Luận án tiến sĩ thơ điền viên đời Đường - Đỗ Thị Hà Giang, Đại học Sư phạm Hà Nội

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI ĐỖ THỊ HÀ GIANG THƠ ĐIỀN VIÊN ĐỜI ĐƯỜNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Hà Nội - năm 2014 ĐỖ THỊ HÀ GIANG LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Hà Nội, 2014 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan tất cả những nội dung được trình bày trong Luận án "Thơ điền viên đời Đường" được hình thành và phát triển từ quan điểm cá nhân tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Lê Bảo. Những số liệu và kết quả của Luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố. Hà Nội, tháng 02 năm 2014 Tác giả Đỗ Thị Hà Giang LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ sự biết ơn sâu sắc tới PGS.

Trần Lê Bảo, người đã hướng dẫn, chỉ bảo và giúp đỡ tôi hết sức tận tình trong quá trình thực hiện Luận án này. Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy, cô giáo trong tổ Văn học nước ngoài, khoa Ngữ Văn, Phòng Quản lí khoa học, Phòng Sau Đại học, trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã tạo điều kiện cho tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu. Xin chân thành cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp đã động viên, giúp đỡ tôi. Xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới gia đình, nguồn động lực chính giúp tôi hoàn thành công trình nghiên cứu này, đặc biệt cảm ơn con trai nhỏ của tôi đã tiếp thêm sức mạnh để tôi vượt qua những khó khăn khi thực hiện Luận án.

Do khả năng và điều kiện hạn chế, Luận án sẽ không thể tránh khỏi những khiếm khuyết nhất định. Tôi rất mong nhận được những ý kiến đóng góp của các thầy cô và các độc giả. Xin chân thành cảm ơn! Hà Nội, tháng 02 năm 2014 Tác giả Đỗ Thị Hà Giang 1 MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài.

Mục đích nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học của đề tài nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu.

Cấu trúc của luận án. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Về cách gọi tên thi phái điền viên. Về đặc trƣng nội dung và nghệ thuật của thơ điền viên.

Về các nhà thơ tiêu biểu của thi phái. Điểm trống khoa học trong nghiên cứu thơ điền viên. CỘI NGUỒN VĂN HÓA CỦA THƠ ĐIỀN VIÊN ĐỜI ĐƢỜNG. Khởi nguyên của một nền văn hoá.

Tôn giáo và triết học. Tôn giáo nguyên thuỷ. Đạo gia - Đạo giáo. Phong tục tập quán và văn hoá tâm linh.

Từ thói quen cư trú nguyên thủy đến nghệ thuật viên lâm. Phong tục nghi lễ dân gian. Văn hoá ứng xử: ẩn sĩ Trung Hoa và vấn đề vui thú điền viên. Sự ra đời của thơ điền viên Trung Hoa.

Thơ điền viên. Từ Đào Uyên Minh. Đến phong khí Thịnh Đường. 57 Tiểu kết chƣơng 2:.

CẢNH VẬT VÀ TÂM THỨC NHÀ THƠ TRONG THƠ ĐIỀN VIÊN ĐỜI ĐƢỜNG. Mối quan hệ giữa cảnh vật và tâm thức nhà thơ. Miêu tả cảnh sắc điền viên. Ấm áp, thân thuộc.

Trong sáng, thanh tao. Phác họa cuộc sống ẩn dật. Quấn quýt, giao hòa với thiên nhiên. Thân mật, gắn bó với con người.

Gửi gắm tâm tình thi nhân. Khao khát tự do. Mong cầu nhàn hạ. Hướng về thanh hư.

102 Tiểu kết chƣơng 3:. CHẤT HỌA TRONG THƠ ĐIỀN VIÊN ĐỜI ĐƢỜNG. Thơ ca và hội họa. Luật viễn cận của thơ điền viên đời Đƣờng.

