Luận án tiến sĩ: Nguồn lao động và sử dụng lao động ở Thành phố Hồ Chí Minh

Tính cấp thiết của đề tài Trong sự phát triển của thế giới hiện đại yếu tố con người có vị trí quan trọng. "Con người đứng ở trung tâm của sự phát triển, là tác nhân và mục đích của sự phát triển". "Sự phát triển con người là mục tiêu cuối cùng và cao nhất của quá trình phát triển". Chiến lược phát triển của nước ta trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đã chỉ ra rằng, con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam về cơ bản và lâu dài là đi theo hướng phát triển và vận dụng khoa học và công nghệ, phát huy yếu tố con người có kỹ năng và trí tuệ.

Nghị quyết Đại hội VIII của Đảng đã đưa ra quan điểm: "Lấy việc phát huy nguồn lực con người làm yếu tố cơ bản cho sự phát triển nhanh và bền vững" và phát triển nguồn lao động trở thành điều kiện tiên quyết đảm bảo cho sự thành công của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước ta [57]. Trong suốt hơn một thập kỷ qua, nguồn lao động của nước ta tăng nhanh, từ 33,9 triệu người năm 1989 lên 44,8 triệu người năm 1999 và 48,5 triệu người năm 2002, trung bình mỗi năm tăng 1,1 triệu lao động. Nguồn lao động tăng nhanh, tạo mức cung lớn về lực lượng lao động, đã đóng góp nhất định cho tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội, song còn chưa sử dụng có hiệu quả. Số người thất nghiệp và thiếu việc làm còn lớn, trình độ trang bị kỹ thuật của người lao động còn lạc hậu, lao động thủ công phổ biến rộng rãi, năng suất lao động thấp.

Chất lượng nguồn lao động ở Việt Nam đã được cải thiện, nhưng nhìn chung còn thấp, chưa đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội và còn có khác biệt lớn giữa các vùng. Cơ cấu nguồn lao động đã qua đào tạo, cơ cấu trình độ lao động đang làm việc trong các ngành cũng như việc sử dụng đội ngũ cán bộ khoa học và công nghệ còn bất hợp lý. 2 Quá trình toàn cầu hóa, yêu cầu hội nhập quốc tế và khu vực, cũng như thực trạng phát triển nguồn lao động của nước ta hiện nay đã đặt ra những thách thức rất lớn. Thành phố Hồ Chí Minh là thành phố lớn nhất nước ta về quy mô dân số và nguồn lao động.

Năm 2002, dân số toàn thành phố là 5,34 triệu người, trong đó nguồn lao động chiếm 67% dân số, với 65,19% lao động đang làm việc. Thành phố còn là địa bàn thu hút lao động từ các nơi khác đổ về tìm kiếm việc làm. Vấn đề nguồn lao động và sử dụng nguồn lao động hợp lý, có hiệu quả và tìm ra những giải pháp hữu hiệu cho nguồn lao động của thành phố nhằm đáp ứng mục tiêu phát triển trong thời gian tới - trung tâm công nghiệp với các ngành công nghệ cao, trung tâm dịch vụ hiện đại, trung tâm tài chính và công nghệ quốc tế - đang là mối quan tâm của các cấp, các ngành và mỗi người dân thành phố. Xuất phát từ lý do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài: "Nguồn lao động và sử dụng nguồn lao động ở Thành phố Hồ Chí Minh" để làm luận án tiến sĩ Địa lý, chuyên ngành: Địa lý Kinh tế và Chính trị.

Mục tiêu, nhiệm vụ, phạm vi nghiên cứu của đề tài 2. Mục tiêu của đề tài Xuất phát từ yêu cầu lý luận và thực tiễn của đề tài, mục tiêu cơ bản của luận án là phân tích thực trạng nguồn lao động, việc sử dụng và phân bố nguồn lao động ở Thành phố Hồ Chí Minh, từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm ổn định nguồn lao động, sử dụng hợp lý và có hiệu quả nguồn lao động phục vụ chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của Thành phố trong tương lai. Nhiệm vụ của đề tài - Đúc kết cơ sở lý luận và thực tiễn về nguồn lao động và sử dụng nguồn lao động. Xác định nội dung cơ bản của nghiên cứu nguồn lao động và 3 sử dụng nguồn lao động.

Xem xét nguồn lao động trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội ở Việt Nam. - Phân tích các yếu tố tự nhiên, kinh tế - xã hội tác động đến nguồn lao động và sử dụng nguồn lao động ở Thành phố Hồ Chí Minh. - Đánh giá thực trạng nguồn lao động về số lượng và chất lượng cũng như sử dụng nguồn lao động trên địa bàn toàn thành phố, theo các quận, huyện. - Trên cơ sở đó dự báo nguồn lao động và đưa ra các giải pháp nhằm sử dụng đầy đủ, hợp lý và có hiệu quả nguồn lao động trong thời kỳ 2005 - 2010.

Phạm vi nghiên cứu của đề tài - Về thời gian: Luận án tập trung nghiên cứu nguồn lao động ở Thành phố Hồ Chí Minh dựa trên nguồn số liệu chính thức của các cuộc tổng điều tra dân số và nhà ở Việt Nam 1989 - 1999. Đề tài còn phân tích các số liệu năm 1979 và các số liệu cập nhật 2001 - 2002 để so sánh nguồn lao động và sử dụng chúng ở các giai đoạn khác nhau. - Về không gian: Đề tài đi sâu phân tích nguồn lao động và sử dụng nguồn lao động trên phạm vi toàn thành phố theo ranh giới hành chính hiện nay: 17 quận nội thành và 5 huyện ngoại thành. - Về nội dung nghiên cứu: Đề tài tập trung phân tích nguồn lao động đã được công bố chính thức, không tách riêng các nguồn lao động xuất, nhập cư.

