Phân lập và so sánh đặc điểm cấu trúc gen gmdreb2 của một số giống đậu tương có

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM PHẠM THỊ THU MIỀN PHÂN LẬP VÀ SO SÁNH ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC GEN GmDREB2 CỦA MỘT SỐ GIỐNG ĐẬU TƢƠNG CÓ KHẢ NĂNG CHỊU HẠN KHÁC NHAU LUẬN VĂN THẠC SĨ SINH HỌC THÁI NGUYÊN - 2014 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM PHẠM THỊ THU MIỀN PHÂN LẬP VÀ SO SÁNH ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC GEN GmDREB2 CỦA MỘT SỐ GIỐNG ĐẬU TƢƠNG CÓ KHẢ NĂNG CHỊU HẠN KHÁC NHAU Chuyên ngành: Di truyền học Mã số: 60.21 LUẬN VĂN THẠC SĨ SINH HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: TS. VŨ THỊ THU THỦY THÁI NGUYÊN - 2014 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình công bố của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực chưa từng có ai công bố trong bất kì công trình nào. Thái Nguyên, tháng 4 năm 2014 Tác giả Phạm Thị Thu Miền Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS.

Vũ Thị Thu Thủy đã trực tiếp hướng dẫn tận tình và tạo mọi điều kiện giúp đỡ để tôi hoàn thành đề tài nghiên cứu này. Tôi xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ của GS. Chu Hoàng Mậu, các cán bộ phòng thí nghiệm Di truyền học, trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài luận văn. Tôi xin chân thành cảm ơn Ban lãnh đạo Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên, Ban chủ nhiệm khoa Sinh - KTNN và các thầy cô giáo, cán bộ khoa đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình hoàn thành luận văn.

Cuối cùng, tôi xin được cảm ơn đến gia đình, bạn bè đã động viên, khích lệ tôi trong thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn. Thái Nguyên, tháng 4 năm 2014 Tác giả Phạm Thị Thu Miền Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC .iii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT. iv DANH MỤC CÁC BẢNG.

v DANH MỤC CÁC HÌNH. vi MỞ ĐẦU. Mục tiêu nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu.

3 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Cây đậu tương. Nguồn gốc và đặc điểm sinh học của cây đậu tương. Giá trị kinh tế của cây đậu tương.

Tình hình sản xuất đậu tương trên thế giới và Việt Nam. Đặc điểm hóa sinh của hạt đậu tương. Hạn và khả năng chịu hạn của cây. Hạn và ảnh hưởng của hạn đối với cây trồng.

Cơ sở sinh lý, sinh hóa và cơ chế phân tử liên quan đến tính chịu hạn. Đặc tính chịu hạn của cây đậu tương. Gen liên quan đến khả năng chịu hạn của cây đậu tương. Các gen chức năng.

Gen DREB và DREB2. 20 Chƣơng 2: VẬT LIỆU VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Hóa chất - Thiết bị. 29 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.

Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp sinh học phân tử. Thiết kế mồi nhân gen DREB2. Phương pháp tách chiết RNA tổng số.

Tổng hợp cDNA. Khuyếch đại gen DREB2. Thôi gel và tinh sạch sản phẩm thôi gel. Tách dòng gen và xác định trình tự nucleotid của gen.

Phương pháp phân tích số liệu. Địa điểm nghiên cứu. 36 Chƣơng 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN. Đặc điểm sinh học của các giống đậu tương nghiên cứu.

Kết quả phân lập gen DREB2 từ giống đậu tương DT 26. Kết quả tách RNA. Kết quả nhân bản gen DREB2 bằng phản ứng RT-PCR. Kết quả biến nạp vector tái tổ hợp vào tế bào khả biến E.coli chủng DH5α.

Kết quả chọn dòng tế bào mang vector tái tổ hợp. Kết quả tách plasmid. Kết quả xác định trình tự nucleotide của gen DREB2. Kết quả phân tích gen DREB2.

Cấu trúc gen DREB2. So sánh trình tự nucleotide. So sánh trình tự protein suy diễn. 50 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ.

53 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 54 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ABA Abscisic acid DNA Deoxyribonucleic acid Bp Base pair (cặp base) Cs Cộng sự CYS Cystatins DREB Dehydration Responsive Element Binding Kb Kilo base HSP Heat shock protein (protein sốc nhiệt) LEA Lea Embryogenesis Abundant (protein tích lũy với số lượng lớn ở giai đoạn cuối của quá trình hình thành phôi) với số lượng lớn ở giai đoạn cuối của quá trình hình thành phôi) LTP Lipid transfer protein (protein vận chuyển lipit) PCR Polymerase Chain Reaction (phản ứng chuỗi polymeaza) PC5S Pyroline - 5 - carboxylate synthease (enzym tham gia trong quá trình tổng hợp proline) TAE Tris Acetate Ethylendiamin tetraacetic axit CBF C - repeat binding factor EREBP Ethylene Responsive Element binding protein ERF Ethylene Responsive Element binding factor Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1.1: Sản xuất đậu tương Việt Nam từ 2007 - 2013 .1: Danh sách các giống đậu tương nghiên cứu .2: Trình tự cặp mồi nhân gen DREB2 .3: Thành phần phản ứng nhân gen DREB2 .4: Chu trình nhiệt cho phản ứng nhân gen DREB2. Thành phần phản ứng ghép nối gen vào vector pBT. Một số đặc điểm hình thái của 5 giống đậu tương nghiên cứu.

