Luận án Tiến sĩ: Tác động của phát triển KCN đến nông thôn Hưng Yên

Sự cần thiết nghiên cứu đề tài Công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước là con đường phát triển tất yếu của mọi quốc gia trên thế giới, nhất là các nước đang phát triển, là chủ trương chính sách lớn của Đảng và nhà nước ta. Để tiến hành CNH, HĐH trong thời gian vừa qua các địa phương trên phạm vi cả nước đã và đang tiến hành xây dựng nhiều KCN tại những nơi có lợi thế về đất đai và các điều kiện sản xuất khác. Sự phát triển các KCN ở các địa phương trong cả nước hơn 20 năm qua đã và đang có những tác động tích cực đến kinh tế- xã hội nông thôn như: góp phần tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng tăng tỷ trọng ngành công nghiệp, dịch vụ và giảm tỷ trọng ngành nông nghiệp; đóng góp tích cực vào ngân sách nhà nước; phát triển cơ sở hạ tầng tạo lên diện mạo nông thôn mới, mang lại văn minh đô thị. Ngoài ra, còn tạo thêm việc làm cho hàng triệu lao động trực tiếp trong các KCN và gián tiếp ở vùng ven các KCN; giúp cho một bộ phận nông dân chuyển đổi nghề nghiệp từ sản xuất nông nghiệp sang sản xuất công nghiệp hoặc dịch vụ; làm tăng thu nhập, cải thiện đời sống của nông dân.

Tuy nhiên, sự phát triển của các KCN trong thời gian qua đã và đang có những tác động tiêu cực đến nông thôn như: (i) làm giảm diện tích đất nông nghiệp và ảnh hưởng đến an ninh lương thực của địa phương khi một phần diện tích đất nông nghiệp bị chuyển sang đất xây dựng các KCN; (ii) ảnh hưởng đến vấn đề việc làm và thu nhập của người dân nông thôn khi một bộ phận dân cư không còn đất nông nghiệp để sản xuất phải chuyển đổi nghề nghiệp; (iii) làm ô nhiễm môi trường nông thôn do hoạt động của các KCN; (iv) thay đổi thiết chế văn hóa nông thôn khi một lượng lớn lao động từ nơi khác chuyển đến làm việc tại các KCN. Hưng Yên là tỉnh nằm trong vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc, có vị trí địa kinh tế khá thuận lợi cho việc phát triển kinh tế- xã hội, giao lưu với các tỉnh và là cửa ngõ phía Đông của thủ đô Hà Nội. Trong những năm qua, tỉnh Hưng Yên đã có nhiều chính sách và biện pháp để đẩy nhanh quá trình CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn, đặc biệt là tập trung xây dựng phát triển các KCN, qua đó đã đưa Hưng 2 Yên từ một tỉnh thuần nông trở thành tỉnh có ngành công nghiệp và thương mại khá phát triển, đời sống của người dân, nhất là nông dân có sự cải thiện đáng kể. Bên cạnh tác động thúc đẩy phát triển kinh tế- xã hội của tỉnh, quá trình phát triển các KCN hiện nay đã bộc lộ những tồn tại, tác động tiêu cực đến nông nghiệp, nông dân và nông thôn của tỉnh.

Những tác động này đã, đang và sẽ gây ra những cản trở đến quá trình CNH, HĐH nông thôn của tỉnh Hưng Yên. Để tìm ra giải pháp nhằm phát huy được những tác động tích cực và hạn chế những tác động tiêu cực của phát triển các KCN đến nông thôn, góp phần phát triển nông thôn bền vững, tác giả chọn đề tài “Tác động của phát triển các khu công nghiệp đến nông thôn qua nghiên cứu thực tiễn tại tỉnh Hưng Yên” làm đề tài Luận án Tiến sĩ kinh tế. Tổng quan các công trình nghiên cứu Các vấn đề về phát triển các KCN và tác động của việc phát triển các KCN đến nông thôn được nhiều nhà quản lý, nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu. Có thể tổng quan một số nghiên cứu có tính tiêu biểu sau: a) Các nghiên cứu về khu công nghiệp Có nhiều nghiên cứu trong nước về phân tích và đánh giá thực trạng phát triển các KCN.