Phép tam viễn: những phối cảnh không gian đa chiều. Điểm nhìn di động: những phối cảnh "tẩu mã", "điểu phi". Màu sắc hội họa trong thơ điền viên đời Đƣờng. Quan niệm về màu sắc trong hội họa Trung Hoa.

Sắc màu "thanh lục" trong thơ điền viên. Sắc màu "thuỷ mặc" trong thơ điền viên. Nghệ thuật cấu trúc của bức tranh trong thơ điền viên đời Đƣờng. Cấu trúc tụ.

Thực - Hư tương sinh. Tĩnh - Động giao hòa. 145 Tiểu kết chƣơng 4:. 148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ.

151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lý do chọn đề tài 1. Gần 3000 năm trước đây, ở đất nước tươi đẹp nơi phù sa hai con sông vĩ đại Hoàng Hà và Dương Tử bồi đắp nên, người ta đã nghe vang những lời ca nồng đượm mà thanh tao, ngọt ngào mà trang nhã, tình tứ mà phiêu du "Quan quan thư cưu, tại hà chi châu, yểu điệu thục nữ, quân tử hảo cầu". Phải chăng vì thế mà nhân loại gọi đất nước ấy là xứ sở của thi ca? Rất có thể.

Nhưng, cái phong vận độc đáo tạo nên chân dung thi quốc ấy không phải Kinh Thi mà chính là khí lực Đường thi. Đó là đỉnh cao của thi ca nhân loại, trải qua hơn 1000 năm, vẫn giữ nguyên sức quyến rũ với những người quan tâm và yêu thích nghệ thuật thơ ca. Trong thế giới Đường thi, thơ điền viên là mảng thơ nổi bật với tên tuổi của những thi nhân kiệt xuất như Vương Duy, Mạnh Hạo Nhiên, Trừ Quang Hy, Vi Ứng Vật, Liễu Tông Nguyên… Mảng thơ này cùng thơ sơn thủy, thơ biên tái, thơ du tiên, thơ du hiệp, thơ vịnh vật, thơ vịnh sử. đã tạo nên diện mạo kính vạn hoa thống nhất, đa dạng và sức sống mãnh liệt cùng sinh khí tràn trề của thơ Đường.

Ở nước ta, cho tới nay, chưa có công trình nghiên cứu nào mang tính chuyên biệt đề cập đến thơ điền viên đời Đường với tư cách một loại hình độc đáo, dù người ta đã bàn rất nhiều đến thơ điền viên như một trường lưu không thể thiếu trong nguồn chảy bất tận của Đường thi. Đa số nhà nghiên cứu ghép thơ điền viên với thơ sơn thuỷ thành một dòng gọi là thơ sơn thuỷ điền viên và đánh giá nó là một dòng thơ nổi bật đời Đường có nhiều thành tựu xuất sắc, mang cảm xúc chủ đạo của phần lớn thi nhân đời Đường với những đại diện xuất chúng như Vương Duy, Mạnh Hạo Nhiên. Các công trình nghiên cứu đã công bố đều có khuynh hướng đi sâu khai thác những phương tiện nghệ thuật cơ bản và những tư tưởng nội dung chủ yếu của thơ sơn thuỷ điền viên. Vấn đề nghiên cứu thơ điền viên trong tương quan độc lập với thơ sơn thuỷ dưới góc nhìn từ cội nguồn văn hoá Trung Hoa là một vấn đề mới.

Vì vậy, chúng tôi muốn dành niềm ưu ái đặc biệt cho thơ điền viên, không chỉ bởi vị trí quan trọng của nó mà còn hơn thế nữa, bởi sức tác động đầy mãnh lực với đời sống nội tâm con người. Việc nghiên cứu thơ Đường không chỉ giúp chúng ta có cái nhìn sâu sắc về văn hoá Trung Hoa mà còn cung cấp một chìa khóa góp phần giải mã thơ ca dân tộc, nền thơ ca chịu ảnh hưởng sâu đậm phong khí thơ ca Trung Hoa, đặc biệt là phong cốt 2 Thịnh Đường. Với đề tài này, chúng tôi có tham vọng góp phần làm sáng tỏ hơn sự tiếp biến văn hóa giữa hai nền văn hóa Trung Quốc và Việt Nam. Chúng tôi hi vọng luận án này sẽ bổ sung lượng kiến thức nhất định về Đường thi cho thực tiễn giảng dạy thơ Đường (và không chỉ riêng thơ Đường) trong nhà trường của chúng ta hiện nay.

