Nghiên cứu địa danh tỉnh quảng bình luận án ngôn ngữ học

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ---------------- NGUYỄN ĐÌNH HÙNG NGHIÊN CỨU ĐỊA DANH TỈNH QUẢNG BÌNH LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Thành phố Hồ Chí Minh - năm 2015 ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ---------------- NGUYỄN ĐÌNH HÙNG NGHIÊN CỨU ĐỊA DANH TỈNH QUẢNG BÌNH Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ Mã số: 62220101 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Người hướng dẫn khoa học: GS. TRẦN TRÍ DÕI Thành phố Hồ Chí Minh - năm 2015 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và hoàn toàn không trùng lặp với bất kỳ một công trình nào đã công bố trong hoặc ngoài nƣớc. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Nguyễn Đình Hùng DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ BT Huyện Bố Trạch BTB Bắc Trung Bộ CTNT Công trình nhân tạo DTTS Dân tộc thiểu số ĐH Thành phố Đồng Hới ĐHTN Địa hình tự nhiên ĐVHC Đơn vị hành chính LT Huyện Lệ Thủy MH Huyện Minh Hóa QB Tỉnh Quảng Bình QN Huyện Quảng Ninh QT Huyện Quảng Trạch SCN Sau Công nguyên TCN Trƣớc Công nguyên TH Huyện Tuyên Hóa TVM Tiền Việt Mƣờng TPT Tiếng Việt phổ thông TQB Tiếng địa phƣơng Quảng Bình BẢN ĐỒ HÀNH CHÍNH TỈNH QUẢNG BÌNH MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU ĐỊA DANH. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ. Vấn đề nghiên cứu địa danh trên thế giới. Vấn đề nghiên cứu địa danh ở Việt Nam.

Vấn đề nghiên cứu địa danh ở tỉnh Quảng Bình. MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ, ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU. ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN. NGUỒN TƢ LIỆU VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KHI TIẾP CẬN ĐỊA DANH TỈNH QUẢNG BÌNH.

Nguồn tƣ liệu và phƣơng thức thu thập. Phƣơng pháp nghiên cứu. CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ ĐỊA DANH VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ HỮU QUAN VỀ ĐỊA DANH TỈNH QUẢNG BÌNH.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ ĐỊA DANH. Về khái niệm địa danh. Vấn đề phân loại địa danh. Một số cách phân loại địa danh của các tác giả nƣớc ngoài.

Cách phân loại địa danh của các tác giả trong nƣớc. Về chức năng của địa danh. Vị trí của địa danh học trong ngôn ngữ học. Hƣớng tiếp cận khi nghiên cứu địa danh tỉnh Quảng Bình.

NHỮNG VẤN ĐỀ VỀ ĐỊA BÀN CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỊA DANH TỈNH QUẢNG BÌNH. Những đặc điểm chính về địa lý, lịch sử tỉnh Quảng Bình. Địa giới hành chính. Về lịch sử.

Đặc điểm văn hóa, dân cƣ. Đặc điểm dân cƣ. Đặc điểm ngôn ngữ. Cấu trúc âm tiết tiếng địa phƣơng Quảng Bình.

Phần cuối âm tiết. Vấn đề thổ ngữ trong tiếng địa phƣơng Quảng Bình. KẾT QUẢ THU THẬP VÀ PHÂN LOẠI ĐỊA DANH TỈNH QUẢNG BÌNH. Phân loại địa danh theo tiêu chí tự nhiên - không tự nhiên.

Phân loại địa danh theo tiêu chí nguồn gốc ngôn ngữ. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM VỀ CẤU TẠO VÀ Ý NGHĨA CỦA ĐỊA DANH TỈNH QUẢNG BÌNH. GIỚI THUYẾT CHUNG VỀ CẤU TẠO ĐỊA DANH VÀ PHƢƠNG THỨC ĐỊNH DANH. CẤU TẠO ĐỊA DANH TỈNH QUẢNG BÌNH.

Mô hình cấu trúc phức thể địa danh Quảng Bình. Thành tố chung. Khái niệm thành tố chung. Cấu tạo của thành tố chung trong địa danh tỉnh Quảng Bình.

Chức năng của thành tố chung. Khả năng kết hợp và chuyển hóa của thành tố chung với tên riêng. Tên riêng địa danh. Về số lƣợng các âm tiết trong tên riêng.

