Luận án: Phát triển bền vững cây sắn tại khu vực Bình Trị Thiên - Đại học Kinh tế Huế

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TRẦN ĐĂNG HUY PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG CÂY SẮN Ở KHU VỰC BÌNH TRỊ THIÊN Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp Mã số: 962.15 TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NÔNG NGHIỆP HUẾ - NĂM 2020 Công trình được hoàn thành tại: Trường Đại học Kinh tế, Đại học Huế Người hướng dẫn khoa học: 1.TS Nguyễn Văn Toàn 2.TS Trương Tấn Quân Phản biện 1:. Luận án được bảo vệ trước hội đồng chấm luận án cấp Đại học Huế tại:. năm 2020 Có thể tìm hiểu luận án tại: Trung tâm học liệu - Đại học Huế Thư viện trường Đại học Kinh tế, Đại học Huế PHẦN I. Tính cấp thiết của đề tài Trong nông nghiệp, quá trình chuyển dịch nền kinh tế theo hướng sản xuất hàng hóa đòi hỏi cần lựa chọn loại cây trồng đem lại hiệu quả kinh tế cao.

Đặc biệt từ sau năm 2000, với định hướng ngành nông nghiệp có sản phẩm nông sản tham gia vào thị trường xuất khẩu (mía đường, vừng, sắn, bột giấy, thịt lợn…) đã tác động mạnh mẽ đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp nông thôn ở nhiều vùng trong cả nước. Năm 2018, toàn thế giới có khoảng 105 nước trồng sắn với tổng diện tích đạt 24,6 triệu ha, năng suất bình quân 11,3 tấn/ha, sản lượng đạt 277,8 triệu tấn. Ở Việt Nam, sắn là cây lương thực quan trọng có sản lượng đứng thứ ba sau lúa và ngô. Năm 2018, diện tích trồng sắn cả nước 515,6 nghìn ha, năng suất bình quân 19,3 tấn/ha (cao hơn năng suất bình quân của thế giới 62,7%), sản lượng đạt 9,96 triệu tấn [103], [104].

Theo Tổ chức Nông lương thế giới: “Sắn có tiềm năng to lớn là cây trồng thế kỷ 21, Việt Nam trở thành nước điển hình của thế giới về việc tăng nhanh năng suất và sản lượng sắn” [104]. Cây sắn đang chuyển đổi nhanh chóng từ cây lương thực thành cây công nghiệp, là sự lựa chọn của nhiều nông dân nghèo ở các vùng đất xấu, bạc màu, khô hạn; sản xuất sắn đồng thời kéo theo nhiều doanh nghiệp chế biến và kinh doanh tham gia do sắn đạt lợi nhuận cao, dễ trồng, chi phí thấp [104]. Năm 2018, cả nước có hơn 105 nhà máy 1 sản xuất tinh bột sắn quy mô công nghiệp, 7 nhà máy chế biến cồn với tổng công suất đạt 3,8 triệu tấn củ tươi/năm [103], [104], xuất khẩu sắn và các sản phẩm từ sắn là một trong mười mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, mang lại giá trị ngoại tệ gần 1,0 tỷ USD/năm [76]. Các tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên Huế (gọi tắt là khu vực Bình Trị Thiên) có nhiều tiềm năng và lợi thế để phát triển sản xuất sắn.

Theo đó, quy hoạch diện tích vùng nguyên liệu sắn của khu vực đến năm 2020 giữ ổn định 24. Thực tế trong thời gian qua hoạt động sản xuất sắn đã đạt được những thành tựu đáng kể, đặc biệt từ khi các nhà máy chế biến tinh bột sắn được xây dựng ở khu vực, dẫn đến diện tích trồng sắn tăng nhanh đạt 23,9 nghìn ha (năm 2018) tăng 27,0% so với năm 2005 và chiếm 43,7% tổng diện tích cây trồng cạn của khu vực, sản lượng sắn đạt 426,5 nghìn tấn và năng suất sắn bình quân 17,8 tấn/ha (năm 2018) [46]. Sản xuất sắn đã góp phần đáng kể trong tạo việc làm, tăng thu nhập cho người lao động và đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế - xã hội của địa phương và khu vực [4], [22]. Việc sản xuất sắn gắn với thị trường tiêu thụ, chế biến xuất khẩu và theo hướng hàng hóa là hướng đi đảm bảo sự phát triển bền vững.

