Nghiên cứu sinh thái dinh dưỡng linh trưởng ăn thực vật tại VQG Cúc Phương làm cơ sở bảo tồn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN --------------------- Phạm Minh Dƣơng NGHIÊN CỨU SINH THÁI DINH DƢỠNG CỦA NHÓM LINH TRƢỞNG ĂN THỰC VẬT TẠI VƢỜN QUỐC GIA CÚC PHƢƠNG LÀM CƠ SỞ CHO CÔNG TÁC BẢO TỒN LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC Hà Nội – Năm 2017 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN --------------------- Phạm Minh Dƣơng NGHIÊN CỨU SINH THÁI DINH DƢỠNG CỦA NHÓM LINH TRƢỞNG ĂN THỰC VẬT TẠI VƢỜN QUỐC GIA CÚC PHƢƠNG LÀM CƠ SỞ CHO CÔNG TÁC BẢO TỒN Chuyên ngành: Khoa học Môi trƣờng Mã số: 60440301 LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. TRẦN VĂN THỤY Hà Nội – Năm 2017 LỜI CẢM ƠN Tôi vô cùng biết ơn PGS.TS Trần Văn Thụy vì sự giúp đỡ và hướng dẫn tận tình, chu đáo của thầy mà tôi đã rất may mắn nhận được. Những kiến thức chuyên môn Sinh thái học thực vật, nhưng tư liệu nghiên cứu, những kinh nghiệm quý giá về hoạt động thực địa cùng những lời động viên của thầy là cơ sở, động lực thúc đẩy tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn. Tôi cũng xin được bày tỏ sự biết ơn chân thành của mình tới các thầy cô, cán bộ Khoa Môi trường, trường Đại học Khoa học Tự nhiên đã tạo điều kiện học tập, nghiên cứu tốt nhất giúp tôi hoàn thành khóa luận này.

Nhờ sự giúp đỡ của em Bùi Tuấn Anh, sinh viên khóa 58, Khoa Môi trường, trường Đại học Khoa học Tự nhiên và ông Nguyễn Tuấn Anh, cán bộ Trung tâm Bảo tồn và Phát triển con người tôi đã hoàn chỉnh, phân tích, đánh giá được bộ số liệu thực địa phục vụ luận văn. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến hai người. Lời cảm ơn này tôi cũng xin được gửi đến gia đình tôi, Vườn quốc gia Cúc Phương đã tạo điều kiện thuận lợi, dành những sự giúp đỡ nhiệt tình nhất trong thời gian tôi thực hiện đề tài cũng như khi đi thực địa thực tế. Một lần nữa tôi xin được chân thành cảm ơn! Học viên, Phạm Minh Dương MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

TỔNG QUAN VỀNHƢ̃NG VẤN ĐỀNGHIÊN CƢ́U. Tổng quan về sinh thái dinh dƣỡng của linh trƣởng ăn thực vật. Tổng quan về nghiên cứu sinh khối thực vật rừng. Tình hình nghiên cứu trên thế giới.

Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam. Tổng quan về Vƣờn quốc gia Cúc Phƣơng. Vị trí địa lý và diện tích Vườn Quốc gia Cúc Phương. Địa hình, địa chất.

Khí hậu, thuỷ văn. Thổ nhưỡng. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tƣợng và mục tiêu nghiên cứu.

Phƣơng pháp nghiên cứu. Phương pháp điều tra thực địa. Phương pháp hồi cứu kế thừa tài liệu nghiên cứu có sẵn nhằm xây dựng danh mục các loài thực vật làm thức ăn cho linh trưởng. Phương pháp viễn thám và hệ thống thông tin địa lý kết hợp điều tra khảo sát thực địa.

Phương pháp thống kê tính toán sinh khối thực vật làm thức ăn cho Linh trưởng. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN. Đặc điểm thảm thực vật vƣờn quốc gia Cúc Phƣơng. Sinh khối loài thực vật làm thức ăn cho linh trƣởng tại Vƣờn quốc gia Cúc Phƣơng theo từng sinh cảnh.

Rừng rậm thường xanh nhiệt đới gió mùa cây lá rộng, trên đất feralite hình thành từ đá Vôi. Rừng rậm thường xanh nhiệt đới gió mùa cây lá rộng, trên đất feralite hình thành từ đá phiến. Rừng rậm thường xanh nhiệt đới gió mùa cây lá rộng, trên đất dốc tụ thung lũng. Đánh giá khả năng cung cấp thức ăn cho các loài linh trƣởng ăn thực vật tại Vƣờn Quốc gia Cúc Phƣơng.

