Nghiên cứu sinh trưởng của một số mô hình rừng trồng tại huyện yên thế tỉnh bắc

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP ------------------------- TRẦN ĐỨC LỢI NGHIÊN CỨU SINH TRƯỞNG CỦA MỘT SỐ MÔ HÌNH RỪNG TRỒNG TẠI HUYỆN YÊN THẾ, TỈNH BẮC GIANG Chuyên ngành: LÂM HỌC Mã số: 60.60 LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC LÂM NGHIỆP NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS. LÊ XUÂN TRƯỜNG Hà Nội – 2012 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Rừng là một tài nguyên có khả năng tự tái tạo nếu như con người biết khai thác, lợi dụng đúng mức. Tuy nhiên, do áp lực dân số và nhu cầu lâm sản tăng để phát triển kinh tế - xã hội, con người đã khai thác rừng ồ ạt, vượt quá khả năng tái sinh của rừng nên cân bằng trong hệ sinh thái bị phá vỡ, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường sống. Ở Việt Nam trong thời gian gần đây, đặc biệt sau ngày thống nhất đất nước do nhu cầu lâm sản cho tái thiết và phát triển kinh tế - xã hội tăng đã dẫn đến tài nguyên rừng bị tàn phá nặng nề.

Từ năm 1945 đến năm 1995, diện tích rừng bị mất gần 6 triệu ha, đồng thời trữ lượng cũng bị suy giảm nghiêm trọng khả năng bảo vệ môi trường (đất, nước, không khí) đã xuống dưới ngưỡng cho phép. Đó là một trong những nguyên nhân dẫn tới thiên tai (lũ lụt, hạn hán, sa mạc hoá, .) diễn ra thường xuyên với mức độ ngày càng lớn. Đứng trước tình hình trên vấn đề đặt ra là làm thế nào để phát triển kinh tế - xã hội nhưng không làm suy thoái môi trường sống? hay nói cách khác làm thế nào để có các mô hình sản xuất hợp lý, đạt hiệu quả kinh tế nhưng đảm bảo được sự bền vững sinh thái và ổn định xã hội trong kinh doanh rừng. Điều đó có nghĩa là mô hình sản xuất lâm nghiệp phải đem lại thu nhập về lâm sản cao và ổn định, giải quyết việc làm cho nhân dân địa phương, đầu tư hợp lý và được người dân chấp nhận.

Đồng thời, mô hình cũng có khả năng bảo vệ nguồn nước, duy trì độ phì của đất, bảo vệ đa dạng sinh học. Yên Thế là huyện miền núi nằm ở phía Tây Bắc tỉnh Bắc Giang, cách thành phố Bắc Giang 27 km theo tỉnh lộ 398 về phía Tây Bắc. Huyện Yên Thế có tổng diện tích tự nhiên 30.308,61 ha; trong đó diện tích quy hoạch cho lâm nghiệp là 12.620,0 ha, chiếm 41,6% tổng diện tích tự nhiên. Vì vậy tài nguyên rừng có vai trò rất quan trọng trong việc bảo vệ môi trường, đa dạng sinh học và phát triển kinh tế-xã hội của địa phương nói riêng và tỉnh Bắc Giang nói chung.

2 Trong những năm qua Huyện ủy, UBND huyện và ngành nông, lâm nghiệp huyện đã không ngừng đầu tư xây dựng và phát triển rừng, mà kết quả là xác định loài cây trồng nói chung, cây trồng rừng nói riêng song mới chỉ đáp ứng được mục đích phủ xanh đất trồng đồi núi trọc và cải thiện một phần cuộc sống của người tham gia nghề rừng. Những kết quả đạt được chưa tương xứng với tiềm năng và thế mạnh đất đai tài nguyên rừng. Diện tích đất lâm nghiệp phân bố ở nơi có địa hình tương đối bằng phẳng, độ dốc thấ p, không bị chia cắt phức tạp, đại bộ phận đồng bào là dân tộc Kinh,… tất cả những lơ ̣i thế , tiề m năng trên vẫn chưa được phát huy làm cho đời số ng người dân còn nhiề u khó khăn. Từ năm 1992 đến nay, diện tích rừng trồng trên địa bàn huyện không ngừng tăng lên do sự đầu tư của các dự án 327, 661,.

