Luận án Tiến sĩ Ngữ văn: Phân tích ngôn ngữ mảnh vỡ trong các tiểu thuyết của Toni Morrison

1 MỤC LỤC MỞ ĐẦU. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI. MỤC ĐÍCH, ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU. Mục đích nghiên cứu.

Đối tƣợng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN. CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN. 6 Chƣơng 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. PHÊ BÌNH LÍ LUẬN VỀ “MẢNH VỠ”.

Trên thế giới. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ TONI MORRISON. Nghiên cứu về Toni Morrison trên thế giới. Nghiên cứu về Toni Morrison ở trong nƣớc.

33 Chƣơng 2: KHÁI NIỆM “NGÔN NGỮ MẢNH VỠ”. NGÔN NGỮ NGHỆ THUẬT. “NGÔN NGỮ MẢNH VỠ”. Mảnh vỡ nhƣ là đặc trƣng của tƣ duy hậu hiện đại.

Nội hàm khái niệm. 62 Chƣơng 3: NGÔN TỪ MẢNH VỠ. NGÔN TỪ HỖN ĐỘN. Mảnh vụn ngôn từ – tấm gƣơng của thế giới đảo ngƣợc.

Sức mạnh phá hủy của ngôn từ trong thế giới ảo. NGÔN TỪ RỜI RẠC VÀ PHI CHUẨN. Ngôn từ rời rạc. Ngôn từ phi chuẩn.

NGÔN TỪ SAI LẠC. Sự sai lạc ngẫu nhiên. Cái tên bị nguyền rủa. 101 Chƣơng 4: NHÂN VẬT MẢNH VỠ.

KHÁI NIỆM “NHÂN VẬT” VÀ “NHÂN VẬT MẢNH VỠ”. Nhân vật mảnh vỡ. Nhân vật truyền thống. Nhân vật mảnh vỡ.

NHÂN VẬT MẢNH VỠ CỦA TONI MORRISON. Sự phá hỏng bản thể – Pecola. Ghép nối mảnh vỡ bản thể – Milkman. Nửa ngƣời nửa ma hay bản thể Beloved.

Vị thánh bất hạnh hay bản thể vỡ nát của Baby Suggs. Cuộc chiến đấu vì bản thể của ngƣời mẹ giết con – Sethe. 147 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN .151 THƢ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 152 3 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi.

Các thông tin và kết quả trong luận án là do tôi tự tìm hiểu, đúc kết và phân tích một cách nghiêm túc, trung thực trong suốt quá trình thực hiện đề tài. Tác giả Nguyễn Thị Minh Thảo 4 LỜI CẢM ƠN Luận án này được hoàn thành tại khoa Ngữ văn, Bộ môn Lý luận văn học, trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Lời đầu tiên, cho phép tôi được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS. Lê Huy Bắc, người Thầy đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo cho tôi những kiến thức quý giá trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu; giúp tôi có thể hoàn thành luận án.

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong trường Đại học Sư phạm Hà Nội, các thầy cô trong Bộ môn Lí luận văn học và Văn học nước ngoài của nhà trường, đã nhiệt tình giúp đỡ và truyền đạt cho tôi những kiến thức và phương pháp nghiên cứu khoa học trong suốt quá trình học tập và hoàn thiện luận án này. Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, bạn bè, những người thân luôn ủng hộ và động viên tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Xin trân trọng cảm ơn. Hà Nội, tháng 10 năm 2013 Tác giả ThS.

Nguyễn Thị Minh Thảo 5 MỞ ĐẦU 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Lần đầu tiên trong văn học Hoa Kỳ (Mỹ), nữ văn sĩ ngƣời da đen Toni Morrison đã nhận đƣợc giải thƣởng Nobel văn học cao quý. Viện Hàn lâm Thụy Điển khi công bố giải thƣởng đã nhận định Morrison là một “văn sĩ thƣợng thặng”, mà tác phẩm “đƣợc khắc họa đẹp đẽ và gắn bó một cách kì diệu với cuộc sống, con ngƣời”. Tình yêu và sức sống, bi kịch, khát vọng và nỗi đau… của ngƣời nô lệ da đen đã đƣợc thể hiện bằng một tài năng nghệ thuật trác tuyệt.

