Nghiên cứu đặc điểm nhiễm virus Viêm gan C (HCV) ở bệnh nhân chạy thận nhân tạo tại Bệnh viện Bạch Mai

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI ====== W X ====== tr−¬ng th¸I ph−¬ng Nghiªn cøu ®Æc ®iÓm nhiÔm virus viªm gan c (HCV) ë bÖnh nh©n ch¹y thËn nh©n t¹o t¹i bÖnh viÖn b¹ch mai luËn v¨n th¹c sü y häc HÀ NỘI - 2008 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI ====== W X ====== tr−¬ng th¸I ph−¬ng Nghiªn cøu ®Æc ®iÓm nhiÔm virus viªm gan c (HCV) ë bÖnh nh©n ch¹y thËn nh©n t¹o t¹i bÖnh viÖn b¹ch mai Chuyªn ngµnh : Vi sinh y häc M∙ sè : 60.68 luËn v¨n th¹c sü y häc Người hướng dẫn khoa học: TS. Vò ThÞ t−êng v©n HÀ NỘI - 2008 Lêi c¶m ¬n T«i xin tr©n träng göi lêi c¶m ¬n ch©n thµnh tíi Ban Gi¸m hiÖu, Phßng Sau §¹i häc, c¸c thÇy c«, c¸n bé Bé m«n Vi sinh Y häc tr−êng §¹i häc Y Hµ Néi ®· truyÒn ®¹t cho t«i kiÕn thøc, t¹o mäi ®iÒu kiÖn cho t«i häc tËp vµ nghiªn cøu trong suèt qu¸ tr×nh häc tËp. T«i xin bµy tá lßng kÝnh träng vµ biÕt ¬n s©u s¾c tíi TS. Vò ThÞ T−êng V©n - Phã tr−ëng khoa Vi sinh bÖnh viÖn B¹ch Mai, ng−êi thÇy trùc tiÕp tËn t©m h−íng dÉn, truyÒn ®¹t cho t«i ý t−ëng, kiÕn thøc, kinh nghiÖm vµ lu«n ®éng viªn t«i trong suèt qu¸ tr×nh häc tËp, nghiªn cøu.

T«i xin bµy tá lßng biÕt ¬n s©u s¾c tíi TS. NguyÔn Xu©n Quang - Tr−ëng khoa Vi sinh, TS. §oµn Mai Ph−¬ng – Phã tr−ëng khoa Vi sinh bÖnh viÖn B¹ch Mai ®· hÕt lßng ®éng viªn t¹o mäi ®iÒu kiÖn vÒ c¬ së vËt chÊt ®Ó t«i thùc hiÖn ®Ò tµi nghiªn cøu nµy. T«i xin bµy tá lßng kÝnh träng vµ biÕt ¬n s©u s¾c tíi GS.

Lª ThÞ Oanh, ng−êi thÇy ®· nghiªm tóc gãp ý kiÕn phª b×nh vÒ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc trong qu¸ tr×nh t«i hoµn thµnh luËn v¨n. T«i xin bµy tá nh÷ng lêi c¶m ¬n ch©n thµnh nhÊt tíi BS. NguyÔn ThÞ H¹nh, ThS. Lª Trung Dòng, cö nh©n Bïi Minh V−îng, ThS.

Lª ThÞ Ng©n cïng c¸c b¹n ®ång nghiÖp tæ virus miÔn dÞch, c¸c anh chÞ trong Khoa Vi sinh bÖnh viÖn B¹ch Mai ®· t¹o mäi ®iÒu kiÖn gióp ®ì t«i trong suèt qu¸ tr×nh häc tËp vµ nghiªn cøu. T«i xin tr©n träng c¶m ¬n Ban Gi¸m ®èc, Khoa ThËn nh©n t¹o bÖnh viÖn B¹ch Mai, BSCKII. NguyÔn Cao LuËn – Tr−ëng Khoa ThËn nh©n t¹o ®· t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho t«i trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn luËn v¨n. Cuèi cïng, t«i xin bµy tá nh÷ng t×nh c¶m Êm ¸p vµ ch©n thµnh nhÊt tíi gia ®×nh, b¹n bÌ gÇn xa ®· ®éng viªn t«i trong qu¸ tr×nh häc tËp vµ hoµn thµnh luËn v¨n nµy.

