Nghiên cứu sinh kế của hộ nông dân tái định cư thuộc dự án di dân tái định cư tr

BỘ GIÁO DỤC VÀ ðÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM HOÀNG THỊ BÌNH NGHIÊN CỨU SINH KẾ CỦA HỘ NÔNG DÂN TÁI ðỊNH CƯ THUỘC DỰ ÁN DI DÂN TÁI ðỊNH CƯ TRƯỜNG BẮN QUỐC GIA KHU VỰC I TỈNH BẮC GIANG CHUYÊN NGÀNH: QUẢN LÝ KINH TẾ Mà SỐ : 60.10 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS NGUYỄN TUẤN SƠN HÀ NỘI - 2014 LỜI CAM ðOAN Tôi xin cam ñoan rằng, nội dung, số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực và chưa ñược sử dụng ñể bảo vệ một học vị nào. Tôi cũng xin cam kết chắc chắn rằng, mọi sự giúp ñỡ cho việc thực hiện luận văn ñã ñược cảm ơn, các thông tin trích dẫn trong luận văn ñều ñược chỉ rõ nguồn gốc, bản luận văn này là nỗ lực, kết quả làm việc của cá nhân tôi (ngoài phần ñã trích dẫn). Tác giả luận văn Hoàng Thị Bình Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Kinh tế Page i LỜI CẢM ƠN Trong quá trình học tập và thực hiện ñề tài, tôi ñã nhận ñược sự giúp ñỡ của nhiều tập thể và cá nhân. Tôi xin ñược bày tỏ sự cám ơn sâu sắc nhất tới tất cả các tập thể và cá nhân ñã tạo ñiều kiện giúp ñỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu.

Trước hết, với tình cảm chân thành và lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin gửi lời cám ơn tới thầy PGS.TS Nguyễn Tuấn Sơn, người ñã trực tiếp giúp ñỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn. Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo Bộ môn phân tích ñịnh lượng Khoa kinh tế và PTNT ñã tạo ñiều kiện giúp ñỡ tôi mọi mặt trong quá trình học tập và hoàn thành luận văn. Tôi xin chân thành cám ơn các cơ quan: Ban quản lý dự án di dân tái ñịnh cư Trường bắn TB1 ñã tạo ñiều kiện cho tôi ñược ñi học; Uỷ ban nhân dân, Hội ñồng nhân dân, Phòng ðịa chính, Phòng Thống kê, Phòng Nông nghiệp huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang; Uỷ ban nhân dân và nhân dân các xã: Quý Sơn, Tân Quang, Kim Sơn ñã tạo mọi ñiều kiện giúp ñỡ tôi trong quá trình thu thập số liệu và nghiên cứu tại ñịa phương. Cuối cùng, tôi xin bày tỏ sự biết ơn chân thành tới gia ñình, ñồng nghiệp và bạn bè, những người ñã luôn bên tôi, ñộng viên, giúp ñỡ tôi về vật chất cũng như tinh thần trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận văn này.

