Luận án: Nông trường quốc doanh miền Bắc Việt Nam giai đoạn 1955-1975 - Phạm Thị Vượng

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI PHẠM THỊ VƢỢNG NÔNG TRƢỜNG QUỐC DOANH Ở MIỀN BẮC VIỆT NAM TỪ NĂM 1955 ĐẾN NĂM 1975 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ HÀ NỘI - Năm 2021 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI PHẠM THỊ VƢỢNG NÔNG TRƢỜNG QUỐC DOANH Ở MIỀN BẮC VIỆT NAM TỪ NĂM 1955 ĐẾN NĂM 1975 Ngành: Lịch sử Việt Nam Mã số: 92 29 013 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. ĐINH QUANG HẢI HÀ NỘI - Năm 2021 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Các số liệu, tư liệu được sử dụng trong luận án là trung thực, có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng. Những kết quả khoa học của luận án chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào.

Tác giả luận án Phạm Thị Vƣợng MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Một số khái niệm. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án.

Nhóm công trình nghiên cứu trong nước. Nhóm công trình nghiên cứu về nông trường quốc doanh ở nước ngoài. Nhận xét về kết quả nghiên cứu và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu. 27 Tiểu kết chƣơng 1.

29 Chƣơng 2: QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA NÔNG TRƢỜNG QUỐC DOANH Ở MIỀN BẮC VIỆT NAM TỪ NĂM 1955 ĐẾN NĂM 1965. Cơ sở hình thành nông trƣờng quốc doanh ở miền Bắc. Tình hình miền Bắc sau năm 1955. Chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về xây dựng nông trường quốc doanh.

Mô hình nông trường quốc doanh ở Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa. Qúa trình xây dựng và phát triển nông trƣờng quốc doanh. Quá trình hình thành nông trường quốc doanh. Củng cố và phát triển mạng lưới nông trường quốc doanh.

Hoạt động của nông trƣờng quốc doanh. Chế biến nông sản. Một số hoạt động khác. 76 Tiểu kết chƣơng 2.

80 Chƣơng 3: MỞ RỘNG VÀ PHÁT TRIỂN TRƢỜNG QUỐC DOANH Ở MIỀN BẮC VIỆT NAM TỪ NĂM 1965 ĐẾN NĂM 1975. Tình hình miền Bắc và yêu cầu, nhiệm vụ mới đối với nông trƣờng quốc doanh sau năm 1965. Tình hình miền Bắc sau năm 1965. Chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về xây dựng nông trường quốc doanh trong tình hình mới.

Đẩy mạnh xây dựng nông trƣờng quốc doanh. Sự thay đổi về tổ chức phân cấp quản lý. Sự phân bố, số lượng và quy mô nông trường. Tổ chức bộ máy quản lý.

Lực lượng lao động. Xây dựng cơ sở vật chất. Hoạt động của nông trƣờng quốc doanh. Chế biến nông sản.

Một số hoạt động khác. 117 Tiểu kết chƣơng 3. 124 Chƣơng 4: MỘT SỐ NHẬN XÉT VÀ KINH NGHIỆM. Một số nhận xét.

Về cơ sở hình thành và sự phân bố nông trường quốc doanh. Về cơ cấu tổ chức. Về tổ chức sản xuất, sở hữu và phân phối sản phẩm của NTQD 127 4. Về nguồn nhân lực.

Về cơ sở vật chất. Về hoạt động sản xuất, kinh doanh. Đóng góp của nông trƣờng quốc doanh. Về kinh tế.

Về chính trị. Quốc phòng, an ninh. Những hạn chế, yếu kém và nguyên nhân. Những hạn chế, yếu kém.

Nguyên nhân của hạn chế, yếu kém. Một số kinh nghiệm. 161 Tiểu kết chƣơng 4. 166 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ.

