Nghiên cứu thống kê đánh giá tác động của tiến bộ công nghệ vào tăng năng suất lao động Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN --------------------------------- NGUYỄN THỊ LÊ HOA NGHIÊN CỨU THỐNG KÊ ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA TIẾN BỘ CÔNG NGHỆ VÀO TĂNG NĂNG SUẤT LAO ĐỘNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH KINH TẾ HỌC HÀ NỘI – NĂM 2020 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN --------------------------------- NGUYỄN THỊ LÊ HOA NGHIÊN CỨU THỐNG KÊ ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA TIẾN BỘ CÔNG NGHỆ VÀO TĂNG NĂNG SUẤT LAO ĐỘNG Chuyên ngành: Kinh tế học Mã số: 9310101 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Người hướng dẫn khoa học: 1. Bùi Đức Triệu 2. Tăng Văn Khiên HÀ NỘI – NĂM 2020 i LỜI CAM ĐOAN Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm sự trung thực trong học thuật. Tôi cam kết bằng danh dự cá nhân rằng nghiên cứu này do tôi thực hiện và không vi phạm yêu cầu về sự trung thực trong học thuật.

Hà nội, ngày tháng năm 2020 Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Lê Hoa ii MỤC LỤC LỜI MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu. Phạm vi, đối tượng và phương pháp nghiên cứu.

Đóng góp mới của luận án. Kết cấu của luận án.6 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI.1 Tổng quan các nghiên cứu liên quan đến đề tài.1 Các nghiên cứu về năng suất lao động.2 Các nghiên cứu về tác động của tiến bộ công nghệ vào tăng năng suất.3 Các nghiên cứu ở Việt Nam liên quan đến đề tài.2 Khoảng trống các công trình đã được công bố và các vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu. 22 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1.26 CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU NĂNG SUẤT LAO ĐỘNG VÀ TÁC ĐỘNG CỦA TIẾN BỘ CÔNG NGHỆ VÀO TĂNG NĂNG SUẤT LAO ĐỘNG.1 Khái niệm và phương pháp đo năng suất lao động.1 Năng suất lao động.2 Tăng năng suất lao động.2 Khái niệm và các chỉ tiêu phản ánh tiến bộ công nghệ.1 Khái niệm tiến bộ công nghệ.2 Các yếu tố tạo nên tiến bộ công nghệ.3 Phương pháp luận nghiên cứu tác động của tiến bộ công nghệ vào tăng năng suất lao động.1 Cơ chế tác động của tiến bộ công nghệ vào tăng năng suất lao động.2 Phương pháp đánh giá tác động của tiến bộ công nghệ vào tăng năng suất .36 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2. 50 CHƯƠNG 3: NĂNG SUẤT LAO ĐỘNG VÀ TÁC ĐỘNG CỦA TIẾN BỘ CÔNG NGHỆ VÀO TĂNG NĂNG SUẤT LAO ĐỘNG CỦA VIỆT NAM.1 Đánh giá năng suất lao động và tăng năng suất lao động của Việt Nam.1 Dữ liệu tính năng suất lao động và tăng năng suất lao động.2 Đánh giá năng suất lao động chung toàn nền kinh tế của Việt Nam.3 Đánh giá năng suất lao động theo các ngành kinh tế.2 Nghiên cứu tác động của tiến bộ công nghệ vào tăng năng suất lao động của Việt Nam.1 Dữ liệu và xử lý bổ sung dữ liệu về vốn.2 Nghiên cứu đánh giá tác động của tiến bộ công nghệ vào tăng năng suất lao động của nền kinh tế.3 Tiến bộ công nghệ tác động tăng năng suất khối doanh nghiệp ngành công nghiệp chế biến, chế tạo.84 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3.96 CHƯƠNG 4: KIẾN NGHỊ GIẢI PHÁP NÂNG CAO NĂNG SUẤT DỰA TRÊN THÚC ĐẨY TIẾN BỘ CÔNG NGHỆ.1 Các vấn đề đặt ra đối với thúc đẩy tiến bộ công nghệ làm tăng năng suất lao động.2 Bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và những cơ hội thách thức thúc đẩy tiến bộ công nghệ.1 Bối cảnh của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.2 Năng lực sáng tạo đổi mới của Việt Nam.

