Luận án tiến sĩ sự chuyển biến của phong trào yêu nước chống Pháp ở Thái Bình cuối thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN PHẠM THỊ LAN Sự chuyển biến của phong trào yêu nước chống Pháp ở Thái Bình cuối thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ VIỆT NAM Người hướng dẫn: GS. ĐINH XUÂN LÂM PGS. NGUYỄN VĂN KHÁNH HÀ NỘI - 2002 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 1 MỤC LỤC Lời cam đoan. 2 Danh mục các bảng, bản đồ.

BỐI CẢNH KINH TẾ – CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA PHONG TRÀO YÊU NƯỚC CHỐNG PHÁP Ở THÁI BÌNH CUỐI THẾ KỶ XIX - ĐẦU THẾ KỶ XX. Vài nét về mảnh đất và con người Thái Bình trong lịch sử. Thái Bình cuối thế kỷ XIX. Chính trị – xã hội.

Thái Bình đầu thế kỷ XX. Chính trị. Chuyển biến mới trong giai cấp xã hội. 45 Tiểu kết chương 1.

NHỮNG CHUYỂN BIẾN CỦA PHONG TRÀO YÊU NƯỚC CHỐNG PHÁP Ở THÁI BÌNH CUỐI THẾ KỶ XIX - ĐẦU THẾ KỶ XX. Chuyển biến về tư tưởng. Chủ chiến, ái quốc - tư tưởng cốt lõi của người dân Thái Bình trong cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp cuối thế kỷ XIX. Chuyển hướng tư tưởng theo khuynh hướng dân chủ tư sản.

Chuyển hướng tư tưởng theo khuynh hướng vô sản. Chuyển biến về hình thức đấu tranh. Vũ trang chống Pháp – hình thức chủ yếu của phong trào yêu nước chống Pháp ở Thái Bình cuối thế kỷ XIX. Cuộc chiến đấu tại thành Nam Định.

Đánh Pháp xâm lược ở khắp các phủ , huyện trong tỉnh.71 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Phong trào Kỳ Đồng - Mạc Đĩnh Phúc. Những hình thức mới của phong trào yêu nước chống Pháp ở Thái Bình đầu thế kỷ XX. Mở trường học nâng cao dân trí, chấn hưng dân khí, bồi dưỡng nhân tài.

Những hình thức khác. Phong trào đấu tranh đòi quyền sống, độc lập dân tộc. 111 Tiểu kết chương 2. 120 Chương 3: NHẬN XÉT CHUNG VỀ NHỮNG CHUYỂN BIẾN TRONG PHONG TRÀO YÊU NƯỚC CHỐNG PHÁP Ở THÁI BÌNH CUỐI THẾ KỶ XIX - ĐẦU THẾ KỶ XX.

Cơ sở của sự chuyển biến. Những chuyển biến về kinh tế – chính trị – xã hội ở Thái Bình cuối thế kỷ X I X - đầu thế kỷ XX. Truyền thống đấu tranh bất khuất, sáng tạo, nhạy cảm trước những biến động lịch sử của người dân Thái Bình. Vai trò của lớp trí thức, đặc biệt là ở các dòng họ giàu có, yêu nước tiêu biểu.

Ảnh hưởng của phong trào yêu nước vùng phụ cận ( Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định). Đặc điểm của sự chuyển biến. Sự chuyển biến diễn ra liên tục, không đứt đoạn. Sự ra đời sớm của Ban Tỉnh uỷ Thái Bình (6/1929) – nét độc đáo trong quá trình vận động đi đến thành lập Đảng Cộng sản ở một tỉnh nông nghiệp.

Những ưu điểm và hạn chế. 149 Chú thích. 158 Danh mục các công trình đã công bố của tác giả có liên quan đến luận án. 163 Sách tham khảo.

