Tác động đa dạng hóa danh mục cho vay đến lợi nhuận và rủi ro tại các ngân hàng thương mại Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ------------------------------------- HUỲNH JAPAN TÁC ĐỘNG CỦA ĐA DẠNG HOÁ DANH MỤC CHO VAY ĐẾN LỢI NHUẬN VÀ RỦI RO: NGHIÊN CỨU TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÀI CHÍNH NGÂN HÀNG TP. Hồ Chí Minh – Năm 2021 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ------------------------------------- HUỲNH JAPAN TÁC ĐỘNG CỦA ĐA DẠNG HOÁ DANH MỤC CHO VAY ĐẾN LỢI NHUẬN VÀ RỦI RO: NGHIÊN CỨU TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ Chuyên ngành: Tài chính Ngân hàng Mã số: 9 34 02 01 Người hướng dẫn khoa học: PGS. ĐẶNG VĂN DÂN TP. Hồ Chí Minh – Năm 2021 i LỜI CAM ĐOAN Luận án này chưa từng được trình nộp để lấy học vị tiến sĩ tại bất cứ một cơ sở đào tạo nào.

Luận án này là công trình nghiên cứu riêng của tác giả, kết quả nghiên cứu là trung thực, trong đó không có các nội dung đã được công bố trước đây hoặc các nội dung do người khác thực hiện ngoại trừ các trích dẫn được dẫn nguồn đầy đủ trong luận án. Tác giả xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về lời cam đoan danh dự của mình.HCM, ngày … tháng … năm 2021 Tác giả Huỳnh Japan ii LỜI CẢM ƠN Từ tận đáy lòng mình, tôi mong muốn được gửi những lời cảm ơn và sự ghi nhận chân thành nhất đến những người đã hỗ trợ và động viên tôi trong quá trình thực hiện luận án. Trước hết, lời cảm ơn xin được dành cho thầy hướng dẫn luận án – PGS. Đặng Văn Dân, người đã luôn quan tâm giúp đỡ về nội dung chuyên môn và định hướng trong việc công bố các bài báo từ nội dung chính của luận án.

Sự tử tế của thầy cũng là một điều tôi không bao giờ quên. Lời cảm ơn tiếp theo tôi xin được gửi đến Khoa sau đại học – Trường Đại học Ngân hàng TP.HCM, đặc biệt là chị Vũ Thị Thu Hà, đã rất nhiệt tình hỗ trợ tôi trong quá trình học tập và hoàn thiện các thủ tục bảo vệ luận án. Tôi cũng xin cảm ơn sự hỗ trợ về mặt học thuật của các phản biện và các tổng biên tập của các tạp chí quốc tế đã tiếp nhận bài báo từ luận án. Các bình luận và góp ý của họ là phần quan trọng để chất lượng luận án được cải thiện.

Sau cùng, tôi xin được cảm ơn gia đình và người thân đã luôn luôn theo dõi, quan tâm, và động viên ủng hộ tôi từ những ngày tôi chỉ mới có kế hoạch về việc học cao học cho đến khi hoàn thành luận án. Một lời cảm ơn đặc biệt nhất tôi xin được gửi đến người Dượng thân yêu đã khuất. Những lời cuối cùng của ông không chỉ có giá trị với tôi trong việc hoàn thành luận án này mà còn cả việc làm người. iii TÓM TẮT LUẬN ÁN Nghiên cứu phân tích thực nghiệm tác động của đa dạng hoá của danh mục cho vay xét theo ngành kinh tế đến lợi nhuận và rủi ro của các ngân hàng thương mại Việt Nam.