170 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 171 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Từ viết tắt Nghĩa đầy đủ CNXH Chủ nghĩa xã hội NTQD Nông trường quốc doanh HTX Hợp tác xã Nxb Nhà xuất bản TTLTQG IIII Trung tâm lưu trữ quốc gia IIII XHCN Xã hội chủ nghĩa DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2.1: So sánh năng suất sử dụng máy nông nghiệp trong sản xuất ở NTQD giữa Liên Xô và miền Bắc Việt Nam năm 1958 .2: Năng suất một số cây trồng chính của NTQD những năm1961-1965 .1: Danh sách NTQD đến cuối năm 1969.2: Số lượng đội ngũ cán bộ từ năm 1965 đến năm 1968 .3: Tỷ lệ cơ giới hoá trong các NTQD từ năm 1965 đến năm 1970 .4: Sản lượng một số cây trồng chủ yếu của NTQD những năm 1972-1975) .5: Số lượng vật nuôi của NTQD từ năm 1972 đến năm 1975 .6: Một số sản phẩm chủ yếu của NTQD giao nộp cho Nhà nước những năm 1972-1975 .7: Tổng số lần bắn phá và khối lượng bom vào các NTQD trong tháng 7-8/1968. 117 DANH MỤC BẢNG BIỂU Biểu đồ 2.1: Diện tích trồng trọt của NTQD những năm 1960-1963 .2: Sản lượng của ngành chăn nuôi từ năm 1965-1975 .1: Sơ đồ tổ chức bộ máy quản lý NTQD từ tháng 10/1960 đến 1965 .1: Sơ đồ tổ chức bộ máy quản lý sản xuất ở NTQD giai đoạn 1965-1975. Tính cấp thiết của đề tài Có một thời gian khá dài, khoảng 30 năm (1955-1986), nông trường quốc doanh và hợp tác xã nông nghiệp đã từng được coi là xương sống của nền kinh tế nông nghiệp Việt Nam.

Nông trường quốc doanh đại diện cho hình thức sở hữu Nhà nước (sở hữu toàn dân); hợp tác xã nông nghiệp đại diện cho hình thức sở hữu tập thể trong nông nghiệp. Do vậy, nghiên cứu về nông nghiệp miền Bắc Việt Nam từ năm 1954 đến nay không thể không nhắc đến nông trường quốc doanh và hợp tác xã nông nghiệp. Nếu hợp tác xã nông nghiệp được tập trung nghiên cứu, có nhiều công trình công bố và đánh giá trên nhiều phương diện, bình xét có tính chuyên sâu, thì nông trường quốc doanh lại chưa thực sự được quan tâm nghiên cứu chuyên sâu với tư cách một công trình nghiên cứu độc lập. Nông trường quốc doanh chỉ được nhắc đến, điểm qua với tính chất là một thành phần kinh tế đã từng tồn tại trong lịch sử kinh tế nông nghiệp miền Bắc Việt Nam, nếu có, thì chỉ chiếm một phần nội dung rất nhỏ so với toàn bộ dung lượng của cả công trình.

Hoặc một số công trình nghiên cứu về một nông trường quốc doanh cụ thể, hay một số nông trường quốc doanh cùng trên địa giới hành chính (tỉnh, khu). Cho đến nay, vẫn chưa có một công trình nghiên cứu thực sự chuyên sâu, có tính khái quát và hệ thống về nông trường quốc doanh đã từng tồn tại trong nền kinh tế nông nghiệp miền Bắc Việt Nam ở một giai đoạn lịch sử cụ thể. Đó vẫn là “khoảng trống” trong nghiên cứu về nông trường quốc doanh cần được lấp đầy. Nông trường quốc doanh bắt đầu được xây dựng ở miền Bắc từ năm 1955.