Vì những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài "Thơ điền viên đời Đƣờng". Mục đích nghiên cứu 2. Khám phá thơ điền viên từ cội nguồn văn hoá Trung Hoa. Triết học, tôn giáo, phong tục tập quán và văn hóa tâm linh của người Trung Hoa ít nhiều đều có ảnh hưởng tới đặc trưng thơ điền viên và tâm thức thi nhân, cho nên tìm về cội nguồn văn hoá Trung Hoa là một cách để khám phá sâu sắc hơn, thấu triệt hơn một trong những dòng thơ chủ đạo gần như mang khí vận của toàn Đường thi này.

Tìm hiểu một số đặc trưng nội dung cũng như nghệ thuật nổi bật của thơ điền viên đời Đường, qua đó tìm hiểu thế giới nội tâm phong phú của các thi nhân điền viên từ cội nguồn sâu thẳm của tâm thức truyền thống Trung Hoa. Khẳng định vị trí quan trọng của thơ điền viên trong dòng chảy thơ Đường nói riêng, trong nền thi ca Trung Hoa nói chung đồng thời thấy được mối quan hệ giữa nó với những loại hình nghệ thuật khác (hội họa, điêu khắc, âm nhạc…) trong thế giới tinh thần phong phú của đời sống con người cùng những ảnh hưởng không chỉ ở phạm vi trong nước, đặc biệt là ảnh hưởng tới thơ ca trung đại Việt Nam. Ý nghĩa khoa học của đề tài nghiên cứu Khám phá văn học dưới góc nhìn văn hóa là một hướng soi chiếu khá mới trong nghiên cứu văn học hiện nay, luận án này khám phá thơ điền viên đời Đường qua việc giải mã văn hóa Trung Hoa góp phần cung cấp một cách nhìn mới về thơ điền viên, tạo điều kiện thuận lợi cho việc nghiên cứu, giảng dạy thơ Đường ở Việt Nam. Thực hiện đề tài này, chúng tôi mong muốn góp phần khẳng định vị thế đặc biệt quan trọng không thể thay thế của dòng thơ điền viên trong toàn cảnh thơ Đường.

Đây có thể xem là chuyên luận đầu tiên ở nước ta nghiên cứu có chiều sâu về riêng mảng thơ điền viên đời Đường. Những đóng góp mới của luận án: Luận án đưa ra khái niệm “thơ điền viên đời Đường”, nhấn mạnh những đặc điểm riêng biệt của nó, khác với thơ điền viên Trung Hoa nói chung, cũng khác với thơ điền 3 viên đời Tấn và thơ điền viên đời Tống của những tên tuổi trứ danh như Đào Uyên Minh, Phạm Thành Đại trong lịch sử thơ điền viên Trung Quốc. Từ hướng tiếp cận văn hóa, luận án cho thấy cội nguồn sâu xa làm nảy sinh một hiện tượng có thể xem là “đặc sản” của nền văn hóa và văn học Trung Hoa - thơ điền viên - từ lúc phôi thai đến thời kỳ phát triển thành một dòng thơ nổi tiếng đời Đường. Luận án không tập trung vào các đặc điểm nội dung và nghệ thuật đơn thuần của thơ điền viên mà đặc biệt quan tâm tới sự kết hợp hài hòa của hai yếu tố này để tạo nên những cảnh giới nghệ thuật độc đáo, đi sâu khám phá đặc trưng cơ bản, cốt lõi của thơ điền viên trên ba phương diện: miêu tả cảnh sắc điền viên, phác họa cuộc sống ẩn dật và tâm thức của thi nhân.