Sức cạnh tranh của hàng hóa nông sản Việt Nam: Luận án Tiến sĩ Kinh tế Chính trị - Phạm Quốc Quyết

BỘ QUỐC PHÒNG HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ PHẠM QUỐC QUYẾT SỨC CẠNH TRANH CỦA HÀNG HÓA NÔNG SẢN VIỆT NAM Chuyên ngành: Kinh tế chính trị Mã số : 9310102 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. TS Đỗ Huy Hà 2. TS Đỗ Văn Nhiệm HÀ NỘI - 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tác giả. Các số liệu, kết quả trình bày trong luận án là trung thực, có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng, không trùng lặp với các công trình khoa học đã công bố.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN Phạm Quốc Quyết DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TT Chữ viết đầy đủ Chữ viết tắt 1. Công nghiệp hóa, hiện đại hóa CNH, HĐH 2. Diễn đàn kinh tế thế giới WEF 3. Hàng hóa nông sản HHNS 4.

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á ASEAN 5. Hiệp định thương mại tự do FTA 6. Khoa học và công nghệ KH&CN 8. Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN AFTA 9.

Năng lực cạnh tranh NLCT 10. Ngân hàng thế giới WB 11. Nhà xuất bản Nxb 12. Nông nghiệp và Phát triển nông thôn NN&PTNT 13.

Sản xuất kinh doanh SXKD 14. Sức cạnh tranh SCT 15. Tổ chức thương mại thế giới WTO MỤC LỤC Trang TRANG BÌA PHỤ LỜI CAM ĐOAN DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT MỤC LỤC MỞ ĐẦU 5 Chương 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 11 1.

Các công trình nghiên cứu nước ngoài có liên quan đến đề tài luận án 11 1. Các công trình nghiên cứu trong nước có liên quan đến đề tài luận án 19 1. Khái quát kết quả nghiên cứu của các công trình khoa học đã công bố và những vấn đề đặt ra luận án cần tập trung giải quyết 26 Chương 2. LÝ LUẬN VỀ SỨC CẠNH TRANH CỦA HÀNG HÓA 31 NÔNG SẢN VIỆT NAM VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN 2.

Một số vấn đề chung về hàng hóa nông sản và sức cạnh tranh của hàng hóa nông sản Việt Nam 31 2. Tiêu chí đánh giá và các nhân tố ảnh hưởng đến sức cạnh tranh của hàng hóa nông sản Việt Nam 42 2. Kinh nghiệm nâng cao sức cạnh tranh của hàng hóa nông sản ở một số quốc gia và bài học rút ra cho Việt Nam 53 Chương 3. THỰC TRẠNG SỨC CẠNH TRANH CỦA HÀNG HÓA NÔNG SẢN VIỆT NAM 71 3.

Ưu điểm và hạn chế về sức cạnh tranh của hàng hóa nông sản Việt Nam 71 3. Nguyên nhân ưu điểm, hạn chế và một số vấn đề đặt ra cần giải quyết nhằm nâng cao sức cạnh tranh của hàng hóa nông sản Việt Nam thời gian tới 105 Chương 4. QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO SỨC CẠNH TRANH CỦA HÀNG HÓA NÔNG SẢN VIỆT NAM THỜI GIAN TỚI 120 4. Quan điểm về nâng cao sức cạnh tranh của hàng hóa nông sản Việt Nam 120 4.

Giải pháp nâng cao sức cạnh tranh của hàng hóa nông sản Việt Nam thời gian tới 127 KẾT LUẬN 159 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 161 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 162 PHỤ LỤC 175 4 DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ HÌNH TT Tên bảng Trang 01. Chi phí sản xuất lúa ở Việt Nam so với Thái Lan từ năm 2011 - 2019 77 02. Giá gạo xuất khẩu của các nước xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới năm 2011 - 2019 78 03. So sánh chi phí sản xuất cà phê của Việt Nam với 79 một số nước năm 2019 04.

