Nghiên cứu sinh thái cảnh quan các hệ sinh thái nhằm định hướng quy hoạch phát t

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN --------------------- HOÀNG THANH THƯƠNG NGHIÊN CỨU SINH THÁI CẢNH QUAN CÁC HỆ SINH THÁI NHẰM ĐỊNH HƯỚNG QUY HOẠCH PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG TẠI XÃ HƯƠNG SƠN – HUYỆN MỸ ĐỨC – HÀ NỘI LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC Hà Nội - 2011 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN --------------------- HOÀNG THANH THƢƠNG NGHIÊN CỨU SINH THÁI CẢNH QUAN CÁC HỆ SINH THÁI NHẰM ĐỊNH HƢỚNG QUY HOẠCH PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG TẠI XÃ HƢƠNG SƠN – HUYỆN MỸ ĐỨC – HÀ NỘI Chuyên ngành: Sinh thái học Mã số: 60 42 60. LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: TS. Đoàn Hƣơng Mai Hà Nội - 2011 MỤC LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT DANH MỤC CÁC BẢNG DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ VÀ BẢN ĐỒ MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU.

MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN TRONG NGHIÊN CỨU HỆ SINH THÁI. Khái niệm hệ sinh thái. Cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái. KHÁI NIỆM CẢNH QUAN VÀ SINH THÁI CẢNH QUAN.

Khái niệm cảnh quan. Khái niệm sinh thái cảnh quan. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU SINH THÁI CẢNH QUAN Ở VIỆT NAM. ỨNG DỤNG GIS VÀ VIỄN THÁM TRONG NGHIÊN CỨU SINH THÁI HỌC.

Hệ thống thông tin địa lý - GIS. Viễn thám và GIS trong nghiên cứu và quy hoạch PTBV. PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ QUY HOẠCH. Phát triển bền vững.

Những vấn đề về quy hoạch. Quy hoạch môi trường (QHMT). Quy hoạch sinh thái. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ở KHU VỰC XÃ HƢƠNG SƠN.

ĐỐI TƯỢNG, ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. ĐỐI TƢỢNG, ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU. THỜI GIAN NGHIÊN CỨU. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Phƣơng pháp khảo sát thực địa. Phƣơng pháp điều tra phỏng vấn. Phƣơng pháp tổng hợp và xử lý số liệu. Phƣơng pháp phân tích không gian.

Phƣơng pháp bản đồ. CÁC BƢỚC NGHIÊN CỨU STCQ CÁC HST XÃ HƢƠNG SƠN - HUYỆN MỸ ĐỨC - HÀ NỘI. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN - YẾU TỐ HÌNH THÀNH NÊN CẢNH QUAN.

Vị trí địa lý. Điều kiện tự nhiên. Tài nguyên thiên nhiên. Khu hệ thực vật.

Khu hệ động vật. ĐIỀU KIỆN DÂN SINH – KINH TẾ - XÃ HỘI- YẾU TỐ TÁC ĐỘNG LÊN CẢNH QUAN. Điều kiện dân sinh. Điều kiện kinh tế - xã hội.

Trường học. HỆ THỐNG CÁC HST TẠI XÃ HƢƠNG SƠN. HST khu dân cƣ. HST thủy vực.

HST rừng trên núi đá vôi. HST rừng trên núi đất. HST trảng cây bụi, tre nứa. HST nông nghiệp.

HST trảng cỏ. Hệ sinh thái rừng trồng và cây ăn quả lâu năm. BẢN ĐỒ HIỆN TRẠNG CÁC HST XÃ HƢƠNG SƠN – HUYỆN MỸ ĐỨC – HÀ NỘI. ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP SỬ DỤNG SINH THÁI CẢNH QUAN CÁC HỆ SINH THÁI XÃ HƢƠNG SƠN THEO ĐỊNH HƢỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG.

Đối với HST khu dân cƣ. Đối với HST nông nghiệp. Đối với hệ sinh thái thủy vực. Đối với HST rừng trên núi đá vôi và rừng trên núi đất.

Đối với HST rừng trồng và cây ăn quả lâu năm, HST trảng cỏ và HST trảng cây bụi; tre nứa. 67 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.69 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 70 TÀI LIỆU TIẾNG VIỆT. 70 TÀI LIỆU TIẾNG ANH.