178 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 3 DANH MỤC CÁC BẢNG, BẢN ĐỒ Bảng Trang Bảng 1.1: Thuế điền thổ và thuế thân (1893 – 1899).2: Tương quan số dân và ruộng đất (1894) .3: Thống kê những lần vỡ đê lớn (1892 – 1899) .4: Số lượng lính khố xanh tỉnh Thái Bình (11/1913) .5: Tình hình phân bố lính cơ ở Thái Bình ( 11/1913) .6: Các khoản thu cho ngân sách địa phương (1913) .7: Thống kê số trường và học sinh năm 1913 .8: Thống kê số địa chủ lớn ở Thái Bình. Danh sách người Thái Bình tham gia phong trào Đông Du.2: Người Thái Bình sang Trung Quốc tham gia Việt Nam Quang phục hội .3: Người Thái Bình sang Trung Quốc tham gia Việt Nam cách mạng thanh niên .4: Các hiệu buôn ở Thái Bình gây quỹ ủng hộ phong trào Đông du và phong trào Nghĩa thục .5: Một số cuộc đấu tranh của nông dân Thái Bình (1929) .1: Hệ phả họ Nguyễn ở Động Trung. 130 Bản đồ Bản đồ hành chính tỉnh Thái Bình ngày nay.1: Lịch sử phát triển của đồng bằng Bắc bộ.1: Phong trào chống Pháp ở các phủ, huyện (1885 – 1896).2: Các hiệu buôn - một hình thức gây quỹ ủng hộ Phong trào Đông du và Nghĩa thục.3: Phong trào Nghĩa thục ở Thái Bình (1907 – 1908).1: Bản đồ Thái Bình thuộc trấn Sơn Nam hạ tỉnh Nam Định .136 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 4 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài: Trong Báo cáo chính trị tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ hai của Đảng Cộng sản Việt Nam (1951), Chủ Tịch Hồ Chí Minh đã nói: “ Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước.

Đó là một truyền thống quý báu của ta. Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng, thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi nguy hiểm khó khăn, nó nhấn chìm cả lũ bán nước và lũ cướp nứơc”[85,171]. Đến tận cuối đời, trước lúc vĩnh biệt chúng ta, Người vẫn nói đến chủ nghĩa yêu nước Việt Nam với một thái độ hết sức trân trọng. Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam ngày nay là sản phẩm của phong trào cách mạng sâu rộng trong nhân dân, được nâng cao và phát triển lên một trình độ mới, dưới sự lãnh đạo của Đảng, trong những điều kiện mới của lịch sử.

Sở dĩ chủ nghĩa yêu nước Việt Nam có một sức mạnh to lớn đến như vậy là vì nó không chỉ chứa đựng sức mạnh thời đại mà còn có sức mạnh truyền thống yêu nước của dân tộc đã được tích luỹ từ hàng nghìn năm lịch sử. Bởi vậy, muốn hiểu chủ nghĩa yêu nước Việt Nam hiện đại phải hiểu cội nguồn của nó từ trong chiều sâu của lịch sử dân tộc, đặc biệt là từ trong các phong trào yêu nước chống xâm lược bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ quê hương, làng xóm. Phong trào yêu nước chống Pháp cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX ở Việt Nam đã được nhiều thế hệ sử học nghiên cứu và cũng đã thu được nhiều kết quả đáng kể. Những bài học rút ra từ thực tế lịch sử đấu tranh chống thực dân xâm lược và bọn phong kiến bán nước đã góp phần quan trọng vào sự TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 5 nghiệp kháng chiến chống Mỹ cứu nước, xây dựng đạo đức cách mạng, xây dựng nền văn hoá mới Việt Nam.

Tuy nhiên, công cuộc đổi mới đất nước hiện nay đang đặt ra cho công tác giáo dục tư tưởng nói chung, cho việc nghiên cứu các phong trào yêu nước chống xâm lược nói riêng những nhiệm vụ và yêu cầu mới. Do đó, việc bổ sung tư liệu mới, việc giải quyết một số vấn đề về các phong trào yêu nước chống Pháp cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX ở Việt Nam trên phương diện lý luận và thực tiễn là việc làm cần thiết góp phần chứng minh sự hình thành đường lối cứu nước mới theo hướng cách mạng vô sản nhằm phát huy sức mạnh của cả cộng đồng, của truyền thống yêu nước, lòng tự hào dân tộc, tạo nên sức mạnh tổng hợp để dân tộc Việt Nam bước vào thời kỳ mới với đủ thế và lực hội nhập cùng khu vực và quốc tế. Với ý nghĩa trên, việc nghiên cứu các phong trào yêu nước, trong đó có các phong trào yêu nước chống Pháp ở những thế kỷ trước là một việc làm cần thiết và cấp bách. Đó là lý do chúng tôi chọn đề tài “ Sự chuyển biến của phong trào yêu nước chống Pháp ở Thái Bình cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX” làm đề tài luận án tiến sĩ của mình.