Các nghiên cứu đã đưa ra những đánh giá khá sâu sắc và nêu bật những thành tựu đạt được; tồn tại, hạn chế cơ bản và nguyên nhân hạn chế trong phát triển KCN, từ đó đề xuất giải pháp nhằm phát triển bền vững KCN: Nghiên cứu “Phát triển các KCN, khu chế xuất trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa” của Nguyễn Chơn Trung và Trương Giang Long, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2004[55]; nghiên cứu “Phát triển KCN, khu chế xuất đến năm 2020, triển vọng và thách thức”của Võ Thanh Thu, Tạp chí Cộng sản số 106, tháng 5/2006[50]; Luận án tiến sĩ kinh tế của Đinh Hữu Quí (2005),“Mô hình khu kinh tế đặc biệt trong quá trình phát triển kinh tế của các nước với việc hình thành và phát triển các khu kinh tế đặc biệt ở nước ta”[45]; Luận án tiến sĩ kinh tế của Nguyễn Ngọc Dũng (2011),“Phát triển các khu công nghiệp đồng bộ trên địa bàn Hà Nội“[29]. Nghiên cứu “Ảnh hưởng của chính sách phát triển các KCN tới phát triển bền vững ở Việt 3 Nam”của Ngô Thắng Lợi, Bùi Đức Tuân, Vũ Thành Hưởng, Vũ Cương, NXB Lao động – Xã hội, Hà Nội, 2006[39], đã phân tích tác động của các yếu tố đến sự phát triển KCN như tác động các cơ chế, chính sách phát triển KCN trong cả nước đến sự phát triển bền vững của các KCN, từ đó đề xuất các khuyến nghị về thay đổi chính sách nhằm đảm bảo cho sự phát triển bền vững KCN. Luận án tiến sĩ kinh tế của Vũ Thành Hưởng (2010)“Phát triển các KCN vùng kinh tế trọng điểm Bắc bộ theo hướng bền vững”, đã phân tích được thực trạng phát triển bền vững các KCN vùng kinh tế trọng điểm Bắc bộ, chỉ ra những vấn đề không bền vững của KCN và nguyên nhân dẫn tới sự không bền vững, từ đó đề xuất các giải pháp phát triển các KCN vùng kinh tế trọng điểm Bắc bộ theo hướng bền vững [38]. Năm 2004, trong nghiên cứu “The application of industrial ecology principle and planning guidelines for the development of eco-industrial parks: an Australian case study”[76], B.Roberts Elsevier đã đưa ra quan niệm mới trong phát triển bền vững KCN theo hướng sinh thái (EIPs) với các tiêu chí cụ thể và chứng minh trong điều kiện của Australia.

Nghiên cứu đã thực hiện các cuộc điều tra về việc ứng dụng mô hình công nghiệp sinh thái tại bang Queensland (Úc) theo hướng bền vững. Từ đó nghiên cứu đã phát triển một tập hợp những nguyên tắc và hướng dẫn lập kế hoạch nhằm tạo điều kiện phát triển các KCN sinh thái. Cùng hướng nghiên cứu này, trong nghiên cứu tính bền vững của các KCN ở Mỹ “Implementing industrial ecology? Planning for eco-industrial parks in the USA”, D. Mô hình công nghiệp sinh thái đã làm tăng khả năng cạnh tranh kinh doanh, giảm chất thải ô nhiễm môi trường, tạo ra công ăn việc làm và cải thiện điều kiện làm việc.