52 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 53 DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT AGB Sinh khối trên mặt đất (Above ground biomas) BEF Chỉ số giãn nở sinh khối (Biomass Expansion Factor) DBH Đường kính ngang ngực (Diameter at breast height) GIS Hệ thống thông tin địa lý (Geographic Information System) GPS Hệ thống định vị toàn cầu (Global Positioning System) IUCN Liên minh bảo tồn thiên nhiên quốc tế JIFPRO Trung tâm Hợp tác và Xúc tiến Lâm nghiệp Quốc tế Nhật Bản R/S Tỉ lệ rễ/cành non (Root/shoot) VOB Thể tích cả vỏ cây (Volume over bark) WD Mật độ gỗ tính theo khối lượng – thể tích (Weight density) DANH MỤC BẢNG Bảng 1. Phương trình tính toán sinh khối cây cá lẻ tại các vùng khí hậu khác nhau theo Brown (1992):. Tỉ lệ rễ/cành non.

Quan hệ sinh khối rừng nhiệt đới với đường kính ngang ngực (DBH)(cao 1,37m tính từ mặt đất) và chiều cao cây (H) (Đơn vị tính sinh khối: Kg). Danh lục các loài linh trưởng ăn thực vật trong tự nhiên tại Vườn Quốc gia Cúc Phương. Danh lục thực vật làm thức ăn cho linh trưởng. Sinh khối thực vật làm thức ăn cho linh trưởng ở sinh cảnh Rừng rậm thường xanh nhiệt đới gió mùa cây lá rộng, trên đất feralite hình thành từ đá Vôi.

Sinh khối thực vật làm thức ăn cho linh trưởng ở sinh cảnh Rừng rậm thường xanh nhiệt đới gió mùa cây lá rộng, trên đất feralite hình thành từ đá phiến. Sinh khối thực vật làm thức ăn cho linh trưởng ở sinh cảnh Rừng rậm thường xanh nhiệt đới gió mùa cây lá rộng, cây lá rộng, trên đất dốc tụ thung lũng. Bảng tổng hợp sinh khối thực vật làm thức ăn cho linh trưởng. 49 MỞ ĐẦU Trong một hệ sinh thái, mỗi loài sinh vật cũng như các yếu tố môi trường đều góp phần quan trọng trong việc duy trì tính cân bằng của dòng vật chất – năng lượng, tính ổn định và bền vững của hệ thống.

Bất cứ sự thay đổi nào trong các thành phần này đều có thể tạo ra những hiệu ứng ảnh hưởng tới trạng thái cân bằng của hệ và do đó việc duy trì trạng thái cân bằng của hệ mang ý nghĩa sống còn đối với bất kỳ hệ sinh thái nào, tự nhiên hay nhân tạo. Trong tự nhiên, hệ sinh thái luôn có một cơ chế tự bảo vệ hay tự phục hồi thế cân bằng tuy nhiên khả năng luôn có một điểm tới hạn mà tại đó khi một hoặc nhiều thành phần của hệ bị tác động quá mạnh, nó sẽ không khôi phục lại được từ đó kéo theo sự sụp đổ mang tính hệ thống. Do vậy, hiểu biết về mỗi thành phần, mối quan hệ giữa chúng là yêu cần tiên quyết trước khi cân nhắc tác động lên một thành phần nào đóđể không tác động xấu đến sự cân bằng của toàn bộ hệ thống đồng thời cũng là cơ sở khoa học vững chắc cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học, đặc biệt là tại các vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên. Vườn Quốc gia Cúc Phương (hay rừng Cúc Phương) là một khu bảo tồn thiên nhiên, khu rừng đặc dụng nằm trên địa phận ranh giới 3 khu vực Tây Bắc, châu thổ sông Hồng và Bắc Trung Bộ thuộc ba tỉnh: Ninh Bình, Hòa Bình, Thanh Hóa.

Vườn quốc gia này có hệ động thực vật phong phú đa dạng mang đặc trưng rừng mưa nhiệt đới. Nhiều loài động thực vật có nguy cơ tuyệt chủng cao được phát hiện và bảo tồn tại đây. Trong đó, bộ Linh trưởng là một trong những nhóm sinh vật quan trọng được bảo tồn tại đây với 8 loài đang sinh sống trong tự nhiên và một trung tâm cứu hộ thú linh trưởng hiện đang nuôi dưỡng 160 cá thể thuộc 15 loài. Về tập tính , các loài li nh trưởng thường lựa choṇ ăn các bô ̣phâṇ th ực vâṭ (lá, hoa, quả, hạt,.) của một số nhất định các loài cây hiện có trong t ự nhiên để đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng của minh̀†.