Đề xuất giải pháp thúc đẩy tiến bộ công nghệ đóng góp nâng cao năng suất lao động.1 Xây dựng đồng bộ các chính sách và các chương trình thúc đẩy tiến bộ công nghệ và nâng cao năng suất lao động.2 Thúc đẩy các hoạt động nghiên cứu và đổi mới.3 Nâng cao năng lực hấp thụ tiến bộ công nghệ.4 Tạo lập hệ sinh thái đổi mới, sáng tạo.4 Điều kiện thực hiện giải pháp.120 KẾT LUẬN CHƯƠNG 4. 121 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 122 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. Error! Bookmark not defined.

i DANH MỤC BẢNG Bảng 3.1: Dữ liệu về GDP theo giá thực tế, giá so sánh và số liệu lao động toàn nền kinh tế quốc dân của Việt Nam (2010 – 2018).2 Tính tổng số giờ làm việc của toàn nền kinh tế qua các năm (2010 – 2018) 52 Bảng 3.3: Giá trị tăng thêm theo giá thực tế (2018) và giá so sánh (2010 – 2018) của các ngành kinh tế cấp I.4: Số lao động đang làm việc phân theo ngành kinh tế cấp I (2010-2018) 55 Bảng 3.5: Số giờ lao động bình quân trên tuần của các khu vực kinh tế (2010-2018) .6: Tính tổng giờ lao động của ngành nông, lâm nghiệp, thủy sản (2010 – 2018) 57 Bảng 3.7: Tổng số giờ lao động theo ngành ngành kinh tế (2010 – 2018).8: NSLĐ và tốc độ tăng NSLĐ của Việt Nam 2011-2018.11: Giá trị đầu tư còn lại đến cuối năm (tính khấu hao là 5%) đến năm 2000 .12: Quy mô vốn nền kinh tế từ 2001 - 2009.13: Ước tính quy mô vốn của các ngành kinh tế đến cuối năm 2009.14: Quy mô vốn của ngành nông lâm, nghiệp, thủy sản từ 2010 - 2018.15: Quy mô vốn bình quân theo ngành kinh tế (2010 – 2018).16: Tóm tắt tên biến sử dụng cho mô hình DEA hoặc SFA.17: Kết quả chỉ số Malmquist tổng hợp tính từ số liệu giá trị tăng thêm, số lao động đang làm việc và quy mô vốn của các ngành kinh tế cấp I (2011 – 2018).18: Kết quả chỉ số Malmquist tổng hợp tính từ số liệu giá trị tăng thêm, tổng số giờ lao động trong năm và quy mô vốn của các ngành kinh tế cấp I (2011-2018).19: Ước lượng thay đổi công nghệ của các ngành cấp I từ 2011 - 2018.20: Kết quả ước lượng các tham số của hàm sản xuất dựa trên số liệu về giá trị tăng thêm, số lao động đang làm việc và quy mô vốn của ngành kinh tế cấp I từ 2010 – 2018.21: Ước lượng tiến bộ công nghệ dựa trên dữ liệu giá trị tăng thêm, vốn và số lao động của các ngành kinh tế cấp I (2011-2018).22 Kết quả kiểm định của mô hình sản xuất biên ngẫu nhiên đối với dữ liệu đầu vào là giá trị tăng thêm, tổng giờ công và quy mô vốn của các ngành kinh tế cấp I (2010- 2018).23: Kết quả ước lượng các tham số của hàm sản xuất với dữ liệu giá trị tăng thêm, tổng số giờ lao động trong năm và quy mô vốn của các ngành kinh tế cấp I từ 2010 – 2018.24: Ước tính tiến bộ công nghệ, hiệu quả kỹ thuật từ dữ liệu giá trị tăng thêm, tổng giờ lao động và quy mô vốn của ngành kinh tế cấp I (2011-2018).25: Tốc độ tăng giá trị tăng thêm, lao động và NSLĐ khối doanh nghiệp ngành công nghiệp chế biến, chế tạo (2011-2018).26: Kết quả chỉ số Malmquist tổng hợp tính từ số liệu của các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo (2011 – 2018).27: Kết quả kiểm định lựa chọn hàm sản xuất cho dữ liệu khu vực doanh nghiệp ngành công nghiệp chế biến, chế tạo (2010-2018).28: Kết quả ước lượng các tham số của hàm sản xuất từ số liệu ngành công nghiệp chế biến, chế tạo (2010-2018).29: Tỷ lệ tăng năng suất do tiến bộ công nghệ của các ngành thuộc ngành công nghiệp chế