Lịch sử nghiên cứu vấn đề Vấn đề nguồn lao động được giới khoa học lưu tâm nghiên cứu, đặc biệt từ sau khi nước ta có sự chuyển hóa từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường. Có rất nhiều công trình nghiên cứu, hội thảo và các báo cáo về vấn đề nguồn lao động của nhiều cơ quan, ban ngành như: Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Viện Chiến lược và Phát triển, Học viện Hành chính 4 Quốc gia tại Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội. và nhiều nhà nghiên cứu khác. Trong hội thảo "Dân số và phát triển nguồn nhân lực" của Trung tâm Nghiên cứu Dân số và nguồn lao động của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội vào tháng 9/1990, các tác giả tham dự đều bàn luận xoay quanh vấn đề dân số, lao động, việc làm và một vài khía cạnh quan hệ của chúng trong giai đoạn chuyển đổi của nền kinh tế.

Trong Thông tin chuyên đề của Trung tâm Thông tin thuộc Ủy ban Kế hoạch Nhà nước, hai tác giả Nguyễn Hữu Dũng và Đinh Văn Bình đã đề cập đến một vài khía cạnh lao động - việc làm qua bài viết: "Thị trường lao động và vấn đề giải quyết việc làm ở Việt Nam"; tác giả Trần Thị Tuyết Mai có bài: "Một số phương hướng giải quyết việc làm và sử dụng hợp lý nguồn lao động xã hội trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội thời kỳ 1991 - 2005"; tác giả Thế Ba có bài: "Lao động và việc làm ở nông thôn thời kỳ 1991 - 1995"; tác giả Lê Quang Tân với bài: "Lao động và việc làm cho thanh niên". Các bài viết này mới chỉ đề cập đến một khía cạnh cụ thể của quan hệ dân số - lao động - việc làm. Ủy ban Quốc gia Dân số và Kế hoạch hóa gia đình và Trung tâm Nghiên cứu Dân số - nguồn lao động của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội với đề tài: "Một số vấn đề về dân số, nguồn nhân lực và việc làm ở Việt Nam" tháng 5/1996, đã khái quát hóa những vấn đề cơ bản nhất của dân số - lao động - việc làm ở Việt Nam nhằm mô tả các mối quan hệ phức tạp giữa các biến số này. Nhưng đề tài chỉ nhận diện thực trạng mà chưa đề cập đến những vấn đề lý luận cấp bách dân số - lao động - việc làm.

Trong đề tài nhánh: "Một số vấn đề dân cư - lao động - việc làm của đồng bằng sông Hồng từ nay đến năm 2000" của đề tài độc lập và trọng điểm: "Tổ chức lãnh thổ đồng bằng sông Hồng và tam giác Hà Nội - Hải Phòng - 5 Hòn Gai" năm 1993, các tác giả tuy đã đề cập đến một số nét về hiện trạng và triển vọng dân số, lao động, việc làm vùng đồng bằng sông Hồng cùng với một số nhân tố đã và có thể gây tác động nhất thời, trực tiếp đến việc cân đối lao động và việc làm của vùng, nhưng chưa nêu rõ vấn đề nguồn lao động và sử dụng chúng. Nhiều tác giả đã phân tích khá sâu sắc lao động, việc làm và mối quan hệ giữa dân số với lao động và việc làm, như bài viết của Lê Trung: "Lao động và việc làm: Điều băn khoăn chưa lời giải"; Trần Đình Hoan - Lê Mạnh Khoa: "Sử dụng nguồn lao động và giải quyết việc làm ở Việt Nam". Nhiều tác giả còn đi sâu và nghiên cứu nguồn lao động ở nhiều khía cạnh khác nhau như: Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội và vấn đề tạo việc làm, phát triển nguồn nhân lực trong phát triển kinh tế - xã hội, như: TS. Trần Thị Tuyết Mai với bài viết: "Một số vấn đề về phát triển nguồn nhân lực trong chiến lược và quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội Việt Nam đến năm 2010"; Sở Lao động - Thương binh và Xã hội Thành phố Hồ Chí Minh: "Báo cáo vai trò khu vực kinh tế phi chính thức trong việc tạo việc làm, thu nhập, các vấn đề xã hội".

Các đề tài nghiên cứu trên là những tài liệu tham khảo vô cùng quý giá và thật sự bổ ích cho tác giả khi nghiên cứu, thực hiện luận án, nhưng những công trình nghiên cứu trên chỉ chủ yếu tập trung bàn về khái niệm lao động, việc làm trong nền kinh tế thị trường và nêu rõ tính cấp bách, nghiêm trọng của vấn đề lao động, việc làm và chiến lược phát triển nguồn lao động. Cũng chưa có công trình nào xem xét những vấn đề lao động dưới góc độ địa lý và được áp dụng cụ thể vào địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh. Thành phố Hồ Chí Minh là một thành phố với dân số trên 5 triệu người, có tốc độ phát triển kinh tế cao, trung bình giai đoạn 1990 - 2001 là trên 10%/ năm. Tổng sản phẩm xã hội đạt trên 5 tỷ USD với tốc độ 10,2% (năm 2002), kim ngạch xuất khẩu chiếm 38,5% cả nước, chiếm 29% tổng sản lượng 6 công nghiệp của cả nước.