Hµ Néi, th¸ng 11 n¨m 2008 Tr−¬ng Th¸i Ph−¬ng Môc lôc ®Æt vÊn ®Ò .1 Ch−¬ng 1: TỔNG QUAN Tμi liÖu. Mét sè vÊn ®Ò c¬ b¶n vÒ t×nh h×nh nhiÔm HCV. LÞch sö ph¸t hiÖn virus viªm gan C (HCV).2 T×nh h×nh nhiÔm HCV theo ph©n bè ®Þa lý .2 Virus viªm gan C (HCV).1 §Æc ®iÓm cÊu tróc cña HCV .2 Sù x©m nhËp vµ nh©n lªn cña HCV.3 Ph©n lo¹i HCV .4 §¸p øng miÔn dÞch ®èi víi HCV. DÞch tÔ häc nhiÔm HCV .3 Vai trß dÞch tÔ häc cña genotype.4 NhiÔm HCV ë bÖnh nh©n ch¹y TNT (läc m¸u).5 §Æc ®iÓm l©m sµng nhiÔm virus viªm gan C.1 Viªm gan cÊp .2 NhiÔm virus viªm gan C víi viªm gan m¹n, x¬ gan vµ ung th− gan tiªn ph¸t .6 ChÈn ®o¸n nhiÔm HCV .1 Thö nghiÖm ph¸t hiÖn kh¸ng thÓ anti-HCV: Kü thuËt ELISA .2 Thö nghiÖm kh¼ng ®Þnh: .3 ChÈn ®o¸n sinh häc ph©n tö .7 §iÒu trÞ vµ dù phßng nhiÔm virus viªm gan C .2 Dù phßng viªm gan virus C.27 Ch−¬ng 2: ®èi t−îng, vËt liÖu vμ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu.

§èi t−îng nghiªn cøu .2 §¬n vÞ thùc hiÖn vµ c¸c ®¬n vÞ phèi hîp tham gia nghiªn cøu .2 VËt liÖu nghiªn cøu .1 C¸ch lÊy mÉu vµ b¶o qu¶n mÉu: .2 Sinh phÈm vµ ho¸ chÊt .3 Dông cô vµ m¸y ®Ó lµm xÐt nghiÖm.3 Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu: .2 Ph−¬ng ph¸p thu thËp sè liÖu .5 C¸c kü thuËt ®−îc sö dông trong nghiªn cøu.4 Thu thËp vµ xö lý sè liÖu .42 Ch−¬ng 3: kÕt qu¶ nghiªn cøu.1 Mét sè ®Æc ®iÓm ë bÖnh nh©n ch¹y TNT chu kú t¹i bÖnh viÖn B¹ch Mai.2 Thêi gian ch¹y TNT chu kú .3 ChØ sè nång ®é men gan (AST, ALT) ë bÖnh nh©n ch¹y TNT chu kú.2 Tû lÖ nhiÔm HCV ë bÖnh nh©n ch¹y TNT chu kú .1 Tû lÖ anti – HCV (+) ë bÖnh nh©n ch¹y TNT chu kú .2 Ph©n bè bÖnh nh©n anti – HCV(+) theo giíi .3 Ph©n bè bÖnh nh©n anti-HCV(+) theo nhãm tuæi .4 Ph©n bè tû lÖ anti – HCV(+) theo thêi gian ch¹y TNT.5 Nguy c¬ nhiÔm HCV ë bÖnh nh©n ch¹y TNT theo thêi gian läc m¸u.6 Tû lÖ nhiÔm HCV theo t×nh tr¹ng truyÒn m¸u.7 ChØ sè sinh ho¸ ë bÖnh nh©n ch¹y TNT chu kú nhiÔm HCV.8 Tû lÖ HCV-RNA(+) ë bÖnh nh©n cã anti-HCV(+).1 Ph©n bè kiÓu gen (genotype) HCV ë bÖnh nh©n ch¹y TNT cã HCV-RNA(+) .2 Ph©n bè kiÓu gen (genotype) HCV theo nhãm tuæi.3 Ph©n bè kiÓu gen (genotype) HCV theo giíi.4 Ph©n bè kiÓu gen (genotype) HCV theo tiÒn sö truyÒn m¸u.5 Ph©n bè kiÓu gen (genotype) HCV theo thêi gian ch¹y TNT.6 Ph©n bè kiÓu gen (genotype) HCV víi ®Þnh l−îng HCV trong m¸u.4 ChØ sè xÐt nghiÖm men gan (AST, ALT) víi kÕt qu¶ xÐt nghiÖm ®Þnh l−îng HCV ë bÖnh nh©n ch¹y TNT cã HCV-RNA(+) .60 Ch−¬ng 4: Bμn luËn .1 Mét sè ®Æc ®iÓm cña bÖnh nh©n ch¹y TNT chu kú t¹i bÖnh viÖn B¹ch Mai.1 Tuæi, giíi vµ thêi gian läc m¸u .2 ChØ sè nång ®é men gan (AST, ALT) ë bÖnh nh©n ch¹y TNT.2 NhiÔm HCV ë bÖnh nh©n ch¹y TNT chu kú t¹i bÖnh viÖn B¹ch Mai.1 Tû lÖ nhiÔm HCV ë bÖnh nh©n läc m¸u chu kú.2 NhiÔm HCV víi thêi gian ch¹y TNT chu kú.3 NhiÔm HCV víi t×nh tr¹ng truyÒn m¸u.4 Tû lÖ HCV-RNA ë bÖnh nh©n ch¹y TNT cã anti – HCV(+). KiÓu gen (genotype) HCV ë bÖnh nh©n ch¹y TNT chu kú.1 Ph©n bè kiÓu gen (genotype) HCV.2 KiÓu gen HCV víi mét sè yÕu tè nguy c¬ ë bÖnh nh©n läc m¸u chu kú. KiÓu gen HCV vµ nång ®é HCV-RNA trong m¸u.4 Sù liªn quan gi÷a nång ®é men gan ALT, AST vµ ®Þnh l−îng virus m¸u.77 Tμi liÖu tham kh¶o Phô lôc c¸c Ch÷ viÕt t¾t Ký hiÖu Tªn ®Çy ®ñ ALT. alanin aminotransferase AST.