72 75 DANH MỤC BẢNG Bảng 1. Thống kê tài nguyên đất xã Hương Sơn tính đến tháng 02/2011. Thống kê các loài động vật quý hiếm ở Hương Sơn, Mỹ Đức, Hà Nội. Thống kê hiện trạng giao thông của xã tính đến tháng 2/2011.

Diện tích các hệ sinh thái tại xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, Hà Nội (tính trên bản đồ hiện trạng các HST của xã được thành lập từ ảnh vệ tinh Ikonos năm 2006, tỷ lệ 1:50.59 76 DANH MỤC HÌNH VẼ VÀ BẢN ĐỒ Hình 1. Cấu trúc của GIS. 9 Hình 2: Mô hình PTBV của Ngân hàng Thế giới World Bank. Sơ đồ các bước thiết lập bản đồ hiện trạng các hệ sinh thái.

Vị trí xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, Hà Nội. Khu dân cư ven bờ suối Yến. Dân địa phương chèo thuyền và đánh bắt thủy sản. Nhà nghỉ và hàng quán dịch vụ trong khu dân cư.

Suối Tuyết và hệ thực vật ven bờ. Hệ thực vật ven bờ suối Yến. Khai thác cát và dùng kích điện đánh bắt thủy sản ở suối Yến. Cây trồng trên núi đá vôi vẫn phát triển xanh tươi.

Cảnh quan HST rừng trên núi đá vôi. Rau sắng chùa Hương. Xả thịt thú rừng tại lễ hội chùa Hương. Cảnh quan HST rừng trên núi đất.

Cây trồng ở vùng núi đất. Trảng cây bụi, tre nứa tại đường lên Hinh Bồng. Cảnh quan HST nông nghiệp. Khu vực canh tác lúa 1 vụ, 1 vụ nuôi thủy sản.

Khu vực canh tác lúa cả 2 vụ. Trảng cỏ ở quanh ruộng lúa và bờ đê. Vườn cây trồng trong khu dân cư. Vườn cây trồng dưới chân núi đá vôi.

58 Hình 26: Bản đồ hiện trạng các hệ sinh thái xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, Hà Nội. 60 77 MỞ ĐẦU Xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, Hà Nội là tên gọi quen thuộc, lâu đời của nhân dân Việt Nam để chỉ một cụm di tích gồm nhiều chùa chiền, đền miếu khác nhau. Xã có chùa Hương Tích với diện tích 500 ha (Bộ NN&PTNT, 1997). Chùa Hương hay Hương Sơn là cả một quần thể văn hóa - tôn giáo Việt Nam, gồm hàng chục ngôi chùa thờ Phật, vài ngôi đền thờ thần, các ngôi đình thờ tín ngưỡng nông nghiệp.

Trung tâm chùa Hương nằm ở xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, Hà Nội, nằm ven bờ phải sông Đáy. Lễ hội chùa Hương kéo dài từ mùng 6 tháng Giêng đến hết tháng 3 âm lịch là lễ hội dài nhất trong cả nước. Đỉnh cao của lễ hội là từ rằm tháng Giêng đến 18 tháng hai âm lịch. Ngày này vốn là ngày lễ khai sơn (lễ mở cửa rừng) của địa phương.

Đến nay nghi lễ "mở cửa rừng" hàm chứa ý nghĩa mới - mở cửa chùa. Không những thế, nơi đây còn có bến nước, con thuyền, hang động, núi non với rừng cây bốn mùa xanh tươi, trong đó có cả những loài cây được đặt tên bằng chính địa danh của vùng đất Phật như mơ Hương Tích, rau Sắng chùa Hương. Hương Sơn không chỉ là vùng núi đá vôi, mà còn có sông, suối, đồng ruộng, làng mạc… Chính sự đa dạng về sinh cảnh đã tạo nên sự đa dạng về các HST [19]. Người dân ở Hương Sơn chủ yếu tham gia kinh doanh và phục vụ du lịch, khai thác, nuôi trồng thủy sản, trồng trọt.