Tất cả những điều ấy đã hoà trộn và tạo nên vẻ đẹp kinh ngạc trong những tác phẩm của bà. Tiểu thuyết của Toni Morrison đã gây chấn động và thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu phê bình trên thế giới. Sáng tác của Morrison đƣợc xếp vào vị trí của những kiệt tác kinh điển. Bà đƣợc đƣa vào hàng ngũ những nhà nhân văn của mọi thời.Tác phẩm của bà hiện đang đƣợc dạy ở nhiều trƣờng đại học và phổ thông ở Mỹ, cũng nhƣ một số trƣờng đại học, cao đẳng trên thế giới.

Ở Việt Nam hiện nay đã có hai tiểu thuyết là Người yêu dấu (Beloved) và Mắt biếc (The Bluest Eye) đƣợc dịch sang tiếng Việt. Ngôn ngữ nghệ thuật là phƣơng tiện để nhà văn mô hình hóa thế giới, qua đó bộc lộ toàn bộ tài năng nghệ thuật và tƣ tƣởng của nhà văn, đồng thời là tiếng nói nghệ thuật của nhà văn về thế giới. Morrison trong nỗ lực không mệt mỏi của mình, đã kiến tạo một thế giới nghệ thuật đặc sắc, bằng ngôn ngữ và lối tƣ duy của hệ hình hậu hiện đại: ngôn ngữ mảnh vỡ. Ngôn ngữ mảnh vỡ là lối diễn ngôn để Morrison khắc họa thực trạng và cuộc đấu tranh giành quyền sống cho những ngƣời đồng bào đáng thƣơng của bà.

Đồng thời, bà cũng đề nghị tha thiết về một sự bình đẳng giữa các tiếng nói, các ngôn ngữ; đồng nghĩa với việc giành quyền sống công bằng cho các chủng tộc, màu da. Ta có thể nhận thấy, ngòi bút tràn đầy thiên tính nữ và tình yêu thƣơng mênh mang, sức sống lạc quan của Morrison cuộn chảy trên từng trang viết. Viết về một thế giới bị tàn phá, lệch lạc song Morrison không hề tuyệt vọng. Bà chỉ cho những ngƣời đồng bào yêu quý con đƣờng đến với tự do: đó 6 là tình yêu thƣơng, sự nối kết với lịch sử và văn hóa.

Morrison là ngƣời đã ca khúc ca chiến thắng, đã cất đôi cánh vĩ đại kết tinh từ tôn giáo da đen nhân bản nguyên thủy và sức mạnh của cộng đồng, của tình yêu thƣơng. Trong phạm vi tài liệu chúng tôi thu thập đƣợc, các nhà nghiên cứu mới chỉ đề cập đến vấn đề mảnh vỡ, chƣa có bài nào khái quát và chỉ ra đặc trƣng ngôn ngữ mảnh vỡ trong diễn ngôn nghệ thuật hậu hiện đại và trong tiểu thuyết của Morrison. Sự cách tân này xuyên suốt, tạo ra sự độc đáo, sức cuốn hút kì lạ, thể hiện tài năng nghệ thuật phi thƣờng và đó có lẽ cũng chính là nguyên nhân mang lại thành công vang dội cho Morrison. Vì thế, chúng tôi quan tâm nghiên cứu đề tài Ngôn ngữ mảnh vỡ trong tiểu thuyết của Toni Morrison (Fragmentary language in Toni Morrison’s novels) với mong muốn đƣa ra một hƣớng tiếp cận khả dĩ khám phá đƣợc những lớp ý nghĩa nghệ thuật ẩn sâu trong tác phẩm của nữ văn sĩ da màu này.

Thực hiện đề tài, chúng tôi hi vọng sẽ góp phần mở ra một hƣớng nghiên cứu mới đối với ngành lí luận văn học. Đó là nghiên cứu các tác phẩm văn học hậu hiện đại thế giới dƣới góc nhìn kí hiệu học hậu hiện đại. Nó sẽ giúp chúng ta khai phá những khung trời mới lạ bằng sắc màu kì diệu của nghệ thuật, khắc phục đƣợc những hạn chế của các cách tiếp cận trƣớc đây, chủ yếu là tiếp cận ở phƣơng diện thế giới quan, tƣ tƣởng hệ. Thành công của luận án sẽ có đóng góp thiết thực cho việc thúc đẩy xây dựng diện mạo hệ thống lí thuyết về nghiên cứu phê bình văn học hậu hiện đại trong nƣớc, một gƣơng mặt vừa quen thuộc vừa đầy lạ lẫm.

