Luận án: Phát triển năng lực thực hành cho học sinh lớp 11 chuyên Sinh - Nguyễn Thị Linh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI --------------- NGUYỄN THỊ LINH PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC THỰC HÀNH CHO HỌC SINH LỚP 11 CHUYÊN SINH LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC HÀ NỘI - 2021 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI ---------------- NGUYỄN THỊ LINH PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC THỰC HÀNH CHO HỌC SINH LỚP 11 CHUYÊN SINH Chuyên ngành: Lí luận và PPDH bộ môn Sinh học Mã số: 9.11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Lê Đình Trung HÀ NỘI - 2021 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Những số liệu sử dụng trong luận án là trung thực. Các kết quả rút ra từ luận án chưa từng được công bố. Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu này.

Hà Nội, tháng năm 2021 Tác giả Nguyễn Thị Linh ii LỜI CẢM ƠN Luận án được hoàn thành tại Bộ môn Phương pháp dạy học Sinh học, Khoa Sinh học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Trong quá trình nghiên cứu tôi đã nhận được những sự giúp đỡ vô cùng quý báu của các tập thể và cá nhân. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Lê Đình Trung đã tận tâm giúp đỡ, hướng dẫn tôi trong quá trình nghiên cứu, thực hiện đề tài. Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể bộ môn Lí luận và Phương pháp dạy học Sinh học, Khoa Sinh học, Phòng sau đại học, Ban Giám hiệu trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã tạo mọi điều kiện cho tôi học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án.

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, các Thầy Cô giáo, các em học sinh ở trường Chuyên Biên Hòa - Hà Nam, trường THPT chuyên Trần Phú – TP Hải Phòng, trường THPT chuyên Lê Hồng Phong – TP Hồ Chí Minh đã tham gia vào quá trình khảo sát và thực nghiệm sư phạm. Tôi xin chân thành cảm ơn đồng nghiệp, gia đình và bạn bè đã luôn động viên, khuyến khích tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Hà Nội, tháng năm 2021 Tác giả Nguyễn Thị Linh iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC.iii DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN.v DANH MỤC CÁC BẢNG.vii DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ.

Lí do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu. Đối tượng và khách thể nghiên cứu. Giả thuyết khoa học.

Nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Những đóng góp mới của đề tài.4 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI.

Lược sử nghiên cứu về thực hành và phát triển năng lực thực hành. Trên thế giới. Các khái niệm làm cơ sở xây dựng NLTH Sinh học. Năng lực thực hành Sinh học.

Năng lực thực hành Sinh học cho học sinh chuyên Sinh. Phát triển NLTH Sinh học cho học sinh chuyên Sinh. Cơ sở thực tiễn. Mục đích nghiên cứu.

Nội dung nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Đối tượng điều tra và phạm vi nghiên cứu. Kết quả điều tra.29 Tiểu kết chương 1.

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC THỰC HÀNH SINH HỌC CHO HỌC SINH LỚP 11 CHUYÊN SINH. Phân tích mục tiêu, nội dung chương trình Sinh học 11 làm cơ sở xây dựng và tổ chức dạy học phát triển năng lực thực hành cho học sinh chuyên Sinh. Yêu cầu cần đạt. Kế hoạch giáo dục.

Dạy học TH chuyên Sinh học theo định hướng chương trình GDPT 2018 và nội dung dạy học chuyên sâu môn Sinh học. Các kĩ năng TH cần rèn luyện cho HS lớp 11 chuyên Sinh. Xây dựng hệ thống bài TH theo định hướng phát triển NLTH Sinh học cho HS chuyên Sinh lớp 11. Căn cứ khoa học xây dựng hệ thống bài TH để phát triển NLTH Sinh học cho HS chuyên Sinh lớp 11.

Nguyên tắc xây dựng hệ thống bài thực hành để phát triển NLTH Sinh học cho học sinh chuyên Sinh lớp 11. Quy trình tổ chức dạy học phát triển năng lực thực hành Sinh học cho học sinh chuyên Sinh. Nguyên tắc xây dựng quy trình. Quy trình dạy học thực hành để hình thành và phát triển NLTH Sinh học đối với học sinh chuyên Sinh.

Thiết kế công cụ rèn luyện và đánh giá NLTH Sinh học trong dạy HS học 11 đối với HS chuyên Sinh. Xây dựng bộ tiêu chí đánh giá NL thực hành Sinh học. Xây dựng các nguồn minh chứng đánh giá các kĩ năng TH Sinh học của HS chuyên Sinh. Một số ví dụ về việc sử dụng các công cụ và minh chứng đánh giá các kĩ năng thành phần trong NLTH Sinh học của HS chuyên Sinh.94 Kết luận chương 2.

THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM. Mục đích thực nghiệm. Phương pháp thực nghiệm. Chọn đối tượng thực nghiệm.

Phương thức sử dụng học sinh để thực nghiệm. Quy trình thực nghiệm. Nội dung thực nghiệm. Tài liệu sử dụng dạy học và các bài thực nghiệm sư phạm.

Nội dung đo, công cụ đo và phương pháp đo. Kết quả thực nghiệm. Cấp độ đạt được về các kĩ năng TH Sinh học của HS chuyên. Đánh giá, so sánh sự phát triển các kĩ năng TH Sinh học ở từng HS.

Đánh giá mức độ phát triển khả năng nhận thức tri thức khoa học về Sinh học của HS. Đánh giá định tính kết quả thực nghiệm.135 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ.141 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. 143 TÀI LIỆU THAM KHẢO.PL-1 DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN vi STT Chữ viết tắt Đọc là 1. GV Giáo viên 3.

GDPT Giáo dục phổ thông 4. HS Học sinh 5. NL Năng lực 6. NLTH Năng lực thực hành 7.