Hoạt động lễ hội và du lịch ở địa phương vẫn diễn ra tự phát, chưa có sự quản lý đồng bộ của các cấp ngành. Tài nguyên thiên nhiên đang bị khai thác bừa bãi, sản vật núi rừng bị tận diệt và bày bán tràn lan vào mùa lễ hội, môi trường bị hủy hoại và ô nhiễm nghiêm trọng. Do vậy rất cần những nghiên cứu cụ thể để có bức tranh tổng quát nhất về hiện trạng các HST, từ đó giúp cho địa phương và các nhà nghiên cứu có các biện pháp góp phần duy trì và phát triển nguồn tài nguyên quý giá tại địa 1 phương theo hướng PTBV - điều này cũng góp phần giữ gìn giá trị văn hóa tâm linh truyền thống. Từ trước đến nay các nghiên cứu về ĐDSH cũng như STCQ được tiến hành tại khu vực này chỉ tập trung vào một khía cạnh hay một vấn đề sinh thái môi trường riêng biệt.

Rất cần những nghiên cứu, đánh giá về STCQ trong mối liên quan đến ĐDSH và điều kiện kinh tế - xã hội, nhằm đề xuất các giải pháp hợp lý làm cơ sở cho công tác bảo tồn và PTBV. Hơn nữa, chưa có công trình nào thành lập được bản đồ tổng quát về hiện trạng các HST tại KVNC để đánh giá một cách đầy đủ, toàn diện về hệ thống các HST và mối quan hệ qua lại giữa chúng. Trước những thực tế như trên đề tài: “Nghiên cứu sinh thái cảnh quan các hệ sinh thái nhằm định hƣớng qui hoạch phát triển bền vững tại xã Hƣơng Sơn - huyện Mỹ Đức - Hà Nội” được thực hiện. Đề tài được thực hiện với các mục tiêu: - Phân tích, đánh giá STCQ các HST ở KVNC.

- Mô tả chi tiết và lập bản đồ hiện trạng các HST ở KVNC. - Đề xuất một số giải pháp nhằm định hướng quy hoạch và PTBV. 2 Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN TRONG NGHIÊN CỨU HỆ SINH THÁI 1.

Khái niệm hệ sinh thái Hệ sinh thái (ecosystem) là tổ hợp của một quần xã sinh vật với môi trường vật lý mà quần xã đó tồn tại, ở đó các sinh vật tương tác với nhau và với môi trường để tạo nên chu trình vật chất và sự chuyển hóa năng lượng [13]. Khái niệm trên gồm 2 phần: nguyên nhân và hệ quả. Nguyên nhân cơ bản là sự phối hợp của sinh vật với môi trường và sự tác động qua lại giữa chúng. Hệ quả quan trọng là từ sự phối hợp và tác động qua lại lẫn nhau đó nên các tác nhân ở các bậc dinh dưỡng có sự trao đổi năng lượng và vòng tuần hoàn vật chất từ sinh vật đến thiên nhiên rồi trở lại sinh vật [16].

Như vậy, HST bao gồm các sinh vật sống và các điều kiện tự nhiên (môi trường vật lý) như ánh sáng, nước, nhiệt độ, không khí… Điều quan trọng là tất cả các điều kiện hữu sinh (Biotic component) và vô sinh (Abiotic component) tác động tương hỗ với nhau và giữa chúng luôn xảy ra quá trình trao đổi năng lượng, vật chất và thông tin. Cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái Nếu xét theo cấu trúc thành phần thì một HST điển hình được cấu trúc bởi các thành phần sau đây [3], [13], [16], [27]: - Sinh vật sản xuất (producer). - Sinh vật tiêu thụ (consumer). - Sinh vật phân hủy (decomposer).

- Các yếu tố khí hậu (nhiệt độ, ánh sáng, độ ẩm, lượng mưa…). 3 Thực chất, ba thành phần đầu chính là quần xã sinh vật, còn ba thành phần sau là môi trường vật lý và hóa học mà quần xã đó sử dụng để tồn tại và phát triển. Ngoài cấu trúc theo thành phần, HST còn có kiểu cấu trúc theo chức năng.Odum (1983), cấu trúc của hệ gồm các phạm trù sau: - Quá trình chuyển hóa năng lượng của hệ. - Xích thức ăn, lưới thức ăn.

- Các chu trình sinh địa hóa diễn ra trong hệ. - Sự phân hóa trong không gian và theo thời gian. - Các quá trình phát triển và tiến hóa. - Các quá trình tự điều chỉnh.

Các cấu trúc chức năng này hình thành nên 2 chức năng của HST: vòng tuần hoàn vật chất (2 loại: vòng kín hoàn toàn và vòng kín không hoàn toàn) và dòng năng lượng.