Việc nghiên cứu đề tài này có ý nghĩa về mặt lý luận cũng như thực tiễn: - Là một tỉnh nông nghiệp, bốn bề sông biển nên có những khó khăn nhất định về thu nhận thông tin với bên ngoài, nhưng Thái Bình lại là địa bàn sớm bùng nổ các phong trào đấu tranh yêu nước và cách mạng với những người con ưu tú như: Nguyễn Công Thu, Nguyễn Danh Thọ, Nguyễn Danh Đới, Nguyễn Đức Cảnh. Ngay sau khi Hội Việt Nam Cách mạng thanh niên do Nguyễn Ái Quốc thành lập ở Quảng Châu (6/1925), vào đầu năm 1927 chi bộ Thanh Niên đầu tiên ở Thái Bình đã được thành lập (chỉ sau Hà Nội). Tổ chức Hội Việt Nam Cách mạng thanh niên ở Thái Bình không những ra đời sớm mà còn có số hội viên đông đảo hơn so với nhiều tỉnh thành trong cả TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 6 nước và có tổ chức hoàn chỉnh từ tỉnh bộ, huyện bộ đến chi bộ cơ sở, có hệ thống giao thông liên lạc giữa các cấp bộ, có cơ quan in và xuất bản báo. - Khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, tổ chức cộng sản ở Thái Bình đã sâu rễ, bền gốc trong quần chúng, là nguyên nhân dẫn đến những cuộc biểu tình có quy mô lớn: cuộc biểu tình của gần 1000 nông dân Duyên Hà - Tiên Hưng nhân ngày Quốc tế lao động (1/5/1930); cuộc biểu tình của nông dân Tiền Hải (14/10/1930).

Có nhiều nguyên nhân để lý giải hiện tượng này. Một trong những nguyên nhân đó là truyền thống kháng Pháp từ Cần Vương đến các phong trào yêu nước như Đông du, Nghĩa thục và nhiều hoạt động yêu nước khác đã diễn ra liên tục, sôi nổi ở Thái Bình từ những năm cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX. Đây cũng là một trong những địa phương hội tụ các yếu nhân của phong trào cả nước. - Nghiên cứu phong trào yêu nước giai đoạn này ở Thái Bình trong bối cảnh kháng Pháp ở Bắc kỳ với những đặc điểm cụ thể sẽ góp phần vào việc nghiên cứu lịch sử Cận đại Việt Nam nói chung và lịch sử Thái Bình nói riêng.

Qua đó, cũng góp phần lý giải thêm một trong những nguyên nhân ra đời và trưởng thành nhanh chóng của Đảng Cộng sản Việt Nam trên nền tảng chủ nghĩa yêu nước tại một địa phương cụ thể là tỉnh Thái Bình. Mục đích nghiên cứu: Thực hiện đề tài “ Sự chuyển biến của phong trào yêu nước chống Pháp ở Thái Bình cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX”, chúng tôi nhằm ba mục đích: TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 7 - Trên cơ sở tìm hiểu bối cảnh hình thành và phát triển của phong trào yêu nước chống Pháp ở Thái Bình, nhận thức được đầy đủ hơn nội dung và bản chất của phong trào. - Làm sáng tỏ khuynh hướng mới của phong trào (gồm nội dung đấu tranh, hình thức biểu hiện.) để thấy được sự chuyển biến (về tư tưởng, hình thức.) của phong trào yêu nước chống Pháp ở Thái Bình cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX.