Nghiên cứu vi bào tử trùng Microsporidia nhiễm trong cơ cá tra (Pangasianodon hypophthalmus) - Luận án TS

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ NGUYỄN THỊ THU HẰNG NGHIÊN CỨU VI BÀO TỬ TRÙNG (Microsporidia) NHIỄM TRONG CƠ CÁ TRA (Pangasianodon hypophthalmus) LUẬN ÁN TIẾN SĨ THỦY SẢN Cần Thơ, 2016 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ NGUYỄN THỊ THU HẰNG NGHIÊN CỨU VI BÀO TỬ TRÙNG (Microsporidia) NHIỄM TRONG CƠ CÁ TRA (Pangasianodon hypophthalmus) Chuyên ngành: Nuôi trồng thủy sản Mã số: 62 62 03 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ THỦY SẢN Cán bộ hướng dẫn: PGS. ĐẶNG THỊ HOÀNG OANH Cần Thơ, 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam kết luận án được hoàn thành dựa trên các kết quả nghiên cứu do tôi thực hiện. Tất cả các số liệu và kết quả được trình bày trong luận án hoàn toàn trung thực, chưa từng được tác giả khác công bố trước đây và chưa được dùng cho bất cứ luận án cùng cấp nào khác. Cần Thơ, ngày tháng năm 2016 Tác giả NGUYỄN THỊ THU HẰNG i LỜI CẢM TẠ Trước hết tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu Trường Đại học Cần Thơ, Ban Chủ nhiệm Khoa Thủy sản, Bộ môn Bệnh học Thủy sản - Khoa Thủy sản, Phòng Đào tạo, Phòng Quản lý Khoa học và Phòng Tài vụ Trường Đại học Cần Thơ đã tạo mọi điều kiện cho tôi được thực hiện chương trình Nghiên cứu sinh trong những năm qua.

Tôi xin trân trọng và bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Cô hướng dẫn PGs. Đặng Thị Hoàng Oanh, trong thời gian qua đã tận tình hướng dẫn, động viên, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi học tập, nghiên cứu, chăm bồi kiến thức và hoàn thành luận án. Xin cảm ơn sâu sắc đến PGs. Phạm Minh Đức đã hướng dẫn chuyên đề nghiên cứu.

Đặc biệt, trong quá trình nghiên cứu và thực hiện luận án, tôi đã nhận được những lời khuyên, những kinh nghiệm quí báu và sự giúp đỡ nhiệt tình về mặt chuyên môn từ PGs. Đặng Thị Hoàng Oanh. Bên cạnh đó còn có sự giúp đỡ của PGs.Ts Nguyễn Văn Công cho phép sử dụng máy chụp hình kính hiển vi điện tử của Khoa Môi Trường. Xin chân thành cảm ơn tập thể quí Thầy/Cô thuộc Bộ môn Bệnh học Thủy sản - Khoa Thủy sản đã tạo mọi điều kiện thuận lợi, giúp đỡ và động viên tôi hoàn thành luận án này.

Hơn nữa, kết quả của luận án cũng nhờ vào sự đóng góp không nhỏ của các em sinh viên Lưu Trường Hưng và Phan Kim Vàng (Bệnh học Thủy sản K34), Nguyễn Trọng Nghĩa (Bệnh học Thủy sản K35), Nguyễn Long An, Trần Đầy Đôi và Đỗ Minh Thiện (Bệnh học Thủy sản K37), Đặng Ngọc Thiện Thảo (Bệnh học Thủy sản K38). Đặc biệt chân thành cám ơn em Nguyễn Bá Quốc (Công ty TNHH Việt Thắng) đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi được phép thu mẫu cá bệnh trong suốt quá trình thực hiện luận án. Cuối cùng, xin được biết ơn sâu sắc đến gia đình, bạn bè và những người thân đã giúp đỡ, động viên để tôi có thêm nghị lực hoàn thành luận án. TÁC GIẢ ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.

i LỜI CẢM TẠ …. ii MỤC LỤC. iii DANH SÁCH BẢNG. vi DANH SÁCH HÌNH.

vii DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT. x Chương 1: GIỚI THIỆU .2 Mục tiêu của nghiên cứu .1 Mục tiêu tổng quát .2 Mục tiêu cụ thể .3 Phạm vi nghiên cứu .4 Nội dung nghiên cứu.5 Ý nghĩa của luận án .6 Điểm mới của luận án. 4 Chương 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU .1 Tổng quan bệnh ký sinh trùng trên cá tra .2 Tổng quan kết quả nghiên cứu vi bào tử trùng Microsporidia trên cá .3 Đặc điểm sinh học của vi bào tử trùng Microsporidia.3 Chu kỳ phát triển .4 Sự phân bố và các cơ quan cảm nhiễm .2 Các cơ quan cảm nhiễm với vi bào tử trùng Microsporidia .5 Phương thức lan truyền vi bào tử Microsporidia vào mô vật chủ .4 Các phương pháp phát hiện vi bào tử trùng Microsporidia .5 Kỹ thuật nuôi cấy vi bào tử trùng Microsporidia .1 Những nguyên lý trong kỹ thuật nuôi cấy tế bào .2 Môi trường nuôi cấy .3 Các phương thức nuôi cấy .4 Các nghiên cứu phát triển kỹ thuật nuôi vi bào tử trùng .6 Một số nghiên cứu thử nghiệm điều trị vi bào tử trùng Microsporidia .1 Ảnh hưởng của hóa chất đến vi bào tử trùng Microsporidia .1 Nhóm ion dương.3 Nhóm hợp chất oxy hóa .4 Nhóm hợp chất aldehyde .5 Nhóm hợp chất rượu.2 Các nghiên cứu ảnh hưởng của thuốc kháng ký sinh trùng đến vi bào tử Microsporidia .3 Các nghiên cứu ảnh hưởng của thảo dược đến vi bào tử trùng Microsporidia. 48 Chương 3: VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .1 Thời gian và địa điểm nghiên cứu .2 Đối tượng nghiên cứu .3 Vật liệu nghiên cứu .2 Hóa chất phân tích mẫu .3 Thuốc và hóa chất thử nghiệm tác động với vi bào tử trùng .4 Phương pháp nghiên cứu .1 Phương pháp thu và bảo quản mẫu cá .2 Phương pháp phân tích mẫu .2 Phương pháp phết kính và nhuộm tiêu bản .4 Phương pháp mô bệnh học .4 Phản ứng PCR .5 Giải trình tự gen và định danh vi bào tử trùng .3 Thí nghiệm nuôi cấy tế bào thận và sợi cơ cá tra .1 Nuôi tế bào thận cá .2 Nuôi cấy sợi cơ cá .4 Thí nghiệm gây cảm nhiễm vi bào tử trùng với tế bào thận và sợi cơ cá tra .1 Thu mẫu, xác định mật độ và tỉ lệ sống của vi bào tử trùng .2 Thí nghiệm gây cảm nhiễm .5 Thí nghiệm in vitro vi bào tử trùng với hóa chất và thuốc .6 Thí nghiệm khảo sát khả năng ức chế của thuốc lên vi bào tử trùng Microsporidia gây cảm nhiễm trong tế bào thận và sợi cơ cá tra.7 Xử lý số liệu.

63 Chương 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN .1 Đặc điểm bệnh học của vi bào tử trùng Microsporidia nhiễm trong cơ cá tra (Pangasianodon hypophthalmus) .1 Thông tin về ao nuôi và mẫu cá tra .2 Dấu hiệu bệnh lý của cá tra nhiễm vi bào tử trùng Microsporidia .1 Dấu hiệu bệnh lý bên ngoài .2 Dấu hiệu bệnh lý bên trong .3 Tỷ lệ nhiễm và cường độ nhiễm vi bào tử trùng Microsporidia .4 Kết quả phân tích mô bệnh học mẫu cơ cá tra nhiễm vi bào tử trùng Microsporidia .5 Kết quả định danh Microsporidia nhiễm trong cơ cá tra .1 Xác định đặc điểm hình thái .2 Kết quả phân tích PCR .3 Định danh vi bào tử trùng dựa vào kết quả giải trình tự gen .2 Nghiên cứu kỹ thuật nuôi cấy vi bào tử trùng Kabatana sp.1 Mật độ và tỉ lệ sống của vi bào tử trùng trong bào nang gạo cá tra .2 Kết quả nuôi tế bào thận và cơ của cá .3 Kết quả cảm nhiễm vi bào tử trùng vào tế bào thận và cơ cá tra .3 Xác định ảnh hưởng của một số hóa chất và thuốc kháng ký sinh trùng lên vi bào tử trùng Kabatana sp.1 Tác dụng của hóa chất đối với vi bào tử trùng Kabatana sp.2 Tác dụng của thuốc kháng ký sinh trùng đối với Kabatana sp.1 Ảnh hưởng của thuốc với vi bào tử trùng Kabatana sp.2 Xác định khả năng ức chế của thuốc lên vi bào tử trùng Kapatana sp. gây nhiễm trong tế bào thận/cơ cá tra .3 Thảo luận chung. 123 Chương 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT. 131 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

