Sự biến đổi của nghề sơn truyền thống ở các làng bối khê huyện phú xuyên và vũ l

1 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM ---------------------------------------- Nguyễn Thị Lan Hƣơng SỰ BIẾN ĐỔI CỦA NGHỀ SƠN TRUYỀN THỐNG Ở CÁC LÀNG BỐI KHÊ (HUYỆN PHÚ XUYÊN) VÀ VŨ LĂNG (HUYỆN THANH OAI), THÀNH PHỐ HÀ NỘI HIỆN NAY Chuyên ngành: Văn hóa học Mã số : 62 31 06 40 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. TRƢƠNG QUỐC BÌNH Hà Nội - 2014 2 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ Sự biến đổi của nghề sơn truyền thống ở các làng Bối Khê (huyện Phú Xuyên) và Vũ Lăng (huyện Thanh Oai), thành phố Hà Nội hiện nay là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các trích dẫn, số liệu và kết quả nêu trong luận án là trung thực và có xuất xứ rõ ràng. Hà Nội, ngày 21 tháng 8 năm 2014 Tác giả luận án Nguyễn Thị Lan Hương 3 MỤC LỤC Lời cam đoan.

2 Danh mục các chữ viết tắt. 3 Danh mục các bảng biểu trong luận án. 5 Chƣơng 1: KHÁI QUÁT VỀ NGHỀ SƠN TRUYỀN THỐNG Ở CHÂU THỔ BẮC BỘ VÀ Ở CÁC LÀNG BỐI KHÊ, VŨ LĂNG (THÀNH PHỐ HÀ NỘI) 1. Nghề sơn truyền thống ở châu thổ Bắc Bộ.

Nghề sơn truyền thống ở các làng Bối Khê và Vũ Lăng. 62 Chƣơng 2: NGHỀ SƠN TRUYỀN THỐNG Ở CÁC LÀNG BỐI KHÊ VÀ VŨ LĂNG TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA HIỆN NAY 2. Những tác nhân chủ yếu của quá trình biến đổi nghề sơn truyền thống. Những biểu hiện cụ thể của quá trình biến đổi của nghề sơn truyền thống.

Hệ quả của quá trình biến đổi nghề sơn truyền thống. 99 Chƣơng 3: VẤN ĐỀ PHÁT TRIỂN NGHỀ SƠN TRUYỀN THỐNG Ở CÁC LÀNG BỐI KHÊ, VŨ LĂNG VÀ NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN 3.Định hướng phát triển nghề sơn truyền thống ở hai làng Bối Khê và Vũ Lăng. Một vài biện luận về tính mới của luận án. 132 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ.

136 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 148 4 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN 1. NCS : Nghiên cứu sinh 4. Nxb : Nhà xuất bản 5.

PL : Phụ lục 6. STT : Số thứ tự 7. TLTK : Tài liệu tham khảo 8. TTCN : Tiểu thủ công nghiệp 11.

UBND : Ủy ban nhân dân 5 DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU TRONG LUẬN ÁN Bảng 1: Tổng thu nhập từ các ngành nghề của làng Bối Khê trong 5 năm gần đây. 61 Bảng 2: Tổng thu nhập từ các ngành nghề của làng Vũ Lăng trong 5 năm gần đây .61 Bảng 3: Số lượng các cơ sở sản xuất ở làng nghề Bối Khê trong 5 năm gần đây. 79 Bảng 4: Số lượng các cơ sở sản xuất ở làng nghề Vũ Lăng trong 5 năm gần đây. 79 Bảng 5: Số lượng lao động tại làng nghề Bối Khê trong 5 năm gần đây.

81 Bảng 6: Số lượng lao động tại làng nghề Vũ Lăng trong 5 năm gần đây. 81 Bảng 7: Số lượng lao động từ nơi khác đến làm nghề sơn tại làng nghề Bối Khê trong 5 năm gần đây. 82 Bảng 8: Số lượng lao động từ nơi khác đến làm nghề sơn tại làng nghề Vũ Lăng trong 5 năm gần đây. 82 Bảng 9: Số hộ nghèo của làng nghề Bối Khê.

