Nghiên cứu hình thành kỹ năng sử dụng CNTT trong dạy học Sinh học - Một nghiên cứu tại trường ĐHSP

TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI 1. Đảng và Nhà nước ta đã khẳng định: đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho phát triển, vì giáo dục ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nguồn nhân lực của đất nước. Trong hệ thống giáo dục quốc dân Việt Nam, các trường sư phạm có vai trò hết sức quan trọng vì đây là nơi đào tạo giáo viên, đội ngũ đóng vai trò quyết định trong sự nghiệp trồng người. Điều này cũng được thể hiện trong Chỉ thị số 40 – CT/ TW về việc xây dựng, nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lí giáo dục (Ban Chấp hành Trung ương ban hành ngày 15 tháng 6 năm 2004), nhiệm vụ đầu tiên được nêu lên trong Chỉ thị là: “Củng cố, nâng cao chất lượng hệ thống các trường sư phạm, các trường cán bộ quản lý giáo dục” [6, tr.

Đổi mới nội dung, phương pháp dạy học trong giáo dục và đào tạo luôn là yêu cầu khách quan. Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khoá VIII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng đã nêu rõ, đổi mới trong giáo dục phải theo nguyên tắc: “phát huy tinh thần độc lập suy nghĩ và sáng tạo của học sinh, sinh viên, đề cao năng lực tự học, tự hoàn thiện học vấn và tay nghề” [3]. Để làm được điều này, người giáo viên (GV) là nhân tố có ý nghĩa quyết định. Sinh viên (SV) trong các trường sư phạm không những được đào tạo về kiến thức khoa học cơ bản mà còn cả kiến thức khoa học giáo dục.

Khoa học giáo dục đối với SV sư phạm không chỉ dừng lại ở hiểu biết mà phải được rèn luyện trở thành kỹ năng áp dụng vào thực tiễn giảng dạy. Với sự phát triển của khoa học - công nghệ hiện đại, đặc biệt là cuộc cách mạng công nghệ thông tin, những kỹ năng của con người trong thế kỉ XXI đã thay đổi, điều này đòi hỏi chuẩn nghiệp vụ của người GV trong thế kỉ XXI cũng phải thay đổi. Học sinh của thế kỉ XXI cần kỹ năng công nghệ, người GV trong thế kỉ XXI cũng vừa cần được trang bị kỹ năng công nghệ vừa phải có khả năng hình thành, phát triển kỹ năng này cho học sinh. Thực tế này đã đặt ra cho các trường sư 12 phạm sức ép mới, hoặc trở thành nơi dẫn đầu trong quá trình đổi mới giáo dục hoặc bị bỏ lại sau sự phát triển như vũ bão của công nghệ [115].

Điều này có nghĩa bên cạnh những kỹ năng “truyền thống”, giờ đây GV cần được trang bị thêm một kỹ năng mới, kỹ năng sử dụng công nghệ thông tin (CNTT). Để trang bị được chuẩn mới cho SV, trong chương trình đào tạo về khoa học giáo dục của các trường sư phạm cần thiết phải bổ sung nội dung về hình thành kỹ năng sử dụng CNTT trong dạy học. Sinh học là một trong những ngành khoa học có nhiều kiến thức trừu tượng và có khối lượng kiến thức gia tăng nhanh. Vì thế, tổ chức bài dạy Sinh học sẽ đạt được hiệu quả cao khi những kiến thức trừu tượng được trực quan hóa, từ đó, tạo điều kiện cho học sinh chủ động chiếm lĩnh tri thức và rèn luyện được khả năng tự học, tự nghiên cứu.

Bên cạnh đó, quá trình dạy học nói chung, dạy học Sinh học nói riêng là quá trình truyền đạt, thu nhận và xử lý thông tin. Mà bản thân ưu thế của CNTT cũng chính là những đặc điểm nêu trên của quá trình dạy học Sinh học. Do đó, có kỹ năng sử dụng CNTT là một yêu cầu hết sức cần thiết đối với GV Sinh học, người tổ chức quá trình dạy học bộ môn. Nhận thức rõ được vai trò và ảnh hưởng của CNTT đối với giáo dục, trên thế giới đã có những nghiên cứu về các giải pháp, chiến lược trong đào tạo, tập huấn GV sử dụng công nghệ trong dạy học.