146 v DANH SÁCH BẢNG Bảng 2.1: Đặc điểm hình thái và cấu tạo của một số giống loài Microsporidia .2: Một số loại hóa chất và nồng độ thường được sử dụng tiêu diệt vi bào tử trùng .3: Nồng độ ức chế 50% của các loại thuốc với E. Cuniculi (nguồn: Franssen et al.4: Giá trị MIC của 3 loại thuốc với E. corneae (nguồn: Franssen et al.1 Thành phần hóa chất phản ứng PCR khuếch đại gen của vi bào tử trùng .1: Thông tin về số lượng, chiều dài và trọng lượng của các mẫu cá .2: Cường độ nhiễm vi bào tử trùng Microsporidia .3: Đặc điểm mô học của cá bị nhiễm vi bào tử trùng theo từng giai đoạn cá .4: Đặc điểm của bào tử Kabatana sp.gây bệnh gạo trên cá tra .5: Đặc điểm mẫu phân tích PCR .6: Kết quả so sánh trình tự gen của vi bào tử trùng gây bệnh trên cá tra với các kiểu gen trong Ngân hàng Gen (GenBank) .7: Mật độ, tỉ lệ sống bào tử trong bào nang gạo .8: Thời gian (phút) gây bất hoạt bào tử tương ứng với các nồng độ của ethanol và formaline .9: Thời gian và nồng độ gây bất hoạt bào tử của 4 loại hóa chất .10: Thời gian và nồng độ gây bất hoạt vi bào tử của Albendazole, fumagillin và TNP-470. 116 vi DANH SÁCH HÌNH Hình 2.1: (A) Các bào nang trong xoang nội quan và cơ của cá bóng lizardfish; (B) hình chụp SEM các bào nang của Glugea sp.2: Hình thái cấu tạo của Microsporidia (nguồn: Franzen, 2005) .3: Vòng đời phát triển của Microsporidia (nguồn: Franzen, 2005).

secunda phát triển trong nhân tế bào ruột của loài cá N. arthuri ký sinh trong cơ của loài cá P.6: Phương thức lây nhiễm của Microsporidia vào tế bào ký chủ .8: Kết quả điện di sản phẩm PCR (nguồn: Fedorko et al.9: Cấu trúc của bào tử N. bombycis (A): bào tử N. bombycis sau khi xử lý với chlorine dioxide 15 mg/ml; (B): cấu trúc của các sợi cực và không bào bị phá hủy hoàn toàn (nguồn: Zhengyoung et al.10: Cấu trúc của bào tử Glugea sp.

(A) Bào tử Glugea sp. sau khi xử lý với formalin 62 ppm; (B) các sợi cực và không bào bị phá hủy hoàn toàn (nguồn: Iglesias et al.1 : Buồng đếm Neubauer, vùng đếm hồng cầu có màu đỏ .4: (A) cá hương nhiễm gạo; (B-D) cá giống nhiễm gạo; (E-F) cá thịt nhiễm bào nang .5:Dấu hiệu hiệu nhiễm gạo trong cơ cá tra; (A-H) cá thịt nhiễm gạo, bào nang xơ cứng thành mảng (vùng khoanh tròn hoặc mũi tên) .6: Cá giống bị dị hình nhiễm vi bào tử trùng Microsporidia; A: dấu hiệu bên ngoài; B: bào nang gạo trong cơ cá (vùng khoanh tròn) .7: (A-F) Kích thước của các bào nang gạo trong cơ cá tra .8: (A) bào nang gạo nâu trong cơ; (B) bào nang gạo đen trong cơ .9: (A) bào nang gạo nâu trong cơ; (B) tiêu bản gạo nâu - 40x; .10: (A) bào nang gạo đen trong cơ; (B) tiêu bản gạo đen - 40x .11: Tỷ lệ nhiễm vi bào tử trùng Microsporidia ở cá giống và cá thịt của tổng số mẫu phân tích ở 3 tỉnh .12: Tiêu bản cắt mô cơ cá tra nhiễm bào nang gạo (20x) .13: Tiêu bản cắt mô cơ cá tra nhiễm bào nang gạo (20x) .14: (A) mẫu soi tươi - 40x; (B) mẫu nhuộm Giemsa - 100x .15: Cấu trúc của bào tử Kabatana sp. (A) mẫu tươi - 200x và (B) mẫu chụp trên kính hiển vi điện tử SEM .