Bắc Giang, ngày. năm 2014 Tác giả luận văn Hoàng Thị Bình Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Kinh tế Page ii MỤC LỤC Lời cam ñoan i Lời cảm ơn ii Mục lục iii Danh mục viết tắt vi Danh mục bảng biểu vii PHẦN I - MỞ ðẦU 1 1.1 Tính cấp thiết của ñề tài 1 1.2 Mục tiêu nghiên cứu 3 1.1 Mục tiêu chung 3 1.2 Mục tiêu cụ thể 3 1.3 Câu hỏi nghiên cứu 3 1.4 ðối tượng và phạm vi nghiên cứu 4 1.1 ðối tượng nghiên cứu 4 1.2 Phạm vi nghiên cứu 4 PHẦN II - CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 5 2.1 Các khái niệm cơ bản 5 2.2 Các yếu tố ảnh hưởng ñến sinh kế của người dân tái ñịnh cư 15 2.3 Ý nghĩa của việc nghiên cứu sinh kế người dân TðC 16 2.4 ðặc ñiểm sinh kế của người dân TðC 18 2.5 Ảnh hưởng của việc thu hồi ñất nông nghiệp và tái ñịnh cư ñến sự thay ñổi sinh kế của người dân 22 2.2 Cơ sở thực tiễn về tái ñịnh cư 23 2.1 Kinh nghiệm tái ñịnh cư ở các nước trên thế giới 23 Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Kinh tế Page iii 2.2 Chủ trương của ðảng và các chính sách của Nhà nước liên quan ñến tái ñịnh cư ở Việt Nam 29 PHẦN III- ðẶC ðIỂM ðỊA BÀN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 32 3.1 ðặc ñiểm ñịa bàn nghiên cứu 32 3.1 ðiều kiện tự nhiên 32 3.2 ðiều kiện kinh tế - xã hội 39 3.2 Phương pháp nghiên cứu 42 3.1 Chọn ñiểm và chọn mẫu nghiên cứu 42 3.2 Phương pháp thu thập số liệu 43 3.3 Phương pháp thảo luận nhóm 44 3.4 Phương pháp chuyên gia 44 3.5 Phương pháp tổng hợp số liệu 44 3.6 Phương pháp phân tích 44 3.7 Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu 45 PHẦN IV - KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 49 4.1 Thực trạng sinh kế các hộ nông dân tái ñịnh cư sau khi di dân ñến nơi ở mới 49 4.1 Kết quả thực hiện dự án di dân tái ñịnh cư giai ñoạn 2003 - 2013 49 4.2 Các giải pháp ổn ñịnh sinh kế cho hộ nông dân sau khi di dân ñến nơi ở mới.3 Thực trạng, nguồn lực sinh kế của hộ dân tái ñịnh cư sau khi di dân ñến nơi ở mới 65 4.4 Các hoạt ñộng sinh kế của các hộ nông dân sau khi tái ñịnh cư 84 4.5 ðánh giá những kết quả và hạn chế trong việc ñảm bảo sinh kế bền vững cho người dân tái ñịnh cư.6 Nguyện vọng của người dân TðC vùng nghiên cứu về hỗ trợ ñể phục hồi sinh kế 98 Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Kinh tế Page iv 4. Các yếu tố ảnh hưởng ñến sinh kế của hộ nông dân 101 4.1 Các yếu tố chủ quan 101 4.2 Các yếu tố khách quan 104 4. Giải pháp nhằm phát triển và ổn ñịnh sinh kế cho người dân tái ñịnh cư ñến năm 2020 108 4.2 Các giải pháp cụ thể 111 V KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 120 5.2 Kiến nghị 121 TÀI LIỆU THAM KHẢO 123 Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Kinh tế Page v DANH MỤC VIẾT TẮT TB1 Trường bắn quốc gia khu vực 1 TðC Tái ñịnh cư ADB Ngân hàng Phát triển châu Á DT Diện tích HTX Hợp tác xã TTCN Tiểu thủ công nghiệp Nð Nghị ñịnh NN&PTNT Nông nghiệp và phát triển nông thôn NS Năng suất PTNT Phát triển Nông thôn SL Sản lượng CSHT Cơ sở hạ tầng TNMT Tài nguyên môi trường UBND Uỷ ban nhân dân HðND Hội ñồng nhân dân WB Ngân hàng Thế giới KKT Khu kinh tế BTHT Bồi thường hỗ trợ QSDð Quyền sử dụng ñất Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Kinh tế Page vi DANH MỤC BẢNG BIỂU STT Tên bảng Trang 3.1 Dân số vùng nghiên cứu năm 2013 39 4.1 Kết quả thực hiện dự án thí ñiểm thuộc dự án TB1 54 4.2 ðất sản xuất bình quân/khẩu vùng dự án (2013) 67 4.3 Sự thay ñổi diện tích ñất bình quân các nhóm hộ ñiều tra 68 4.4 Quy mô diện tích ñất nông nghiệp của các hộ ñiều tra 69 4.5 So sánh chất lượng ñất các hộ gia ñình trước và sau TðC 69 4.6 ðánh giá của người dân về tiếp cận các nguồn lực tự nhiên trước và sau TðC 70 4.7 ðánh giá của người dân về tiếp cận các nguồn lực tự nhiên trước và sau TðC (tiếp) 71 4.8 Tình hình nhân khẩu và lao ñộng của các hộ ñiều tra trước và sau tái ñịnh cư 74 4.9 Tình hình sử dụng tiền ñền bù của các hộ ñiều tra 76 4.10 Tiếp cận các nguồn lực xã hội khác của dân tái ñịnh cư 81 4.11 ðánh giá về hệ thống CSHT nơi ở mới của dân tái ñịnh cư 83 4.12 Sản xuất lương thực trước và sau TðC 85 4.13 Số lượng gia súc, gia cầm bình quân/hộ ñiều tra 86 4.14 Diện tích ñất lâm nghiệp của các hộ ñiều tra 87 4.15 Tình hình việc làm của lao ñộng trước và sau tái ñịnh cư 90 4.16 Bình quân thu nhập và cơ cấu thu nhập/1 hộ/năm 92 4.17 Phân tích nguyện vọng của người TðC ñể phục hồi sinh kế 99 4.18 Phân tích nguyện vọng của người TðC ñể phục hồi sinh kế 100 Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Kinh tế Page vii PHẦN I - MỞ ðẦU 1.1 Tính cấp thiết của ñề tài Từ xưa ñến nay, ñất nước Việt Nam luôn có 2 nhiệm vụ: xây dựng và bảo vệ tổ quốc.