Suốt một thời gian dài, nông trường quốc doanh từng được kỳ vọng là “đầu tàu" đưa nền nông nghiệp lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa; là “tấm gương”, là “trường học” đối với hợp tác xã; là lực lượng chính trong việc đưa nông dân vào con đường làm ăn tập thể. Nhưng trên thực tế, quá trình hình thành và xây dựng nông trường quốc doanh diễn ra như thế nào và có đóng góp gì đối với kinh tế, chính trị, xã hội, kể cả quốc phòng-an ninh miền Bắc giai đoạn 1955 - 1975? Những thành tựu, hạn chế và nguyên nhân hạn chế của mô hình nông trường quốc doanh? Trả lời cho câu hỏi đó 1 rất cần sự nghiên cứu nghiêm túc. Có thể nói, nghiên cứu về nông trường quốc doanh ở miền Bắc từ năm 1955 đến năm 1975 là rất cần thiết, để từ đó có cái nhìn khách quan, toàn diện; đánh giá đúng những thành tựu, đóng góp, cũng như th ng thắn nhìn nhận những hạn chế, yếu kém và nguyên nhân hạn chế, yếu kém của mô hình nông trường quốc doanh, tránh cái nhìn phiến diện: ca ngợi, tô hồng thái quá hoặc phủ định những đóng góp của nông trường quốc doanh đối với kinh tế, chính trị, xã hội, quốc phòng-an ninh ở một giai đoạn lịch sử cụ thể. Nghiên cứu về nông trường quốc doanh không những giúp hiểu về mô hình kinh tế nông trường quốc doanh, mà còn hiểu về nền kinh tế nông nghiệp Việt Nam trước khi thực hiện đường lối đổi mới.

Nghiên cứu vấn đề này còn góp phần lý giải sâu sắc hơn tại sao Đảng và Nhà nước Việt Nam phải chủ trương thực hiện đường lối đổi mới vào năm 1986? Sự thành công, cũng như những hạn chế, yếu kém của mô hình nông trường quốc doanh ở miền Bắc từ năm 1955 đến năm 1975 để lại rất nhiều kinh nghiệm quý báu và thiết thực cho phát triển kinh tế, xã hội nói chung, cũng như cho việc quản lý và dụng hiệu quả đất đai của nông trường quốc doanh trong giai đoạn hiện nay. Với những ý nghĩa khoa học và thực tiễn như trên, nghiên cứu sinh quyết định chọn đề tài “Nông trường quốc doanh ở miền Bắc Việt Nam từ năm 1955 đến năm 1975” làm đề tài luận án tiến sĩ chuyên ngành Lịch sử Việt Nam. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu Làm rõ quá trình hình thành, xây dựng và hoạt động của nông trường quốc doanh ở miền Bắc Việt Nam từ năm 1955 đến năm 1975; đưa ra một số nhận xét về thành tựu và hạn chế của mô hình nông trường quốc doanh , trên cơ sở đó, luận án đưa một số kinh nghiệm cho vấn đề phát triển kinh tế-xã hội hiện nay.

Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích trên, đề tài tập trung làm rõ các nội dung sau: Một là, bối cảnh lịch sử và các yếu tố tác động đến sự ra đời của nông trường quốc doanh ở miền Bắc những năm 1955-1975. Hai là, quá trình hình thành và xây dựng nông trường quốc doanh ở miền Bắc. 2 Ba là, hoạt động của nông trường quốc doanh ở miền Bắc Việt Nam từ năm 1955 đến năm 1975, trong đó tập trung làm rõ hoạt động sản xuất của nông trường. Bốn là, nhận xét về những thành tựu và hạn chế của mô hình kinh tế nông trường quốc doanh Năm là, rút ra một số kinh nghiệm cho vấn đề phát triển kinh tế-xã hội hiện nay.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3.1 Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu là nông trường quốc doanh, cụ thể là quá trình hình thành, xây dựng và hoạt động của nông trường quốc doanh ở miền Bắc Việt Nam từ năm 1955 đến năm 1975.2 Phạm vi nghiên cứu Về không gian: Đề tài nghiên cứu nông trường quốc doanh trên phạm vi miền Bắc Việt Nam theo Hiệp định Giơ-ne-vơ, từ vĩ tuyến 17o trở ra miền Bắc, lấy ranh giới là sông Bến Hải.