Đặc biệt, nghiên cứu cũng đi sâu vào khảo sát vai trò điều tiết của các nhân tố đặc thù ngân hàng, gồm quy mô, sở hữu nhà nước, mô hình kinh doanh, sức mạnh thị trường và mức độ rủi ro, đối với tác động của đa dạng hoá danh mục cho vay đến lợi nhuận ngân hàng nhằm tìm ra các mối tương quan có điều tiết lý giải cho cơ chế tác động của đa dạng hoá. Sử dụng số liệu của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2008–2019 và tiến hành các hồi quy trên mô hình bảng động bằng phương pháp ước lượng moment tổng quát (GMM), nghiên cứu đã chỉ ra các kết quả quan trọng: (i) Đa dạng hoá danh mục cho vay có xu hướng làm giảm lợi nhuận ngân hàng, đánh giá thông qua lợi nhuận ròng trên tài sản ROA, lợi nhuận ròng trên vốn chủ sở hữu ROE và biên lãi ròng NIM. (ii) Đa dạng hoá danh mục cho vay được tìm thấy là có xu hướng làm gia tăng rủi ro ngân hàng, thể hiện thông qua các thước đo rủi ro tín dụng như tỷ lệ trích lập dự phòng rủi ro và tỷ lệ nợ xấu. (iii) Các nhân tố điều tiết bao gồm quy mô ngân hàng, mô hình kinh doanh và sức mạnh thị trường có vai trò làm giảm đi tác động bất lợi của đa dạng hóa danh mục cho vay đến lợi nhuận ngân hàng, thậm chí còn làm đảo chiều tác động khi giá trị của các nhân tố điều tiết tăng đủ lớn.

Trong khi đó đa dạng hoá danh mục cho vay tại các ngân hàng sở hữu nhà nước giúp cải thiện lợi nhuận ngân hàng, ngược lại với những gì được tìm thấy tại các ngân hàng ngoài nhà nước. Bên cạnh đó, nghiên cứu còn tìm thấy bằng chứng xác nhận lý thuyết của Winton (1999) về việc tồn tại mối quan hệ phi tuyến tính giữa đa dạng hóa danh mục cho vay và lợi nhuận ngân hàng theo hàm rủi ro (đánh giá bởi tỷ lệ trích lập dự phòng rủi ro tín dụng). Cụ thể, mô hình biểu diễn hệ số tác động của đa dạng hoá theo hàm rủi ro với dạng chữ U ngược đã chỉ ra rằng tác động bất lợi của đa dạng hoá danh mục cho vay đến lợi nhuận ngân hàng giảm dần khi rủi ro ngân hàng tăng lên, nhưng khi mức rủi ro là quá cao thì tác động bất lợi của đa dạng hoá danh mục cho vay lại có xu hướng tăng trở lại. Các kết quả nghiên cứu được tìm thấy đều đảm bảo tính vững, thông qua nhiều thang đo lợi nhuận và rủi ro ngân hàng, cùng với đó là các thước đo đa dạng hoá Herfindahl- Hirschman (HHI) và Shannon Entropy (SE) với các cách phân loại ngành trên danh mục cho iv vay khác nhau.

Từ những phát hiện đáng tin cậy có được, nghiên cứu đã rút ra những hàm ý quan trọng dưới góc độ chính sách quản lý, chiến lược kinh doanh và nghiên cứu. Từ khoá: danh mục cho vay, đa dạng hoá, lợi nhuận ngân hàng, rủi ro ngân hàng, Việt Nam. v ABSTRACT The study analyzes the empirical effects of the sectoral loan portfolio diversification on the return and risk of commercial banks in Vietnam. In particular, the study also examines the conditioning roles of bank-specific characteristics, including bank size, state ownership, business model, market power, and bank risk, on the impact of loan portfolio diversification on bank returns to find the marginal correlations that explain the mechanism of diversification.

Using data from Vietnamese commercial banks in the period 2008–2019 and conducting regressions in dynamic table models using the generalized method of moments (GMM) estimator, the study has shown significant results: (i) Loan portfolio diversification tends to reduce bank return, captured by net return on assets ROA, net return on equity ROE and net interest margin NIM. (ii) Loan portfolio diversification is found to increase bank risk, as demonstrated by credit risk measures, including loan loss provisions and non-performing loans. (iii) Moderating factors, including bank size, business model, and market power, tend to mitigate the detrimental effect of loan portfolio diversification on bank return and even reverse this detrimental effect when the value of these factors increases up to a certain level. Besides, loan portfolio diversification at state-owned banks improves bank profits, in contrast to evidence found at private banks.