Thế nhưng, phát triển sản xuất sắn ở khu vực Bình Trị Thiên hiện nay hiệu quả kinh tế chưa cao so với tiềm lực sẵn có. Hoạt động sản xuất sắn vẫn mang tính tự phát, thiếu định hướng lâu dài, thiếu ổn định cả trong sản xuất, chế biến và thị trường tiêu thụ [4], [22]. Bên cạnh đó, sản xuất sắn đồng thời cũng đang bộc lộ những rủi ro, bất cập, đối diện với nhiều thách thức như: sâu bệnh, thoái hóa giống, 2 suy thoái dinh dưỡng, rửa trôi, xói mòn đất [75]; Ngoài ra, hoạt động chế biến tinh bột sắn ở các địa phương cũng đang gây ảnh hưởng đến môi trường sinh thái; Việc quy hoạch vùng trồng sắn cũng chưa được chú trọng đúng mức, thị trường xuất khẩu sắn của nước ta phụ thuộc hoàn toàn vào thị trường Trung Quốc [75]. Việc nâng cao năng suất, hiệu quả kinh tế sản xuất sắn; giải quyết vấn đề xóa đói giảm nghèo, việc làm, ổn định thu nhập và những nhân tố khác ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế sản xuất sắn là những vấn đề băn khoăn đặt ra cho các nhà quản lý, doanh nghiệp và người nông dân [76], [104].

Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có một khung lý thuyết hay nghiên cứu nào với cách tiếp cận toàn diện, thống nhất về phát triển bền vững cây sắn ở trong nước và trên thế giới. Chỉ có các nghiên cứu của một số tổ chức và cá nhân tập trung vào các vấn đề kỹ thuật trồng sắn, nâng cao năng suất và cải thiện giống sắn như Nguyễn Viết Hưng [25], Hoàng Kim và cộng sự [31], [32] hay Trần Ngọc Ngoạn và cộng sự [37]. Hoặc các nghiên cứu khác tập trung vào giải quyết một vấn đề về chuỗi giá trị sản phẩm sắn, hiệu quả kinh tế, các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế sản xuất sắn như Nguyễn Đỗ Anh Tuấn [54], Collinson và cộng sự [70], Kimathi và cộng sự [84] hay Kaplinsky và cộng sự [82]. Do vậy, phát triển sản xuất sắn gắn liền với các yếu tố về kinh tế, xã hội và môi trường vẫn là một khoảng trống cần phải quan tâm trong nghiên cứu về lý luận và thực tiễn phát triển bền vững cây sắn.

Trước những vấn đề về lý luận và thực tiễn đặt ra làm thế nào để phát triển cây sắn ở khu vực Bình Trị Thiên theo hướng bền vững là một tất yếu khách quan, vì vậy, luận án “Phát triển bền vững cây 3 sắn ở khu vực Bình Trị Thiên” là rất cấp thiết và quan trọng. Mục tiêu nghiên cứu 2. Mục tiêu tổng quát Trên cơ sở đánh giá thực trạng, phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển ngành hàng sắn trên các mặt: kinh tế, xã hội và môi trường, từ đó đề xuất hệ thống các giải pháp nhằm phát triển bền vững cây sắn ở khu vực Bình Trị Thiên. Mục tiêu cụ thể Mục tiêu 1: Hệ thống hóa và góp phần bổ sung cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển bền vững cây sắn; Mục tiêu 2: Đánh giá thực trạng và các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển bền vững cây sắn ở khu vực Bình Trị Thiên giai đoạn 2013 – 2017; Mục tiêu 3: Đề xuất định hướng, hệ thống các giải pháp phát triển bền vững cây sắn ở khu vực Bình Trị Thiên đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2035.