aspartat aminotransferase Anti-HCV. Antibody against Hepatitis C virus CMV. Céng sù DNA …………………. Deoxyribonucleotide acide EBV.

Epstein – Barr virus HCV. Hepatitis C virus (virus viªm gan C) HCV-RNA…………. Hepatitis C virus Ribonucleic Acid IFN-α. Interferon alpha IFN …………………… Interferon kDa …………………… Kilodalton OD ………………….

Optical density (mËt ®é quang häc) PCR ………………… Polymerase chain reaction (ph¶n øng chuçi polymerase) RT-PCR. Reverse transcriptase – Polymerase chain reaction (ph¶n øng chuçi men sao chÐp ng−îc) RNA………………. Ribonucleotide acide TNT ………………… ThËn nh©n t¹o (-) …………………… ¢m tÝnh (+) ……………………. D−¬ng tÝnh TMB ………………….

Tetramethyl benzidine 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Viªm gan virus lµ mét bÖnh truyÒn nhiÔm phæ biÕn ®· vµ ®ang ®−îc quan t©m nhiÒu trªn thÕ giíi ®Æc biÖt ë c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn nh− ch©u Phi, ch©u ¸ víi tû lÖ nhiÔm bÖnh kh¸ cao vµ th−êng ®Ó l¹i nh÷ng hËu qu¶ nÆng nÒ nh− viªm gan m¹n, x¬ gan, ung th− gan. HiÖn nay Trung t©m kiÓm so¸t bÖnh tËt CDC (Atlanta – Mü) ®· c«ng nhËn 7 virus g©y viªm gan: A, B, C, D, E, G, vµ TT virus. Trong c¸c lo¹i virus g©y viªm gan trªn th× virus viªm gan B vµ C lµ hai lo¹i th−êng gÆp h¬n c¶ vµ g©y ra nh÷ng hËu qu¶ nÆng nÒ dÔ dÉn ®Õn viªm gan m¹n tÝnh, x¬ gan vµ ung th− gan. §©y lµ hai lo¹i virus g©y viªm gan th−êng gÆp nhiÒu ë c¸c n−íc ch©u Phi, Nam Mü vµ ch©u ¸ [13].

Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y virus viªm gan C (HCV) g©y bÖnh viªm gan C, l©y truyÒn theo ®−êng m¸u ®−îc ®Æc biÖt chó ý. TÇm quan träng cña viªm gan C kh«ng chØ ë tû lÖ nhiÔm t−¬ng ®èi cao trªn thÕ giíi, mµ cßn chñ yÕu do bÖnh th−êng ph¸t triÓn tõ nhiÔm cÊp tÝnh thµnh m¹n tÝnh (80 - 85%)[67]. HiÖn nay trªn toµn cÇu theo −íc tÝnh cña Tæ chøc y tÕ thÕ giíi cã kho¶ng 210 triÖu ng−êi bÞ nhiÔm virus viªm gan C vµ mçi n¨m l¹i cã thªm 3 ®Õn 4 triÖu ng−êi míi nhiÔm [13]. N¨m 1989 ng−êi ta míi t×m ra virus viªm gan C vµ cho ®Õn nay chóng ta ch−a nghiªn cøu thµnh c«ng vaccin viªm gan C nªn viÖc phßng ngõa viªm gan C vÉn cßn ch−a cã hiÖu qu¶ vµ tû lÖ nhiÔm virus viªm gan C vÉn cßn cao.B [67] cho thÊy 80 - 85% ng−êi nhiÔm HCV chuyÓn thµnh viªm gan m¹n, kho¶ng 20 - 30% bÖnh nh©n viªm gan m¹n thÓ ho¹t ®éng do HCV cã thÓ ph¸t triÓn thµnh x¬ gan, kho¶ng 30% bÖnh nh©n x¬ gan do HCV cã nguy c¬ ph¸t triÓn thµnh ung th− gan trong vßng 10 - 20 n¨m.

§a sè c¸c tr−êng hîp nhiÔm HCV kh«ng cã triÖu chøng l©m sµng, nªn nhiÔm HCV cã thÓ dÉn tíi x¬ gan hoÆc ung th− gan mµ kh«ng cã dÊu hiÖu b¸o tr−íc. 2 ViÖt Nam lµ mét trong nh÷ng n−íc cã tû lÖ ng−êi nhiÔm virus viªm gan B vµ C cao trªn thÕ giíi. C¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu ë ViÖt Nam cho thÊy tû lÖ nhiÔm virus viªm gan C trong nhãm ng−êi cho m¸u chuyªn nghiÖp ë Hµ Néi dao ®éng tõ 0,57- 5,5% [4,15], ë thµnh phè Hå ChÝ Minh tõ 14 - 24% [8,9]. Theo nghiªn cøu cña TrÞnh ThÞ Ngäc virus viªm gan C chiÕm 10,2% trong viªm gan cÊp, 26,3% trong viªm gan m¹n vµ 4,3% trong x¬ gan.

BÖnh nh©n ch¹y thËn nh©n t¹o vµ truyÒn m¸u nhiÒu lÇn lµ ®èi t−îng nguy c¬ bÞ nhiÔm rÊt cao. Ngay tõ buæi ®Çu läc m¸u, ng−êi ta ®· chøng minh râ rµng kü thuËt nµy lµ mét nguy c¬ l©y nhiÔm cao víi virus viªm gan C (HCV). Tû lÖ nhiÔm virus viªm gan C trong nhãm bÖnh nh©n ch¹y thËn nh©n t¹o chu kú t¨ng theo thêi gian ch¹y thËn nh©n t¹o, theo nghiªn cøu cña NguyÔn §¨ng M¹nh [11] tû lÖ nhiÔm virus viªm gan C ë bÖnh nh©n ch¹y thËn nh©n t¹o sau 6 th¸ng lµ 22,77% vµ sau 12 th¸ng lµ 42,57%. Ngµy nay nhê c¸c tiÕn bé vÒ ®iÒu trÞ, còng nh− c¸c kü thuËt sµng läc m¸u (sù ra ®êi cña thuèc t¨ng hång cÇu Erythropoetin, kiÓm so¸t c¸c s¶n phÈm m¸u…) ®· cho phÐp h¹n chÕ sù l©y nhiÔm HCV.

§Ó x¸c ®Þnh râ h¬n nhiÔm virus viªm gan C trong nhãm nµy chóng t«i ®· tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi “Nghiªn cøu ®Æc ®iÓm nhiÔm virus viªm gan C (HCV) ë bÖnh nh©n ch¹y thËn nh©n t¹o t¹i bÖnh viÖn B¹ch Mai” víi môc tiªu sau: 1. X¸c ®Þnh tû lÖ nhiÔm virus viªm gan C vµ t×m hiÓu sù liªn quan gi÷a thêi gian ch¹y TNT víi tû lÖ nhiÔm HCV ë bÖnh nh©n ch¹y TNT chu kú t¹i bÖnh viÖn B¹ch Mai.