SGK Sách giáo khoa 8. TV Thực vật 9. THPT Trung học phổ thông 10. TN Thực nghiệm vii DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1.

Một số định nghĩa liên quan đến NLTH. Cấu trúc NLTH Sinh học cho HS chuyên Sinh và các biểu hiện hành vi. Kết quả điều tra về những nguyên nhân khiến HS chưa hứng thú với các bài TH Sinh học. Kết quả điều tra mức độ sử dụng về nội dung và mức độ phù hợp của các bài TH trong chương trình chuyên Sinh.

Thống kê các yêu cầu kĩ năng TH trong một số bài thi IBO đối với các bài TH Sinh lý thực vật và Sinh lý động vật. Xác định các kĩ năng TH Sinh học cần rèn luyện đối với HS chuyên Sinh. Các phương thức thiết kế cấu trúc bài TH sử dụng trong dạy học theo hình thức dạy học TH của HS chuyên Sinh. Xác định mục tiêu và kĩ năng TH cho các chủ đề dạy học TH trong chuyên đề Sinh lí TV.

Sắp xếp các bài TH trong chuyên đề Sinh lí TV thành hệ thống để sử dụng trong dạy học TH nhằm phát triển NLTH của HS chuyên Sinh. Hệ thống bài TH chuyên đề Sinh lí ĐV sử dụng trong dạy học nhằm rèn luyện và phát triển các kĩ năng TH Sinh học cho HS chuyên Sinh lớp 11. Các tiêu chí của các kĩ năng TH cần rèn luyện đối HS chuyên Sinh. Các cấp độ biểu hiện hành vi trong các kĩ năng TH cần rèn luyện và phát triển đối với HS chuyên Sinh.

Lượng hóa mức độ đạt được của từng tiêu chí của các kĩ năng TH Sinh học đối với HS chuyên Sinh theo thang điểm 10. Nguồn minh chứng đánh giá các kĩ năng TH Sinh học đối với HS chuyên Sinh. Danh sách giáo viên tiến hành dạy học thực nghiệm. Xếp loại học lực của 3 HS được theo dõi sự phát triển các kĩ năng TH Sinh học.

Các bài TH thực nghiệm và đánh giá NLTH Sinh học. Công cụ đo, phương pháp đo. Kết quả đánh giá định lượng các tiêu chí trong các kĩ năng TH Sinh học cần rèn luyện và phát triển cho HS chuyên Sinh lớp 11. Kiểm định độ tin cậy của dữ liệu thu được.

Mức độ đạt được về kĩ năng đặt giả thuyết và đề xuất câu hỏi nghiên cứu. Kết quả kiểm định sự sai khác về điểm trung bình cộng (Sktb) giữa các bài TH của các trường thực nghiệm. Kết quả kiểm định Khi-bình phương (χ 2) sự sai khác về điểm bài TH giữa các trường thực nghiệm. Kết quả mức độ đạt được về kĩ năng mô tả thiết kế bài TH.

Kết quả kiểm định sự sai khác về điểm trung bình cộng (Sktb) giữa các bài TH của các trường thực nghiệm. Kết quả kiểm định Khi-bình phương (χ 2) sự sai khác về điểm bài TH giữa các trường thực nghiệm. Mức độ đạt được về kĩ năng thực hiện các kĩ năng và phương pháp TH. Kết quả kiểm định sự sai khác về điểm trung bình cộng (Sktb) giữa các bài TH của các trường thực nghiệm.

Mức độ đạt được về kĩ năng thu thập và xử lí kết quả thu được 123 Bảng 3. Kết quả kiểm định Khi-bình phương (χ2) sự sai khác về điểm kiểm tra giữa các trường thực nghiệm. Kết quả kiểm định sự sai khác về điểm trung bình cộng (Sktb) giữa các bài TH của các trường thực nghiệm. Kết quả kiểm định Khi-bình phương (χ 2) sự sai khác về điểm TH giữa các trường thực nghiệm.

Kết quả mức độ đạt được về kĩ năng đưa ra phương án đánh giá hoặc đề xuất phương án thực nghiệm. Kết quả đánh giá mức độ đạt được ở các tiêu chí của 3 HS trong quá trình dạy TN. Cơ cấu HS chia theo mức độ đạt được về khả năng nhận thức tri thức khoa học Sinh học. Kết quả kiểm định sự sai khác về điểm trung bình cộng (Sktb) giữa các bài kiểm tra của các trường thực nghiệm.

Kết quả kiểm định Khi-bình phương (χ2) sự sai khác về điểm kiểm tra giữa các trường thực nghiệm.135 x DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ Biểu đồ 1. Kết quả điều tra về mục đích của việc học TH Sinh học đối với HS chuyên Sinh. Kết quả điều tra về yêu cầu của GV đối với công tác dạy học TH hiện nay. Kết quả điều tra về những khó khăn của GV trong quá trình dạy học phát triển NLTH Sinh học cho HS chuyên Sinh.

Kết quả điều tra về mức độ sử dụng các công cụ đánh giá trong dạy học TH của GV chuyên. Kết quả điều tra về mức độ thành thạo các kĩ năng TH Sinh học hiện nay do HS tự đánh giá. Kết quả điều tra về mức độ thành thạo các kĩ năng TH Sinh học hiện nay của HS do GV đánh giá. Kết quả đánh giá định lượng các tiêu chí của các kĩ năng TH Sinh học cần rèn luyện và phát triển cho HS chuyên Sinh lớp 11.

So sánh sự phát triển của các kĩ năng ở 3 HS. So sánh sự phát triển của từng kĩ năng ở 3 HS. Biểu đồ tần suất có gắn đường cong chuẩn phân phối điểm của 4 bài KT. Quá trình hình thành và phát triển NL cho HS.