VAMA), Hiệp hội các nhà đầu tư tài chính Việt nam (VAFI), Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA)… Bên cạnh các nhóm lợi ích kinh tế có tổ chức và đăng ký hoạt động chính thức như trên thì hiện nay còn tồn tại rất nhiều các nhóm lợi ích kinh tế nhỏ lẻ; các nhóm lợi ích kinh tế ngầm tập hợp, liên minh với nhau để giành lợi ích cho mình thông qua việc tác động đến chính sách công.

Nhìn chung, thời gian qua các nhóm lợi ích kinh tế đã tích cực hoạt động nhằm bảo vệ lợi ích cho các thành viên, hội viên của mình. Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, lợi ích của các nhóm lợi ích kinh tế mâu thuẫn với lợi ích cộng đồng, thậm chí là lợi ích quốc gia. Ví dụ, chính sách bảo hộ thuế xe ô tô mang lợi ích cho các nhà sản xuất hơn là cho cộng đồng; chính sách xuất khẩu gạo ảnh hưởng đến đời sống nông dân. Thậm chí, trong một số trường hợp còn có thể tồn tại một liên minh 3 không chính thức giữa các nhóm lợi ích kinh tế của Việt Nam với các nhóm lợi ích kinh tế ở nước ngoài.

Ở Việt Nam hiện nay, hệ thống pháp luật điều chỉnh hoạt động của các nhóm lợi ích kinh tế vẫn chưa hoàn thiện, mặc dù khung pháp luật để quản lý xã hội đã được xác lập nhưng vẫn còn thiếu cơ chế kiểm tra, giám sát hoạt động của các nhóm này. Trong nhận thức của nhiều người, việc tác động của nhóm lợi ích kinh tế đến chính sách vẫn thường bị coi là đồng nghĩa với việc chạy chọt, hối lộ, đút lót, mua chuộc các quan chức có ảnh hưởng tới các quyết định chính sách. Ở Việt Nam, quá trình hoàn thiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN) thì sự hình thành và phát triển của các nhóm lợi ích kinh tế là không thể tránh khỏi. Cùng với quá trình mở rộng dân chủ mọi mặt đời sống xã hội thì sự tham gia của các nhóm lợi ích vào quá trình chính sách công là xu hướng tất yếu.

Tuy nhiên, hiện nay, trong quản lý và điều hành của cơ quan công quyền vẫn tồn tại nhiều vấn đề, trong đó điểm nổi bật là thiếu tính công khai, minh bạch - đây là kẻ hở để các nhóm lợi ích kinh tế có thể gây tác động, ảnh hưởng tiêu cực đến chính sách công. Do đó, việc phân tích, tìm hiểu mục đích, cơ chế vận hành, khuôn khổ, phạm vi hoạt động của nhóm lợi ích kinh tế trong mối quan hệ với Nhà nước, mà biểu hiện rõ nét trong lĩnh vực chính sách công là vấn đề đang đặt ra bức thiết trong bối cảnh hiện nay.