Các kiểu cấu tạo tên riêng. PHƢƠNG THỨC ĐỊNH DANH. Phƣơng thức tự tạo. Phƣơng thức chuyển hóa.

ĐẶC ĐIỂM VỀ Ý NGHĨA CỦA CÁC YẾU TỐ CẤU TẠO ĐỊA DANH TỈNH QUẢNG BÌNH. Vấn đề ý nghĩa của địa danh. Cách thức xác định nghĩa của địa danh. Đặc điểm về ý nghĩa của các yếu tố trong địa danh.

Tính rõ ràng về nghĩa của các yếu tố thể hiện qua nguồn gốc ngôn ngữ của địa danh tỉnh Quảng Bình. Về hiện tƣợng địa danh chƣa đƣợc xác định rõ ràng về nghĩa. Vấn đề phân loại ý nghĩa địa danh tỉnh Quảng Bình. MỘT VÀI ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ - VĂN HÓA CỦA ĐỊA DANH TỈNH QUẢNG BÌNH.

MỐI QUAN HỆ GIỮA VĂN HÓA VÀ NGÔN NGỮ TRONG NGHIÊN CỨU ĐỊA DANH. Về khái niệm về văn hóa. Ngôn ngữ trong mối quan hệ với văn hóa. Địa danh và văn hóa.

ĐẶC TRƢNG NGÔN NGỮ - VĂN HÓA THỂ HIỆN TRONG ĐỊA DANH TỈNH QUẢNG BÌNH. Thành tố chung trong phức thể địa danh phản ánh đặc trƣng địa - văn hóa của vùng đất. Đặc trƣng văn hóa thể hiện qua ý nghĩa và sự phản ánh hiện thực của tên riêng địa danh. Sự phản ánh phƣơng diện không gian văn hoá trong địa danh.

Sự phản ánh các giá trị văn hóa lịch sử của địa danh ở Quảng Bình. Sự phản ánh đặc điểm chủ thể văn hóa của địa danh ở Quảng Bình. Đặc trƣng văn hóa thể hiện qua các yếu tố ngôn ngữ của địa danh ở Quảng Bình .147 TÀI LIỆU THAM KHẢO .153 CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .165 PHỤ LỤC MỤC LỤC BIỂU BẢNG Bảng 1. Hệ thống phụ âm đầu trong tiếng địa phƣơng Quảng Bình.

Kết quả thu thập địa danh tỉnh Quảng Bình. Kết quả thống kê địa danh theo tiêu chí tự nhiên - không tự nhiên. Mô hình cấu trúc phức thể địa danh tỉnh Quảng Bình. Thống kê cấu tạo thành tố chung của địa danh tỉnh Quảng Bình.

Thống kê tần số xuất hiện của các địa danh tỉnh Quảng Bình đi kèm với các loại thành tố chung. Kết quả tổng hợp sự chuyển hóa của các thành tố chung. Kết quả thống kê tên riêng địa danh theo số lƣợng âm tiết. Kết quả thống kê tên riêng trong địa danh theo kiểu cấu tạo.

Vị trí của địa danh học trong ngôn ngữ học. Cấu tạo âm tiết tiếng địa phƣơng Quảng Bình. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU ĐỊA DANH Địa danh là một hiện tƣợng xã hội, nhằm để phân biệt các thực thể địa lý mà trong sinh hoạt, sản xuất con ngƣời đã tạo nên. Địa danh có quan hệ mật thiết với cuộc sống thƣờng nhật của chúng ta, có liên hệ rộng rãi, gắn bó với các lĩnh vực ngoại giao, quốc phòng, thƣơng mại, dân chính, trắc họa và nghiên cứu khoa học, ghi lại dấu ấn phản ánh các giá trị văn hóa lịch sử và đời sống xã hội.

Thông qua nghiên cứu địa danh, chúng ta có thể hiểu đƣợc nhiều vấn đề nhƣ sự phân bố và di chuyển dân cƣ, tôn giáo, tín ngƣỡng, phong tục tập quán, lịch sử văn hóa, sự biến đổi môi trƣờng tự nhiên và xã hội của một vùng đất. Do vậy, nghiên cứu địa danh không chỉ có ý nghĩa to lớn về mặt thực tiễn mà còn có ý nghĩa sâu sắc về mặt văn hóa học. Địa danh là đối tƣợng quan tâm của nhiều lĩnh vực khoa học nhƣ lịch sử, địa lý, dân tộc học, văn hóa học, ngôn ngữ học. Xét về bản chất cấu tạo, địa danh là một đơn vị từ ngữ, có chức năng định danh sự vật, do đó, địa danh là một bộ phận của từ vựng và vì vậy, trƣớc hết, là đối tƣợng nghiên cứu của ngôn ngữ học.