Tuy nhiên, trong tự nhiên , thành phần và sinh khối của các loài th ực vâṭth ường biến đông̣ nhiều theo th ời gian vàkhông gian. Vì vậy, trong quá trình tiến hóa , ở mỗi loài linh tr ưởng đều hinh̀† thành c ơ chếthich́‡ nghi nhất định đối với sự biến đổi này. Nghĩa là, mỗi loài linh trưởng chỉlựa choṇ ăn môṭsốbô ̣phâṇ 1 của một số loài th ực vâṭnhất định. Nếu thiếu các nguồn th ực vâṭnày , sự sống của quần thểlinh trưởng se ̃bi ạ̉nh h ưởng, thâṃ chíquần thểcóthểbi suỵ giảm ho ặc tuyêṭ chủng nếu nguồn th ức ăn bi thiếụ nghiêm trong̣ vàkéo dài.

Vì vậy, hiểu biết về nhu cầu dinh dưỡng vàc ơ chếlựa choṇ các loaịth ức ăn trong thiên nhiên của loài se ̃giúp ích cho công tác quản lý bảo tồn các loài linh tr ưởng bị đe doạ tuyêṭchủng bao gồm cả việc kiểm soát số lượng cá thể linh trưởng trong tự nhiên và trong điều kiện nuôi nhốt. Mặc dù hiện nay đã có nhiều nghiên cứu về tập tính, đặc điểm sinh học của các loài linh trưởng tại Vườn quốc gia Cúc Phương phục vụ công tác bảo tồn tuy nhiên việc phân tích, đánh giá, xác định khu vực, khả năng cung cấp thức ăn cho nhóm linh trưởng ăn thực vật còn ít được thực hiện. Do đó, học viên chọn đề tài “Nghiên cứu sinh thái dinh dưỡng của nhóm linh trưởng ăn thực vật tại vườn quốc gia Cúc Phương làm cơ sở cho công tác bảo tồn” với mong muốn bổ sung một phần tư liệu về sinh thái dinh dưỡng, sinh cảnh đặc trưng và sinh khối thực vật làm thức ăn cho nhóm linh trưởng ăn thực vật tại đây và góp phần làm cơ sở cho công tác bảo tồn trong tương lai. Do điều kiện nghiên cứu hạn chế, học viên lựa chọn một số khía cạnh của sinh thái dinh dưỡng bao gồm phân bố, thành phần loài thực vật, sinh khối thực vật làm thức ăn cho linh trưởng và các sinh cảnh đặc trưng của linh trưởng tại Vườn Quốc gia Cúc Phương làm đối tượng nghiên cứu chính của đề tài.

TỔNG QUAN VỀNHỮNG VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về sinh thái dinh dƣỡng của linh trƣởng ăn thực vật Sinh thái dinh dưỡng là một hướng nghiên cứu mới xuất hiện trong khoảng vài thập kỷ gần đây. Nghiên cứu sinh thái dinh dưỡng (feeding ecology) bao gồm đánh giá toàn bộ hệ thống thức ăn từ việc lấy thức ăn , vận chuyển, tiêu thụ thức ăn đến việc tiêu hóa và bài tiết. Sinh thái dinh dưỡnglinh trưởng (Primate Nutritional Ecology ) là sự tương tác giữa môi trường, sự hấp thudinh dưỡng của một (hoặc nhiều) loài linh trưởng và các yếu tố sinh lý cá thể.Đây là một lĩnh vực rộng với nhiều hướng tiếp cận, đối tượng nghiên cứu khác nhau bao gồm sinh lý [30], hình thái [32], sinh sản và sinh trưởng - phát triển [22] và sinh tháihọc loài [27].

Nghiên cứu sinh thái dinh dưỡng thú linh trưởng có ý nghĩa lớn trong xác định các yếu tố sinh thái ảnh hưởng đến sự đa dạng loài, nhân khẩu học và tập tính xã hội của chúng, là cơ sở khoa học cốt lõi cho công tác bảo vệ, bảo tồn và phục hồi loài linh trưởng.