biến, chế tạo (2011-2018) và bình quân 2011 – 2018.30: Mức năng suất 2018, tốc độ tăng NSLĐ và tiến bộ công nghệ 2011-2018 của khối doanh nghiệp ngành công nghiệp chế biến, chế tạo phân theo cấp độ công nghệ 93 Bảng 3.31: Ước lượng hiệu quả kỹ thuật của các ngành thuộc ngành công nghiệp chế biến, chế tạo bình quân 2011-2018.1: Xếp hạng của Việt Nam về hệ sinh thái đổi mới (2019).2: So sánh tỷ lệ đầu tư cho nghiên cứu và phát triển trên tổng GDP (2015) của Việt Nam và một số nước trên thế giới.3: Số các nhà nghiên cứu trên một triệu dân (2015) của Việt Nam và một số nước.107 v DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ Sơ đồ 1.1: Minh họa giá trị tăng thêm.1: Mô hình thúc đẩy tăng năng suất dựa trên đổi mới, sáng tạo.1: Đường biên sản xuất và hiệu quả kỹ thuật.2: “Năng suất”, “hiệu quả kỹ thuật” và “hiệu quả kinh tế theo quy mô”.3: Minh họa thay đổi công nghệ giữa 2 thời kỳ.4: Minh họa đường biên hiệu quả.5: Mô hình đường biên ngẫu nhiên.1: Tốc độ tăng NSLĐ của Việt Nam 2011 - 2018.2: GDP bình quân đầu người và NSLĐ tính theo người của Việt Nam và một số nước Châu Á (2018).3: NSLĐ tính theo giờ của Việt Nam so với một số nước Châu Á (2018).4: Tốc độ tăng GDP bình quân đầu người và tốc độ tăng NSLĐ của Việt Nam và một số nước Châu Á (bình quân 2011 – 2018).5: NSLĐ các ngành kinh tế năm 2018.6: Tiến bộ công nghệ bình quân 2011-2018 của các ngành thuộc ngành công nghiệp chế biến, chế tạo.92 v DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT APO Tổ chức Năng suất Châu Á (Asian Productivity Organization) DEA Phân tích bao dữ liệu (Data Envelopment Analysis) DN Doanh nghiệp GDP Tổng sản phẩm quốc nội ILO Tổ chức Lao động Quốc tế (International Labour Organization) KH&CN Khoa học và công nghệ KT-XH Kinh tế - Xã hội MPI Chỉ số đo năng suất Malmquist (Malmquist productivity index) NC&PT Nghiên cứu và phát triển NSLĐ Năng suất lao động (Labor productivity) NSNN Ngân sách nhà nước OECD Tổ chức Hợp tác Phát triển kinh tế (Organization for Economic Cooperation and Development) OLS Bình phương bé nhất (Ordinary Least Squares) SE Hiệu quả theo quy mô (Scale effect) SFA Phân tích đường biên ngẫu nhiên (Stochastic Frontier Analysis) TC Thay đổi công nghệ (Technology Change) TE Hiệu quả kỹ thuật (Technical Efficency) TFP Năng suất nhân tố tổng hợp (Total Factors Productivity) TSCĐ Tài sản cố định WEF Diễn đàn Kinh tế Thế giới (World Economic Forum). 1 LỜI MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Tăng năng suất lao động có ý nghĩa rất lớn, là nhân tố quan trọng để tăng thêm sản phẩm cho xã hội, là cơ sở để hạ thấp giá thành, góp phần nâng cao đời sống nhân dân và tăng tích lũy để phát triển sản xuất. Chỉ có phát triển nhờ vào tăng năng suất mới tăng được khả năng cạnh tranh của nền kinh tế và có điều kiện đẩy mạnh xuất khẩu hàng hoá và dịch vụ, tăng cường hội nhập quốc tế.

Ở Việt Nam, từ nhiều năm thuật ngữ “Năng suất – Chất lượng – Hiệu quả” đã trở thành khẩu hiệu ở các nhà máy. Từ năm 1996, khi Việt Nam tham gia vào Tổ chức Năng suất Châu Á (APO) thì vai trò và tầm quan trọng của năng suất và cải tiến năng suất càng được nhấn mạnh hơn. Ngày 21 tháng 5 năm 2010, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định phê duyệt Chương trình quốc gia “Nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm, hàng hóa của doanh nghiệp Việt Nam đến năm 2020”.