Câu hỏi nghiên cứu Câu hỏi 1: Lý thuyết phát triển bền vững cây sắn ở một vùng hay khu vực là gì? Câu hỏi 2: Thực trạng phát triển cây sắn ở khu vực Bình Trị Thiên như thế nào? Câu hỏi 3: Những nhân tố nào ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững cây sắn ở khu vực Bình Trị Thiên và vai trò của các nhân tố? Câu hỏi 4: Để phát triển bền vững cây sắn ở khu vực Bình Trị Thiên trong thời gian tới cần hệ thống các giải pháp gì? 4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4 4. Đối tượng nghiên cứu Luận án tập trung nghiên cứu những vấn đề về lý luận, thực tiễn và những yếu tố ảnh hưởng đến phát triển bền vững cây sắn ở khu vực Bình Trị Thiên. Phạm vi nghiên cứu + Phạm vi nội dung: Luận án tập trung phân tích phát triển bền vững cây sắn ở khu vực Bình Trị Thiên, cụ thể là đánh giá thực trạng và đưa ra các giải pháp phát triển bền vững cây sắn.

Về mặt kinh tế, luận án tập trung phân tích tình hình sản xuất, tiêu thụ, kết quả và hiệu quả kinh tế mang lại của các tác nhân tham gia trong chuỗi giá trị cây sắn; đóng góp ngành hàng sắn vào tăng trưởng kinh tế của địa phương và khu vực, thay đổi cơ cấu và gia tăng quy mô hoạt động sản xuất, chế biến và tiêu thụ sắn. Về mặt xã hội, đó là tác động của ngành hàng sắn với tăng thu nhập, giảm đói nghèo, giải quyết việc làm ở địa phương. Về mặt môi trường, đó là tác động về mặt môi trường sinh thái (khu vực trồng và chế biến) của ngành hàng sắn. Luận án tiếp cận về mặt quản lý kinh tế và không tập trung nghiên cứu về mặt kỹ thuật trồng, cải tạo giống sắn; không phân tích các thông số đánh giá chất lượng đất, nước và không khí.

ảnh hưởng từ việc trồng, chế biến và sản xuất tinh bột sắn. + Phạm vi không gian: Nghiên cứu được thực hiện ở 3 tỉnh: Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên Huế. Mỗi tỉnh chọn hai vùng nghiên cứu là huyện vùng cao và huyện vùng thấp, trong đó một huyện là vùng trọng điểm trồng sắn, có diện tích trồng sắn lớn và nhà máy chế biến tinh bột sắn đóng trên địa bàn. Do vậy, các huyện được lựa chọn bao gồm: A Lưới và Phong Điền thuộc tỉnh Thừa Thiên 5 Huế; Hướng Hóa và Cam Lộ thuộc tỉnh Quảng Trị; Bố Trạch và Tuyên Hóa thuộc tỉnh Quảng Bình.

Đối tượng điều tra là 600 hộ gia đình trồng sắn, mỗi huyện 100 hộ cho 6 huyện; đối tượng điều tra sâu là: 90 cán bộ của các nhà máy chế biến tinh bột sắn và các nhà quản lý địa phương, 3 nhà máy chế biến tinh bột sắn và 12 tư thương thu gom sắn trên địa bàn của 3 tỉnh thuộc khu vực Bình Trị Thiên. + Phạm vi thời gian: Số liệu thứ cấp được thu thập trong 6 năm, giai đoạn 2013 - 2018. Số liệu sơ cấp được thu thập trong khoảng thời gian từ tháng 7 - 12 của năm 2016 và 2017. Những đóng góp mới của luận án a) Về mặt lý luận Luận án hệ thống hóa và góp phần bổ sung cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển bền vững cây sắn.

Các nghiên cứu trước đây với khoảng trống nghiên cứu chủ yếu tập trung vào khía cạnh kỹ thuật trong sản xuất sắn và xem xét tính bền vững về mặt kỹ thuật, nâng cao năng suất và cải thiện giống sắn. Nghiên cứu này lựa chọn cách tiếp cận tổng hợp để đánh giá sự phát triển bền vững cây sắn trên cả ba mặt: kinh tế, xã hội và môi trường (gọi chung là ngành hàng sắn).