Song hầu hết các nghiên cứu đều theo hướng phổ cập tin học. Tức là cách tiếp cận ưu tiên công nghệ, chưa quan tâm đến tính đặc thù của các môn khoa học khác nhau khi áp dụng CNTT trong dạy học và do đó, nội dung tập huấn được thiết kế chung cho tất cả các ngành. Bên cạnh đó, ở Việt Nam những nghiên cứu cơ bản về lí luận, xây dựng quy trình để hình thành cho SV không chuyên tin khả năng sử dụng công nghệ trong dạy học lại chưa nhiều, đặc biệt là trong dạy học Sinh học. Xuất phát từ những thực tế trên, với mong muốn đổi mới nội dung, phương pháp dạy học, nhằm nâng cao hiệu quả đào tạo SV chuyên ngành sư phạm Sinh học ở trường ĐHSP, chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu “Hình thành cho sinh viên kỹ năng sử dụng công nghệ thông tin để tổ chức bài dạy Sinh học”.

MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU Xây dựng quy trình hình thành cho SV kỹ năng sử dụng CNTT để tổ chức bài dạy Sinh học, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo SV khoa Sinh trường ĐHSP. KHÁCH THỂ VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 1. Khách thể nghiên cứu: SV năm thứ 3 chuyên ngành sư phạm Sinh học của trường ĐHSP. Đối tượng nghiên cứu: Quy trình hình thành kỹ năng sử dụng CNTT cho SV để tổ chức bài dạy Sinh học.

GIẢ THUYẾT KHOA HỌC Nếu xây dựng được quy trình hình thành kỹ năng sử dụng CNTT phù hợp thì sẽ hình thành được cho SV kỹ năng thiết kế bài dạy Sinh học có sự hỗ trợ của CNTT và kỹ năng sử dụng một số phần mềm công cụ cần thiết, nâng cao được năng lực dạy học cho SV khoa Sinh ĐHSP. GIỚI HẠN NGHIÊN CỨU Kỹ năng sử dụng CNTT trong dạy học là một khái niệm rộng. Vì vậy, để việc nghiên cứu đạt hiệu quả, chúng tôi xác định giới hạn nghiên cứu của mình là: - Nghiên cứu hình thành kỹ năng sử dụng một số phần mềm CNTT công cụ cần thiết cho SV sư phạm ngành Sinh học để tổ chức bài dạy trong giai đoạn hiện nay, gồm: kỹ năng khai thác mạng Internet, kỹ năng sử dụng phần mềm Paint để xử lý hình ảnh và kỹ năng sử dụng phần mềm trình diễn đa phương tiện (Microsoft PowerPoint). - Nghiên cứu hình thành cho SV kỹ năng thiết kế bài dạy Sinh học (bậc trung học phổ thông) có sự hỗ trợ của CNTT.

NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 1. Xác định cơ sở lý luận và thực tiễn về hình thành kỹ năng dạy học nói chung, kỹ năng sử dụng CNTT trong dạy học nói riêng. Xác định những kỹ năng sử dụng CNTT cần thiết cho GV để tổ chức bài dạy Sinh học trong giai đoạn hiện nay. Xác định thực trạng trình độ kỹ năng sử dụng CNTT của SV chuyên ngành sư phạm Sinh học trong trường Đại học Sư phạm hiện nay.

Xác định khả năng tích hợp nội dung đào tạo kỹ năng sử dụng CNTT cho SV vào các học phần PPDH Sinh học. Đề xuất quy trình nhằm hình thành kỹ năng sử dụng CNTT để tổ chức bài dạy Sinh học cho SV qua dạy học môn “Phương pháp dạy học Sinh học”. Thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm tra hiệu quả của quy trình hình thành cho SV kỹ năng sử dụng CNTT để tổ chức bài dạy Sinh học. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1.