Cùng với sự tăng lên của diện tích rừng, nhiều mô hình rừng trồng được triển khai vào sản xuất, trong đó có nhiều mô hình thành công nhưng cũng không ít mô hình đã bị thất bại. Từ thực tế trên, nghiên cứu sinh trưởng của các mô hình rừng trồng, nhằm tìm ra các giải pháp nâng cao lượng tăng trưởng cũng như giá trị kinh tế của rừng là một nhu cầu cấp bách của sản xuất, nhằm nâng cao thu nhập của người trồng rừng. Từ yêu cầu của thực tế sản xuất, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Nghiên cứu sinh trưởng của một số mô hình rừng trồng tại huyện Yên Thế, tỉnh Bắc Giang”. 3 Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.

Trên thế giới Phát huy hiệu quả rừng trồng nói chung và rừng trồng sản xuất nói riêng là vấn đề mà các nhà khoa học luôn quan tâm nghiên cứu. Cơ sở khoa học cho việc phát triển trồng rừng sản xuất ở các nước phát triển đã tương đối hoàn thiện từ công tác giống tới các biện pháp tác động, phục vụ đắc lực cho sản xuất lâm nghiệp. Thành công của công tác trồng rừng sản xuất trước hết phải kể đến công tác giống cây trồng. Có thể nói đây là một trong những lĩnh vực nghiên cứu mang tính đột phá và đã thu được những thành tựu đáng kể.

Từ thế kỷ 18, 19, những ý tưởng về công tác lai giống, sản xuất hạt giống và nhân giống sinh dưỡng cây rừng đã thu được một số thành tựu nhất định: Syrach Larsen đã sản xuất được một số cây lai có hình dáng đẹp và có ưu thế về sinh trưởng. Nilsson – Ehle (1873 – 1949) đã phát hiện ra Dương núi tam bội có sinh trưởng tốt hơn so với cây nhị bội. Theo Eldridge (1993) [70] các chương trình chọn giống đã bắt đầu ở nhiều nước và tập trung cho nhiều loài cây mọc nhanh khác nhau, trong đó có Bạch đàn. Braxin đã chọn cây trội và xây dựng vườn giống cây con thụ phấn tự do cho các loài E.

maculata ngay từ năm 1952; Mỹ bắt đầu với loài E. Từ năm 1970 đến 1973, Úc đã chọn được 160 cây trội cho loài E. regnans và 170 cây trội có thân hình thẳng đẹp và tỉa cành tự nhiên tốt ở loài E. Tương tự như vậy, 150 cây trội đã được chọn ở rừng tự nhiên cho loài E.

diversicolor ở Úc và loài E. deglupta ở Papua New Guinea [29]. Nhờ những công trình nghiên cứu chọn lọc và tạo giống mới tới nay ở nhiều nước đã có những giống cây trồng năng suất rất cao, gấp 2-3 lần trước đây như ở Brazil đã tạo được những khu rừng có năng suất 70-80 m3/ha/năm, tại Công gô năng suất rừng cũng đạt 40-50 4 m3/ha/năm. Theo Covin (1990) tại Pháp, Ý nhiều khu rừng cung cấp nguyên liệu giấy cũng đạt năng suất 40-50 m3/ha/năm, kết quả là hàng ngàn ha đất nông nghiệp được chuyển đổi thành đất lâm nghiệp để trồng rừng cung cấp nguyên liệu giấy đạt hiệu quả kinh tế cao.