Tuy nhiên, thực tế vẫn đang tồn tại nhiều vấn đề liên quan đến các mặt phát triển kinh tế, môi trường và xã hội trong giai đoạn phát triển các KCN ở Mỹ. Tuy nhiên, tác giả mới chỉ nghiên cứu phát triển bền vững các KCN dưới góc độ kinh tế và môi trường mà chưa xem xét đến các vấn đề xã hội một cách thỏa đáng. 4 Ngoài ra, vấn đề phát triển bền vững các KCN còn được đề cập ở các khía cạnh cụ thể như vấn đề công nghệ, vấn đề môi trường của KCN. Tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này là nghiên cứu “Chinese Science and Technology Industrial Parks” của Susan M.Walcott (2003) [78] đã xem xét vai trò của các KCN Trung Quốc trong việc thu hút các công nghệ hiện đại để sản xuất hàng hóa có chất lượng đưa ra thị trường trong nước và quốc tế.

Hay trong đề tài nghiên cứu cấp Bộ của Trần Ngọc Hưng “Nghiên cứu đề xuất cơ chế, chính sách và một số giải pháp nhằm hỗ trợ xây dựng hệ thống xử lý nước thải tập trung tại các KCN, khu chế xuất trong thời gian tới”[37], tác giả đã phân tích và đề xuất nhiều giải pháp nhằm đảm bảo vấn đề môi trường cho phát triển bền vững các KCN. Riêng về KCN của tỉnh Hưng Yên cũng có nhiều nghiên cứu, tiêu biểu là: Nghiên cứu của Bùi Thế Cử (2014) “ Kinh nghiệm phát triển các khu công nghiệp ở một số địa phương và bài học cho tỉnh Hưng Yên”, Kỷ yếu hội thảo khoa học quốc gia: Marketing quan hệ của các doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ Việt Nam- NXB Đại học Kinh tế quốc dân[22]. Đã khái quát tình hình xây dựng và phát triển các KCN ở nước ta; đưa ra những kinh nghiệm của một số địa phương trong quá trình xây dựng và phát triển KCN 20 năm qua và nêu một số bài học cho tỉnh Hưng Yên; Nghiên cứu của Bùi Thế Cử, Hoàng Ngọc Việt“Phát triển các khu công nghiệp trên địa bàn tỉnh Hưng Yên”- Tạp chí Kinh tế và Phát triển, tháng 6/2014 [23]. Cho thấy bức tranh tổng quát về tình hình phát triển các KCN ở Hưng Yên những năm qua.

Bên cạnh những thành tựu, bài viết cũng phân tích những hạn chế, những vấn đề phát sinh từ quá trình phát triển của các KCN đến phát triển kinh tế- xã hội của tỉnh, trong đó vấn đề ô nhiễm môi trường, vấn đề đời sống của người bị thu hồi đất hoặc bị ảnh hưởng từ KCN được coi là những vấn đề trầm trọng nhất; Nghiên cứu của Hoàng Hà và các cộng sự (2009)“Các giải pháp thu hút lao động tại chỗ, giải quyết việc làm, chỗ ở đảm bảo đời sống cho người lao động và đảm bảo an ninh góp phần phát triển các KCN tỉnh Hưng Yên trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa”, NXB Lao động[33]. Trong nghiên cứu này tác giả đã phân tích về thực trạng thu hút lao động, giải quyết việc làm, nhà ở, đảm bảo đời sống cho người lao động và đảm 5 bảo an ninh góp phần phát triển các KCN tỉnh Hưng Yên trong quá trình CNH, HĐH từ đó đề xuất các giải pháp và kiến nghị nhằm giải quyết việc làm, thu hút lao động tại chỗ, đảm bảo đời sống cho người lao động và đảm bảo an ninh góp phần phát triển các KCN tỉnh Hưng Yên. b) Các nghiên cứu về tác động của khu công nghiệp đến nông thôn Có nhiều nghiên cứu đã tiếp cận và đánh giá ảnh hưởng của việc xây dựng KCN đến nông thôn dưới các khía cạnh khác nhau như tác động đến lao động, việc làm của nông dân; đến an sinh xã hội, phát triển bền vững của nông thôn. Năm 2005, Trường Đại học Kinh tế quốc dân thực hiện đề tài: “Nghiên cứu thực trạng việc làm, thu nhập và đời sống của người dân bị thu hồi đất để xây dựng các KCN, khu đô thị và cho nhu cầu công cộng, lợi ích quốc gia”[42].