Nghiên cứu lí thuyết: 1. Nghiên cứu các văn bản của Nhà nước và Bộ Giáo dục và Đào tạo về chiến lược phát triển, đổi mới giáo dục nói chung, chiến lược đổi mới PPDH, ứng dụng CNTT vào dạy học nói riêng. Nghiên cứu các công trình nghiên cứu đề cập đến hình thành kỹ năng nói chung, hình thành kỹ năng dạy học nói riêng để làm cơ sở đề xuất quy trình hình thành kỹ năng sử dụng CNTT cho SV trong dạy học Sinh học. Nghiên cứu các tài liệu về hình thành kỹ năng sử dụng CNTT cho GV, cho SV sư phạm ở trong và ngoài nước.

Nghiên cứu chương trình đào tạo cử nhân sư phạm ngành Sinh học để làm cơ sở đề xuất nội dung, chương trình tập huấn kỹ năng sử dụng CNTT cho SV sư phạm Sinh học 1. Nghiên cứu sách giáo khoa (SGK) Sinh học phổ thông để xây dựng bài tập hình thành kỹ năng thiết kế bài dạy Sinh học có sự hỗ trợ của CNTT. Điều tra cơ bản: Điều tra về trình độ sử dụng CNTT của SV năm thứ ba của trường ĐHSP. Phương pháp chuyên gia: Trao đổi, xin ý kiến đóng góp của các giáo sư, các nhà khoa học đầu ngành về PPDH, về CNTT về quy trình hình thành kỹ 15 năng sử dụng CNTT cho SV để tổ chức bài dạy, về đánh giá và tổ chức thực nghiệm; trao đổi với các giảng viên cùng tham gia giảng dạy về nội dung, quy trình hình thành kỹ năng sử dụng CNTT cho SV.

Thực nghiệm sư phạm: Thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm tra hiệu quả của quy trình hình thành kỹ năng sử dụng CNTT cho SV để tổ chức bài dạy Sinh học, từ đó rút ra những kết luận và đề nghị liên quan đến việc bồi dưỡng kỹ năng sử dụng CNTT cho SV sư phạm nói chung, SV sư phạm ngành Sinh học nói riêng. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN Trong lĩnh vực lí luận dạy học Sinh học, luận án là công trình đầu tiên nghiên cứu, đề xuất quy trình hình thành cho SV kỹ năng sử dụng CNTT để tổ chức bài dạy Sinh học, sau đây là những đóng góp mới của luận án: - Xác định được những kỹ năng sử dụng CNTT cần thiết cho GV để tổ chức bài dạy Sinh học trong giai đoạn hiện nay. - Xác định được quy trình hình thành cho SV kỹ năng sử dụng CNTT để tổ chức bài dạy Sinh học. - Góp phần hoàn thiện lí luận dạy học Sinh học về sử dụng phương tiện hiện đại trong dạy học Sinh học.

CẤU TRÚC LUẬN ÁN - Mở đầu. - Chương 1: Tổng quan những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến đề tài. - Chương 2: Hình thành cho sinh viên kỹ năng sử dụng CNTT để tổ chức bài dạy Sinh học. - Chương 3: Thực nghiệm sư phạm.

- Kết luận và đề nghị. - Tài liệu tham khảo. - Phụ lục Phụ lục 1: Phiếu điều tra SV sư phạm ngành Sinh học về trình độ sử dụng CNTT. 16 Phụ lục 2: Các dạng bài tập hình thành kỹ năng thiết kế bài dạy Sinh học có sự hỗ trợ của CNTT (Được sử dụng trong dạy phần lý thuyết).

Phụ lục 3: Một số hình ảnh của lớp học trên mạng NiceNet. Phụ lục 4: Các dạng bài tập hình thành kỹ năng sử dụng một số phần mềm công cụ (Bài tập và tài liệu hướng dẫn sử dụng trong dạy phần thực hành).