Giá cà phê xuất khẩu của các nước xuất khẩu cà phê 80 hàng đầu thế giới 05. So sánh chi phí sản xuất trung bình một số loại quả 80 của Việt Nam với một số nước năm 2019 06. So sánh chi phí chăn nuôi lợn Việt Nam với một số 82 nước năm 2019 07. So sánh giá thịt lợn hơi trung bình các tháng trong năm 83 2019 các khu vực trong nước của Việt Nam với Trung Quốc 08.

So sánh chi phí chăn nuôi gia cầm Việt Nam với một 84 số nước năm 2019 09. Diện tích, năng suất, sản lượng lúa sản xuất và sản 89 lượng gạo xuất khẩu Việt Nam từ năm 2011 - 2019 10. Diện tích, năng suất, sản lượng sản xuất và sản 91 lượng xuất khẩu cà phê Việt Nam năm 2011 - 2019 11. Kim ngạch và thị phần xuất khẩu rau quả Việt Nam 93 2011 - 2019 12.

Sản lượng sản xuất, sản lượng xuất khẩu, nhập 93 khẩu, thị phần thịt lợn hơi xuất khẩu Việt Nam 2011 - 2019 13. Sản lượng sản xuất, sản lượng xuất khẩu, nhập 95 khẩu, thị phần thịt gia cầm xuất khẩu Việt Nam 2011 - 2019 Tên hình 14. Cơ cấu chất lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam so 97 với Thái Lan năm 2019 15. Tỷ trọng lao động trong tổng chi phí sản xuất lúa của 100 các nước.

Lý do lựa chọn đề tài luận án Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế và tự do hóa thương mại hiện nay, thị trường tiêu thụ hàng hóa đã vượt ra khỏi phạm vi biên giới quốc gia. Vấn đề cạnh tranh ở tầm quốc tế của sản phẩm hàng hóa trở thành đề tài nóng bỏng và cấp thiết đối với mọi quốc gia. Các nước, một mặt kêu gọi tự do hóa mậu dịch, mặt khác lại có những chính sách bảo hộ nền sản xuất trong nước, làm cho thương mại quốc tế bị bóp méo, gây ra sự bất đồng trong các cuộc đàm phán. Thực chất của những chính sách thương mại này đều nhằm mục đích nâng cao SCT của hàng hóa sản xuất trong nước ở trên thị trường nội địa và thị trường quốc tế.

Lĩnh vực được bảo hộ và gây tranh cãi nhiều nhất là lĩnh vực nông nghiệp. Việt Nam là một nước nông nghiệp, đa số người dân sống ở nông thôn và làm nghề sản xuất nông nghiệp. Vì vậy nông nghiệp, nông thôn và nông dân nói chung; sản xuất, xuất khẩu, nâng cao SCT của HHNS nói riêng, luôn là mối quan tâm hàng đầu trong các chính sách của Đảng và Nhà nước ta. Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2010 - 2020, Đảng ta xác định: “Phát triển nông nghiệp sản xuất hàng hóa lớn, có năng suất, chất lượng, hiệu quả và khả năng cạnh tranh cao, thân thiện với môi trường, mở rộng xuất khẩu” [41, tr.