Trong công trình Địa danh học là gì?, A. Superanskaja cũng đã xác định: “Địa danh học là một chuyên ngành của ngôn ngữ học, nghiên cứu các tên gọi địa lý, giải thích sự cấu tạo, lịch sử xuất hiện của chúng và phân tích ý nghĩa ban đầu của các từ cấu tạo nên địa danh” [114, tr. Đi theo khuynh hƣớng của ngôn ngữ học, ngƣời ta nghiên cứu địa danh ở ba bình diện: bình diện nghiên cứu cấu tạo (tức là nghiên cứu địa danh ở mặt đồng đại); bình diện nghiên cứu “nghĩa” của địa danh, tức là ở mỗi địa danh nó cho chúng ta biết cái gì; và bình diện nghiên cứu nguồn gốc địa danh. Nhƣ vậy, nếu xem xét địa danh trong mối quan hệ với các bộ môn của ngôn ngữ học, chúng ta thấy, địa danh không chỉ là đối tƣợng của từ vựng học mà còn là cứ liệu nghiên cứu của ngữ âm học.

Bởi vì địa danh đƣợc cấu tạo bởi những đơn vị ngữ âm, chịu sự tác động của các quy luật ngữ âm. Nhiều địa danh ghi bằng tiếng 2 Việt ngày nay là kết quả của quá trình biến đổi cách phát âm các địa danh trƣớc đây nhƣ: xóm Chỉ (trƣớc đây là xóm Trĩ), Bà Môn (trƣớc đây là Bàu Môn) ở thành phố Hồ Chí Minh; Nam Ô (trƣớc đây là Năm Ổ) ở Đà Nẵng [121]. Địa danh còn là tài liệu nghiên cứu của ngữ pháp học, vì địa danh là những danh từ, danh ngữ tuân theo những phƣơng thức cấu tạo từ, ngữ của tiếng Việt. Chẳng hạn, những địa danh đƣợc cấu tạo theo các mô hình (động từ + tính từ: cầu Đúc Nho, danh từ + số từ: khu Ngã Bảy, khu Ngã Sáu, danh từ + tính từ: cầu Mũi Lớn, rạch Cầu Đen, danh từ + danh ngữ: cầu Giồng Ông Tố, rạch Tắt Mương Lớn, danh ngữ + tính từ: khu Cây Da Còm, rạch Cầu Chông Nhỏ.

Địa danh cũng là đối tƣợng nghiên cứu của phƣơng ngữ học. Bởi vì nó là sản phẩm do ngƣời bản địa tạo ra, gắn chặt với lời ăn tiếng nói của từng vùng, từng địa phƣơng. Trong các địa danh tiếng Việt, ta có thể gặp các từ địa phƣơng nhƣ: cù lao Chuông, hồ Ba Kiểng, động Sai, sông Chắt Chắt (ở Quảng Trị), rõng Nước Ngọt, ngoẹo Giằng Xay, bùng binh Trường Tiền (ở Huế), đồng Cây Hợp, rậy Ông Cáp, rào Ba Đa, bàu Chẹp, rú Cấm, đồng Troọt, đồng Trữa (ở Quảng Bình). Đây chính là cách tốt nhất để chúng ta nhận diện về “nghĩa” của địa danh ở từng vùng lãnh thổ.

Đặc biệt, địa danh còn là tƣ liệu đáng quan tâm của ngôn ngữ học và lịch sử. Mỗi một địa danh sinh ra trong một thời điểm lịch sử nhất định. Vì vậy nó đã trở thành “vật hóa thạch”, là “tấm bia” bằng ngôn ngữ độc đáo về thời đại mà nó ra đời. Và từ “những hóa thạch ngôn ngữ ấy”, ngƣời ta có thể đƣa ra những chứng cứ để lý giải hay chứng minh cho một hiện tƣợng văn hóa, lịch sử nhất định mà nếu thiếu chúng, những nhận định có liên quan đến văn hóa hay lịch sử ấy chỉ thuần túy là những kết luận mang tính giả định [38, tr 99].

Chẳng hạn, tên gọi Chợ Lớn ở TP.