MỤC ĐÍCH, ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 2. Mục đích nghiên cứu Chúng tôi tiến hành nghiên cứu ngôn ngữ mảnh vỡ trong tiểu thuyết của Morrison để thấy những đặc trƣng nghệ thuật của Morrison, những sáng tạo, cách tân của bà trong sáng tác. Trên cơ sở đó, luận án hƣớng đến những vấn đề thuộc về văn hóa da trắng, da đen trong sự xung đột, hòa giải và những di chứng không thể xóa bỏ giữa các chủng tộc áp bức và bị áp bức trong đời sống con ngƣời thời hậu hiện đại. 7 Về mặt lí luận, khái niệm ngôn ngữ mảnh vỡ, một đặc trƣng của văn học hậu hiện đại cũng đƣợc làm rõ, có thể trở thành một công cụ để nghiên cứu văn học hậu hiện đại nói chung.

Đối tƣợng nghiên cứu Luận án tập trung nghiên cứu thế giới nghệ thuật của tiểu thuyết Morrison. Trọng tâm là cách biểu đạt, cách cắt nghĩa thế giới ấy bằng hình tƣợng ngôn từ. Sau khi xác lập khái niệm ngôn ngữ mảnh vỡ, luận án khảo sát ngôn ngữ mảnh vỡ trong tiểu thuyết của bà ở các phƣơng diện cơ bản là lớp ngôn từ mảnh vỡ và lớp nhân vật mảnh vỡ. Chúng tôi quan niệm “ngôn từ” và “nhân vật” là ngôn ngữ, là lối biểu đạt, diễn ngôn mảnh vỡ hậu hiện đại.

Phạm vi nghiên cứu Phạm vi nghiên cứu của luận án là ba cuốn tiểu thuyết của Toni Morrison: Mắt biếc (The Bluest Eye), Người yêu dấu (Beloved) và Bài ca của Solomon (Song of Solomon). Trong đó, Mắt biếc và Người yêu dấu đã đƣợc dịch sang tiếng Việt, tiểu thuyết Bài ca của Solomon, chúng tôi tiến hành khảo sát trên nguyên bản tiếng Anh. Tuy nhiên, trong quá trình nghiên cứu, đối với hai cuốn Mắt biếc và Người yêu dấu chúng tôi cũng tiến hành đối chiếu, so sánh với nguyên tác. Ba cuốn tiểu thuyết này có thể đại diện và kết tinh đặc trƣng tiểu thuyết Morrison, đã đƣợc giới nghiên cứu phê bình văn học thế giới khẳng định.

Trong đó, thế giới của ngƣời da màu đƣợc đề cập với sự có mặt đầy đủ của các thế hệ: Mắt biếc là câu chuyện về một cô bé; Người yêu dấu là câu chuyện về ngƣời mẹ và con gái; Bài ca của Solomon viết về ngƣời cha và con trai. Đối với Người yêu dấu, tác phẩm đƣợc giới phê bình nghiên cứu trên thế giới đánh giá cao, thời báo Los Angeles khẳng định, đây là “một kiệt tác… thật tuyệt vời… không thể tƣởng tƣợng nổi nền văn học Mỹ nếu thiếu nó”, còn tạp chí Chicago Sun ca ngợi “Tác phẩm hoàn hảo nhất của Toni Morrison. Chƣa có cái gì bà viết lại nâng bà lên cao đến thế, lại thể hiện tài năng phi thƣờng, gây sửng sốt đến thế”… Ngoài ba cuốn đã đƣợc đề cập, Morrison còn có sáu tiểu thuyết khác là Thiên Đường (Paradise), Sula, Tar Baby, Jazz, Yêu (Love) và Lòng nhân (A 8 Mercy). Tuy chúng tôi không khảo sát kĩ các tiểu thuyết này, nhƣng trong quá trình nghiên cứu luận án sẽ có những liên hệ và so sánh để thấy đƣợc cái nhìn thống nhất trong sáng tác của Morrison.

Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI Luận án kết hợp nghiên cứu lí luận với vận dụng phân tích tác phẩm của tác giả nữ da đen Mỹ đầu tiên đoạt giải Nobel văn học.