86 Bảng 10: Số hộ nghèo của làng nghề Vũ Lăng. Lý do chọn đề tài Cuộc cách mạng khoa học công nghệ và quá trình toàn cầu hoá đang tác động mạnh mẽ đến tất cả các quốc gia, dân tộc, hơn lúc nào hết, việc giữ gìn và phát huy giá trị của di sản văn hóa dân tộc, trong đó có các nghề thủ công truyền thống đang được đặt ra một cách bức thiết, bởi nó có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển bền vững của đất nước. Nghề thủ công truyền thống hiện được coi là một trong 7 lĩnh vực của di sản văn hóa phi vật thể góp phần thể hiện bản sắc cũng như đặc trưng diện mạo nông thôn và nhiều đô thị ở Việt Nam. Sự nghiệp đổi mới đất nước đã bước sang giai đoạn mới: giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Một trong những nội dung trọng tâm của quá trình này là công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp và nông thôn, trong đó việc khôi phục, phát triển nghề và làng nghề thủ công truyền thống có vai trò hết sức quan trọng bởi nó thúc đẩy quá trình phát triển kinh tế - xã hội ở nông thôn với việc tạo công ăn việc làm cho lao động, tăng thu nhập và cải thiện đời sống cho nông dân, góp phần phát triển các loại hình du lịch và dịch vụ, đẩy mạnh xuất khẩu trong tiến trình hội nhập khu vực và quốc tế. Nghề thủ công truyền thống Việt Nam với 11 nhóm nghề chính như nghề sơn mài, ngành nghề gốm sứ thủy tinh, nghề thêu ren, nghề dệt, nghề mây tre đan, nghề cói, nghề giấy thủ công, nghề tranh in khuôn gỗ, nghề chạm khắc đá, nghề gỗ, nghề kim khí đúc đồng, chạm bạc…[114, tr.9] tạo nên hơn 2000 làng nghề thủ công (đã được công nhận) phân bố suốt chiều dài đất nước đã và đang là một bộ phận quan trọng của kho tàng di sản văn hóa dân tộc. Bằng đôi bàn tay khéo léo, đôi mắt thẩm mỹ và óc sáng tạo của mình, nghệ nhân ở các ngành nghề thủ công truyền thống đã chế tác ra nhiều sản phẩm phục vụ cho hoạt động sống của con người, đồng thời gìn giữ và trao truyền cho các thế hệ mai sau những tinh hoa nghệ thuật, kỹ thuật dân gian cùng kinh nghiệm sản xuất của cộng đồng làm nghề. Nằm trong vùng châu thổ Bắc Bộ - vùng đất vốn được coi là cái nôi của nhiều nghề, làng nghề thủ công, khu vực Hà Nội hiện đang là nơi hội tụ 47 nghề 7 trong tổng số 52 nghề trên toàn quốc [117, tr.15] với 286 làng nghề truyền thống đã được công nhận [119].

Trong số các nhóm nghề thủ công truyền thống đang hiện diện trên mảnh đất Thủ đô phải kể tới nghề sơn - một nghề cổ truyền xuất hiện từ rất sớm trên đất nước ta và đã để lại dấu ấn bản sắc văn hóa Việt Nam đối với thế giới. Nghề sơn cùng với chất liệu và sản phẩm của nó đã trở thành vốn quý của văn hóa dân tộc và nhân loại bởi bên cạnh việc góp tiếng nói chung với các nước trên thế giới ở tính trang trí, tính ứng dụng, phục vụ đời sống sinh hoạt và tín ngưỡng của con người thì ở Việt Nam, vào những năm 30 của thế kỷ XX, nghệ thuật tranh sơn mài đã ra đời trên cơ sở kế thừa và phát triển nghề sơn cổ truyền. Có thể nói, đó là giá trị mới mang tính nghệ thuật với đầy đủ bản sắc dân tộc và thời đại, truyền thống và hiện đại, làm phong phú hơn ngôn ngữ biểu đạt của sơn ta. Đến thời điểm này, Hà Nội là nơi tập trung nhiều làng có nghề sơn nhất cả nước với 8 làng nghề chuyên sâu đang và đã từng hoạt động.