Theo Swoatdi, Chamlong (1990) [77] tại Thái Lan rừng Tếch cũng đã đạt sản lượng 15-20 m3/ha/năm,… Cesar Nuevo (2000) [69] đã có những khảo nghiệm về Keo có xuất xứ từ Úc và Papua New Guinea, các giống Lõi thọ ở các địa phương khác nhau thuộc Mindanao; trên cơ sở đó lựa chọn những xuất xứ tốt nhất để xây dựng vùng sản xuất giống. Chọn giống kháng bệnh cũng là hướng nghiên cứu được nhiều tác giả quan tâm. Tại Braxin, Ken Old, Alffenas và các cộng sự từ năm 2000-2003 đã thực hiện một chương trình chọn giống kháng bệnh cho các loài Bạch đàn chống bệnh gỉ sắt Puccinia. Các công trình nghiên cứu về lai giống cũng đã mang lại nhiều kết quả tốt phục vụ trồng rừng sản xuất (Assis,2000), (Paramathma, Surendran, 2000), (FAO, 1979),… Để thực hiện thành công việc tạo ra những sản phẩm cây rừng một cách nhanh nhất và rẻ nhất, bên cạnh công tác giống, các biện pháp kỹ thuật trong tạo rừng cũng rất được quan tâm nghiên cứu.B Ball, Tj Wormald, L Russo (1995) [72] khi nghiên cứu tính bền vững của rừng trồng đã đặc biệt lưu ý đến cấu trúc tầng tán của rừng hỗn loài.

Matthew, J Kelty (1995) [77] đã nghiên cứu xây dựng mô hình rừng trồng hỗn loài giữa cây gỗ và cây họ đậu. Kết quả cho thấy cây họ đậu có tác dụng hỗ trợ rất tốt cho cây trồng chính. Qua đó có thể khẳng định việc tạo lập các loài cây hỗ trợ ban đầu cho cây trồng chính trước khi xây dựng các mô hình rừng trồng hỗn loài là rất cần thiết. 5 Những nghiên cứu về phương thức, mật độ và các biện pháp kỹ thuật trồng rừng khác cũng đã được thực hiện ở nhiều nước trên thế giới, tạo cơ sở khoa học cho phát triển trồng rừng sản xuất trong thời gian qua.

Tại Malaysia, năm 1999 [75] người ta đã tiến hành xây dựng rừng nhiều tầng hỗn loài trên 3 đối tượng: rừng tự nhiên, rừng Keo tai tượng và Tếch với 23 loài bản địa có giá trị trồng theo băng có chiều rộng khác nhau (10m, 20m, 30m, 40m) và phương thức hỗn giao khác nhau. Kết quả đã cho thấy sinh trưởng chiều cao tốt ở băng 10m và 40m. Những khu đất đã bị thoái hóa mạnh cũng được cải tạo để trồng rừng mang lại hiệu quả cao. Mohamed và Abd.

Razak Othman (2003) [66] cho biết ở Malaysia người ta đã sử dụng các loài tre, luồng để phục hồi lâm phần đã thoái hóa rất có hiệu quả. Tre luồng có thể trồng ở những khu rừng sau khai thác trắng hoặc ở những khu vực bị khai thác quá mức. Đời sống trước mắt của người dân tham gia phát triển rừng trồng sản xuất cũng là một vấn đề được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu, nhất là tại những nước nghèo. Phillips (2001) [68], để bảo vệ đất đồng thời phát triển kinh tế cho những hộ gia đình nghèo, ở Fuji người ta trồng một số loài tre luồng trên đồi mang lại hiệu quả cao; ở Indonesia, người ta áp dụng phương thức nông lâm kết hợp với cây Tếch,… Đây là một trong những hướng đi rất phù hợp đối với vùng đồi núi ở một số nước khu vực Đông – Nam châu Á, trong đó có nước ta.

Ở Việt Nam Trong những năm qua, cùng với sự đổi mới của đất nước, sự quan tâm của Nhà nước, ngành lâm nghiệp nước ta đã có những bước chuyển biến đáng kể trên nhiều lĩnh vực. Bên cạnh những đổi mới căn bản về công tác tổ chức quản lý, hoạt động nghiên cứu khoa học về xây dựng và phát triển rừng cũng đã được quan tâm hơn. Hàng loạt các chương trình, dự án về trồng rừng đã 6 được thực hiện trong khắp cả nước, nhiều mô hình rừng trồng sản xuất quy mô lớn đã được thiết lập, biện pháp kỹ thuật đã được đúc rút xây dựng thành quy trình, quy phạm,… Liên quan đến đề tài này xin đề cập tới một số công trình nghiên cứu quan trọng sau đây.