Đặc điểm cấu trúc gen DREB2 ở đậu tương. Sự sai khác về trình tự nucleotide trên gen DREB2 của giống đậu tương DT 26 với các trình tự đã công bố. Độ tương đồng và độ sai khác về gen DREB2 của giống DT 26 với các giống công bố trên ngân hàng gen. Trình tự amino acid của gen DREB2 thay đổi của các giống đậu tương.

Độ tương đồng và độ sai khác về amino acid của protein DREB2 giống DT 26 với các giống công bố trên Ngân hàng gen. 51 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1. Sơ đồ mô tả gen và vùng mã hóa của gen GmDREB2 ở đậu tương. Sơ đồ mô tả protein GmDREB2 ở đậu tương.

Trình tự amino acid của vùng AP2 của protein DREB2 ở đậu tương. Điểm liên kết với DNA của protein DREB2. Hình ảnh 5 giống đậu tương nghiên cứu. Kết quả nhân gen DREB2 của giống đậu tương nghiên cứu.

Kết quả biến nạp vector tái tổ hợp vào tế bào khả biến E.coli chủng DH5α. Sản phẩm colony-PCR nhân gen DREB2 trực tiếp từ các khuẩn lạc được chọn. Kết quả tách plasmide từ khuẩn lạc trắng. Trình tự nucleotide của gen DREB2 ở giống đậu tương DT26.

So sánh trình tự nucleotide của gen DREB2 của giống DT 26 với các trình tự đã công bố. Sơ đồ hình cây mô tả mối quan hệ giữa các giống. So sánh trình tự protein DREB2 của DT26 với các trình tự protein đã được công bố. So sánh trình tự amino acid trong vùng AP2 của giống đậu tương DT26 với 5 giống đậu tương công bố trên Ngân hàng gen.

52 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ MỞ ĐẦU 1. Đặt vấn đề Đậu tương (Glycine max (L.) Merrill) thuộc cây họ đậu (Fabaceae), là cây trồng cạn ngắn ngày có giá trị dinh dưỡng và kinh tế cao. Hạt đậu tương có hàm lượng protein từ 20% - 40%, dễ tan và chứa hầu hết các loại amino acid, đặc biệt là các loại amino acid không thay thế (lysin, triptophan, metionin. Hàm lượng lipid từ 18 - 20%, có chứa tỷ lệ lớn các axit béo chưa no, có hệ số đồng hóa lớn (98%) và chỉ số iốt cao, tốt cho việc phòng chống bệnh bướu cổ ở người.

Trong hạt đậu tương còn có nhiều loại vitamin khác như: Vitamin A, D, E, PP, K… cung cấp nguồn dinh dưỡng phong phú, cần thiết cho người và động vật [2], [3], [4]. Cây đậu tương là một trong những cây trồng quan trọng không chỉ ở Việt Nam mà còn ở nhiều nước trên thế giới. Các sản phẩm rất quen thuộc của đậu tương như đậu phụ, nước tương, dầu ăn. có vai trò hết sức quan trọng trong đời sống hằng ngày của con người.

Các nhà khoa học đã nghiên cứu phát hiện ra khả năng phòng và điều trị bệnh ung thư, tim mạch trong hạt đậu tương. Đặc tính quan trọng nữa của đậu tương, đó là khả năng cải tạo đất do hệ rễ của chúng có nốt sần chứa vi khuẩn cố định đạm. Cùng với thân và lá làm thay đổi tính chất lý, hóa và tăng độ phì nhiêu cho đất. Chính vì vậy, trồng đậu tương ngoài việc đem lại hiệu quả kinh tế còn góp phần vào công cuộc cải tạo đất trồng trọt [4].

Ở Việt Nam, theo số liệu thống kê chính thức của Chính phủ, đậu tương được trồng ở 28 tỉnh trên khắp cả nước, trong đó 70% ở miền Bắc và 30% ở miền Nam. Khoảng 65% đậu tương nước ta được trồng ở vùng cao, những nơi đất không cần màu mỡ và 35% được trồng ở những vùng đất thấp ở khu vực Đồng bằng sông Hồng. Đậu tương được trồng ở nhiều địa phương trên khắp cả nước vào từng thời điểm khác nhau nên có cả vụ xuân, vụ hè và vụ đông [3]. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ Sản lượng đậu tương trên thế giới đạt hàng trăm triệu tấn/ năm.

Tuy nhiên, ở Việt Nam đậu tương chỉ đạt vài trăm nghìn tấn/ năm. Để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng và chế biến nước ta vẫn phải nhập khẩu đậu tương từ các nước trên thế giới đặc biệt là Mĩ [62]. Thực trạng này cũng chứng tỏ một điều là diện tích gieo trồng và năng suất đậu tương của nước ta còn thấp so với các nước trong khu vực và trên thế giới. Một trong những nguyên nhân làm sụt giảm năng suất cây trồng nói chung và đậu tương nói riêng chính là hạn hán [2].

Việt Nam nằm trong khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu, hơn nữa nhiều tỉnh miền núi của nước ta có địa hình dốc cho nên tình trạng hạn hán cục bộ xảy ra rất phổ biến. Đậu tương là cây tương đối mẫn cảm với điều kiện ngoại cảnh và thuộc nhóm cây chịu hạn kém, vì thế hạn xảy ra sẽ làm giảm năng suất của đậu tương [2], [3], [4]. Do đó, công tác tuyển chọn giống đậu tương có kiểu gen chịu hạn ngày càng được quan tâm nghiên cứu. Khả năng chịu hạn của thực vật là tính trạng do nhiều gen quy định.

Cho đến nay, người ta vẫn chưa tìm được một gen cụ thể nào thực sự quyết định tính chịu hạn, mà mới chỉ xác định được các gen liên quan đến tính chịu hạn của cây đậu tương [9].