Nếu tính cả những làng nghề có sử dụng sơn ta với ý nghĩa là một chất liệu cần có trong quy trình chế tác sản phẩm thì Hà Nội hiện có tới gần 40 làng nghề. Kể từ khi Hà Nội cùng đất nước bước vào thời kỳ Đổi mới, tốc độ tăng trưởng kinh tế - xã hội khá mạnh mẽ, công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa cũng ngày càng được mở rộng. Song, quá trình phát triển nhanh chóng này đã tạo đà cho những biến đổi sâu sắc ở tất cả các lĩnh vực trong đó có sự biến đổi của các ngành nghề truyền thống như nghề sơn theo cả hai chiều hướng tích cực và tiêu cực. Hai làng Bối Khê (huyện Phú Xuyên) và Vũ Lăng (huyện Thanh Oai), Hà Nội đã có nghề sơn truyền thống từ lâu đời và sớm khẳng định được vị trí riêng về chất lượng kỹ thuật và mỹ thuật của các sản phẩm làm ra trong hệ thống các làng nghề sơn ở châu thổ Bắc Bộ.

Nằm ở hai huyện được đánh giá là những khu vực có sự phát triển kinh tế khá năng động với mật độ làng nghề đông đảo nhất Hà Nội, có thể coi hoạt động nghề ở hai làng Bối Khê và Vũ Lăng là những trường hợp thể hiện khá rõ nét xu thế biến đổi nhiều mặt của nghề sơn truyền thống dưới tác động của các điều kiện chủ quan và khách quan, đã và đang diễn ra rất phổ biến tại các làng nghề trên địa bàn Thủ đô hiện nay. Sự biến đổi này là tất yếu và cần có để nghề sơn truyền 8 thống ở các làng Bối Khê và Vũ Lăng có thể tiếp tục duy trì và phát triển trong bối cảnh hiện nay. Trước những tác động, ảnh hưởng mạnh mẽ của nền kinh tế thị trường, trong khi nhiều làng nghề sơn truyền thống đã không thể tiếp tục duy trì nghề như Bình Vọng (Hà Nội), Đình Bảng (Bắc Ninh)…, nghề sơn truyền thống tại hai làng Bối Khê và Vũ Lăng cho đến nay vẫn hoạt động khá tốt nhờ có sự nhạy bén, chủ động thay đổi các mặt hàng sản phẩm phù hợp với bối cảnh mới. Tuy nhiên, trong quá trình vận động biến đổi, ngành nghề sơn cổ truyền cũng phải đối mặt với không ít khó khăn thách thức mà nếu thiếu vai trò điều tiết của Nhà nước chắc chắn sẽ dẫn đến tình trạng hoạt động tự phát ở các làng nghề, nhiều giá trị có nguy cơ bị mai một và mất đi trong một tương lai không xa.

Trước xu thế biến đổi nhiều mặt đã và đang diễn ra ngày càng sâu sắc của nghề thủ công truyền thống ở khu vực Hà Nội, việc tìm hiểu, nắm bắt được sự vận động biến đổi (bao gồm bản chất, tác nhân và hệ quả) của nghề sơn truyền thống ở các làng nghề Bối Khê và Vũ Lăng, qua đó định hướng cho ngành nghề này phát triển dựa trên các cứ liệu khoa học là một trong những yêu cầu cấp thiết và có ý nghĩa thiết thực đối với sự nghiệp gìn giữ và phát huy di sản văn hóa dân tộc cũng như công cuộc chuyển dịch cơ cấu kinh tế - xã hội ở nông thôn trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Đặc biệt, trong bối cảnh này, việc đi tìm và tôn vinh những làng nghề truyền thống đang bị lu mờ dần trong tâm trí của người Việt ở xã hội đương đại như các làng nghề Bối Khê và Vũ Lăng lại càng trở nên có ý nghĩa hơn lúc nào hết.