The study also finds evidence confirming the Winton (1999) theory of a non-linear relationship between loan portfolio diversification and bank returns as a function of bank risk (captured by the ratio of loan loss provision). Specifically, the model showing the impact of diversification by risk function with an inverse U-shape indicates that the adverse effect of loan portfolio diversification on bank return diminishes as bank risk increases, but when the level of risk is too high, the adverse impact of loan portfolio diversification tends to increase again. The research results are robust to changes in multiple measures of bank return and risk, alternative proxies of sectoral loan portfolio diversification Herfindahl-Hirschman (HHI) and Shannon Entropy (SE). From the reliable findings, the study has drawn essential implications from the perspective of management policy, business strategy, and research direction.

Keywords: loan portfolio, diversification, bank return, bank risk, Vietnam. vi DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Danh mục các từ viết tắt tiếng Việt Từ viết tắt Cụm từ tiếng Việt MTV Một thành viên NHNN Ngân hàng Nhà nước NHTM Ngân hàng thương mại TCTD Tổ chức tín dụng TNHH Trách nhiệm hữu hạn Danh mục các từ viết tắt tiếng Anh Từ viết Cụm từ tiếng Anh Cụm từ tiếng Việt tắt G-HHI Generalized Herfindahl-Hirschman Chỉ số đa dạng hoá HHI tổng quát Index GDP Gross domestic product Tổng sản phẩm quốc nội GMM Generalized method of moments Phương pháp moment tổng quát HHI Herfindahl-Hirschman Index Chỉ số đa dạng hoá HHI LLR Loan loss reserves Dự phòng rủi ro tín dụng NIM Net interest margin Biên lãi ròng NPL Non-performing loan Nợ xấu OLS Ordinary least squares Bình phương tối thiểu thông thường ROA Return on assets Lợi nhuận trên tổng tài sản ROE Return on equity Lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu SE Shannon Entropy Chỉ số đa dạng hoá SE VSIC Vietnam Standard Industrial Hệ thống ngành kinh tế quốc dân của Classification Việt Nam WTO World Trade Organization Tổ chức Thương mại Thế giới vii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii TÓM TẮT LUẬN ÁN. v DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT .vi MỤC LỤC.

vii DANH MỤC BẢNG BIỂU. x DANH MỤC HÌNH VẼ. xii CHƯƠNG 1. Cơ sở lựa chọn đề tài nghiên cứu.

Mục tiêu nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án.

Bố cục của luận án. 6 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU.1 Cơ sở lý luận về đa dạng hoá danh mục cho vay của ngân hàng .1 Danh mục cho vay .2 Đa dạng hóa danh mục cho vay .2 Cơ sở lý luận về lợi nhuận của ngân hàng .1 Lợi nhuận của ngân hàng .2 Đánh giá lợi nhuận của ngân hàng.3 Cơ sở lý luận về rủi ro của ngân hàng .1 Rủi ro của ngân hàng .2 Đánh giá rủi ro của ngân hàng .4 Tổng quan tình hình nghiên cứu .1 Các nghiên cứu lý thuyết về tác động của đa dạng hóa danh mục cho vay đến lợi nhuận và rủi ro của ngân hàng .2 Các nghiên cứu thực nghiệm đánh giá tác động của đa dạng hóa danh mục cho vay đến lợi nhuận và rủi ro của ngân hàng .3 Vai trò điều tiết của một số đặc điểm đặc thù của ngân hàng .4 Một số đánh giá về tình hình nghiên cứu .45 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2. PHƯƠNG PHÁP VÀ DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU .1 Mô hình nghiên cứu .