Thực tiễn, trải qua hơn 30 năm đổi mới, nền nông nghiệp Việt Nam nói chung, năng suất, chất lượng và SCT của HHNS nói riêng, đã đạt được những kết quả quan trọng; từ một nước thiếu lương thực nay đã vươn lên trở thành một trong các quốc gia xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới. Nhiều HHNS đã trở thành những mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, tạo nguồn thu không nhỏ cho nền kinh tế đất nước, góp phần quan trọng vào thành công của công cuộc xoá đói giảm nghèo, nâng cao đời sống của nông dân, phát triển nông thôn, làm cơ sở ổn định phát triển kinh tế-xã hội đất nước. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đã đạt được, SCT của một số mặt hàng nông sản Việt Nam vẫn còn thấp so với nông sản cùng loại của các nước trong khu vực và trên thế giới. Điều này được biểu hiện cụ thể: chất lượng tuy 6 đã được cải thiện song vẫn còn ở mức thấp so với các nước có nền nông nghiệp phát triển, chưa đáp ứng được yêu cầu ngày càng cao của thị trường; chi phí sản xuất vẫn ở mức cao so với những lợi thế vốn có của đất nước; giá trị gia tăng thấp; sản lượng không ổn định; thị trường xuất khẩu chưa đa dạng, thị phần còn nhỏ nhất là trên thị trường các nước phát triển Mỹ, EU, Nhật Bản; số sản phẩm có thương hiệu còn ít,.

Những hạn chế trên cũng là nguyên nhân dẫn tới hiện tượng “Mất mùa được giá, được mùa rớt giá” thường xuyên diễn ra, gây thất thoát, lãng phí cả về vật chất và tinh thần cho người sản xuất, nhất là bà con nông dân, ảnh hưởng không nhỏ đến quá trình phát triển kinh tế đất nước. Trong thời gian tới, Việt Nam tiếp tục hội nhập sâu vào nền kinh tế thế giới, HHNS Việt Nam sẽ phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt hơn với HHNS của các nước trên thế giới, kể cả ở thị trường trong nước. Nguy cơ “Thua trên sân nhà” sẽ xảy ra nếu như chúng ta không có các giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao SCT cho HHNS. Vì vậy, nâng cao SCT của HHNS Việt Nam trên thị trường trong nước và quốc tế vừa là tất yếu khách quan, vừa là yêu cầu cấp bách trong quá trình phát triển kinh tế nhanh, bền vững, những năm trước mắt cũng như lâu dài.

Việc tiếp tục nghiên cứu làm sáng tỏ hơn về lý luận và thực tiễn, đề xuất những quan điểm, giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao SCT của HHNS Việt Nam trong thời gian tới là một vấn đề hết sức cấp thiết. Xuất phát từ những vấn đề trên, tác giả chọn đề tài “Sức cạnh tranh của hàng hóa nông sản Việt Nam” làm luận án tiến sĩ. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Mục đích nghiên cứu Làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về SCT của HHNS Việt Nam, trên cơ sở đó đề xuất các quan điểm và giải pháp nâng cao SCT của HHNS Việt Nam trong thời gian tới. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích nghiên cứu nêu trên, luận án thực hiện một số nhiệm vụ chủ yếu sau đây: 7 Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến SCT của HHNS và tìm ra khoảng trống khoa học mà đề tài luận án cần tập trung nghiên cứu, giải quyết.

Làm rõ cơ sở lý luận về SCT của HHNS Việt Nam, khảo cứu kinh nghiệm thực tiễn của một số quốc gia về nâng cao SCT của HHNS thời gian qua, rút ra bài học cho Việt Nam có thể tham khảo. Phân tích những ưu điểm, hạn chế; chỉ ra nguyên nhân của những ưu điểm và hạn chế; rút ra những vấn đề đặt ra cần tập trung giải quyết từ thực trạng SCT của HHNS Việt Nam để làm cơ sở đề ra quan điểm, giải pháp nâng cao SCT của HHNS Việt Nam trong thời gian tới. Đề xuất quan điểm và giải pháp nâng cao SCT của hàng hóa nông sản Việt Nam thời gian tới. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu Sức cạnh tranh của hàng hóa nông sản Việt Nam Phạm vi nghiên cứu Phạm vi nội dung: Luận án tập trung nghiên cứu về SCT của HHNS với tư cách là cạnh tranh của sản phẩm ở cấp độ quốc gia Việt Nam, trong mối tương quan so sánh với sản phẩm cùng loại của quốc gia khác dưới góc độ nghiên cứu của khoa học Kinh tế chính trị.