Thực thi ñường lối ñối ngoại hòa bình, hữu nghị, nhưng cũng cần có ñủ sức mạnh ñể bảo vệ tổ quốc. Khi có ñiều kiện kinh tế thì hiện ñại hóa quân ñội là việc làm mà tất cả quốc gia nào cũng ñặc biệt quan tâm. Cho ñến nay, Việt Nam tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội ñã ñạt ñược nhiều tiến bộ ñáng kể. Việc thu hồi ñất, mặt bằng quy hoạch cho ñầu tư phát triển các công trình quốc phòng, an ninh, khu công nghiệp, nông nghiệp… là những bước ñi tất yếu nhằm củng cố, xây dựng ñất nước phát triển vững mạnh cả về kinh tế, chính trị, và quân sự.

ðể thực hiện một dự án ñầu tư xây dựng thì công tác giải phóng mặt bằng và tái ñịnh cư ñóng vai trò rất quan trọng, phải ñược thực hiện ở giai ñoạn ñầu tiên. Dự án Di dân tái ñịnh cư Trường bắn quốc gia khu vực 1 (sau ñây viết tắt là Dự án TB1) là dự án lớn, quan trọng trong lĩnh vực quốc phòng, giải phóng mặt bằng trên diện tích khoảng 290 km2, trong ñó diện tích thuộc ñịa bàn tỉnh Bắc Giang là 225,4 km2 phục vụ cho diễn tập quân sự, thử nghiệm các loại vũ khí của quân ñội. Dự án ñã thực hiện lập phương án bồi thường, hỗ trợ cho 5.245 hộ trên ñịa bàn 02 huyện Lục Ngạn, Sơn ðộng1. Trong ñó: hộ phải thực hiện di chuyển là 2.485 khẩu); hộ có nhà ngoài Trường bắn TB1 nhưng có ñất và tài sản ở bên trong khu vực Trường bắn TB1 là: 2.

Các hộ thực hiện tái ñịnh cư trên ñịa bàn 65 xã thuộc 09 huyện trong ñịa bàn tỉnh Bắc Giang. 1 Trong tổng số 5391 hộ phải di chuyển TðC và bị mất trên 70% ñất sản xuất vẫn còn 154 hộ chưa có ñiểm TðC và 5 hộ mới lập phương án TðC. Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Kinh tế Page 1 Năm 2005 Uỷ ban nhân dân tỉnh Bắc Giang ñã có Quyết ñịnh số 994/2005/Qð-CT V/v Phê duyệt dự án di dân tái ñịnh cư TB1. Năm 2008 Uỷ ban nhân dân tỉnh Bắc Giang có Quyết ñịnh số 2201/2008/Qð-UBND, về việc "Phê duyệt ñiều chỉnh, bổ sung dự án di dân tái ñịnh cư TB1".

Thời gian thực hiện dự án 2005-2012. Tổng mức ñầu tư ñược duyệt là: 1. Theo kế hoạch Dự án sẽ thực hiện kết thúc trong năm 2012, tuy nhiên dự án vẫn tiếp tục thực hiện kéo dài do một số nguyên nhân và ñặc biệt là ñời sống của các hộ tái ñịnh cư chưa ổn ñịnh, ñang gặp rất nhiều khó khăn, sinh kế chưa ổn ñịnh.