Luận án nghiên cứu chuyển dịch cơ cấu kinh tế - Thực trạng và các mô hình phân tích

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Tr−êng ®¹i häc kinh tÕ quèc d©n --------

-------- NguyÔn thÞ cÈm v©n C¸c m« h×nh ph©n tÝch sù chuyÓn dÞch c¬ cÊu kinh tÕ trong qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸ ®Êt n−íc Chuyªn ngµnh: to¸n kinh tÕ M· sè: 62310101 Ng−êi h−íng dÉn khoa häc: GS. NGUYÔN kh¾c minh Hµ néi, 2015 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan rằng Luận án này đã được thực hiện với sự trung thực từ tổng quan nghiên cứu đến các nghiên cứu định lượng, phân tích dữ liệu và báo cáo kết quả. Trên cơ sở tổng quan các nghiên cứu, tôi cam đoan rằng những kết quả nghiên cứu trong luận án này một phần là mới, một phần củng cố, khẳng định lại các kết quả nghiên cứu trước. Tôi xin chịu trách nhiệm về lời cam đoan của mình.

Tác giả luận án Nguyễn Thị Cẩm Vân ii LỜI CẢM ƠN Tác giả xin bày tỏ sự biết ơn sâu sắc tới GS. Nguyễn Khắc Minh, người hướng dẫn khoa học, đã tận tình hướng dẫn tác giả trong suốt quá trình thực hiện luận án. Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến GS. Trần Thọ Đạt, PGS.

Nguyễn Thị Minh và quý thầy cô trong Bộ môn Toán Kinh tế đã đóng góp nhiều ý kiến quý báu để tác giả hoàn thiện luận án. Tác giả xin trân trọng cảm ơn sự ủng hộ, tạo điều kiện và giúp đỡ nhiệt tình của các đồng nghiệp Khoa Toán Kinh tế, Trường Đại học Kinh tế quốc dân trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu. Cảm ơn quý thầy cô của Viện Đào tạo Sau Đại học đã tạo điều kiện giúp đỡ tác giả trong quá trình học tập tại Trường. Cuối cùng, tác giả xin bày tỏ sự cảm ơn tới những người thân trong gia đình đã động viên, khích lệ tác giả trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án.

Nguyễn Thị Cẩm Vân iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC. iii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT. vi DANH MỤC BẢNG BIỂU.

vii DANH MỤC HÌNH. viii LỜI MỞ ĐẦU .1 Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU. Khái niệm cơ cấu ngành kinh tế. Khái niệm chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế.

Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế trong quá trình CNH, HĐH. Công nghiệp hoá thay thế nhập khẩu. Công nghiệp hoá theo hướng xuất khẩu. Chuyển dịch cơ cấu ngành trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Các mô hình lý thuyết về sự chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế. Lý thuyết “cất cánh” của Walt Rostow. Các lý thuyết nhị nguyên. Lý thuyết tăng trưởng cân đối.

Lý thuyết tăng trưởng bất cân đối. Mô hình “đàn ngỗng bay” của Kaname Akamatsu. Lý thuyết chuyển dịch cơ cấu kinh tế của Moshe Syrquin. Lý thuyết kinh tế cơ cấu mới của Justin Yifu Lin.

Đánh giá chung các lý thuyết về chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế. Tổng quan nghiên cứu về sự chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế. Tổng quan các nghiên cứu về nguồn tăng trưởng đầu ra và thay đổi cơ cấu theo phương pháp tiếp cận vào - ra. Tổng quan các nghiên cứu về mối quan hệ giữa chuyển dịch cơ cấu lao động theo ngành và tăng trưởng năng suất lao động ở các quốc gia trên thế giới50 iv 1.

Tổng quan các nghiên cứu sử dụng các mô hình kinh tế lượng đánh giá tác động của CDCCN kinh tế đến tăng trưởng kinh tế. Kết luận chương 1.59 Chương 2: THỰC TRẠNG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1989 - 2014. Một số chính sách liên quan đến sự chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế ở Việt Nam. Cơ cấu GDP, vốn và lao động theo ngành của nền kinh tế Việt Nam.

Cơ cấu GDP theo ngành của nền kinh tế. Cơ cấu vốn theo ngành của nền kinh tế. Cơ cấu lao động theo ngành của nền kinh tế. Cơ cấu giá trị gia tăng, xuất khẩu và nhập khẩu theo ngành của nền kinh tế.

Cơ cấu giá trị gia tăng theo ngành của nền kinh tế. Cơ cấu xuất khẩu theo ngành của nền kinh tế. Cơ cấu nhập khẩu theo ngành của nền kinh tế. Năng suất lao động của các ngành và nền kinh tế.

Năng suất lao động của các ngành và nền kinh tế. Tăng trưởng năng suất lao động của các ngành và nền kinh tế. Kết luận chương 2.89 TÓM TẮT CHƯƠNG 2 .92 Chương 3: CƠ SỞ PHƯƠNG PHÁP LUẬN CÁC MÔ HÌNH PHÂN TÍCH CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ. Mô hình vào - ra phân tích nguồn tăng trưởng đầu ra và thay đổi cơ cấu.

Mô hình vào - ra trong nền kinh tế mở. Phương pháp phân rã xác định nguồn tăng trưởng từ phía cầu. Phân tích từ phía cung. “Mô hình cơ bản” phân tích vai trò của chuyển dịch cơ cấu ngành đối với tăng trưởng năng suất lao động.

Các mô hình kinh tế lượng đánh giá tác động của CDCCN kinh tế đến tăng trưởng kinh tế. Số liệu sử dụng cho phân tích. Sử dụng mô hình vào - ra để phân tích sự chuyển dịch cơ cấu ngành và nguồn tăng trưởng sản lượng của các ngành và nền kinh tế Việt Nam thời kỳ 1989 - 2007. Nguồn tăng trưởng đầu ra của các ngành và nền kinh tế thời kỳ 1989 - 1996.

Nguồn tăng trưởng đầu ra của các ngành và nền kinh tế thời kỳ 1996 - 2000. Nguồn tăng trưởng của các ngành và nền kinh tế thời kỳ 2000 - 2007. So sánh khu vực chế biến, chế tạo của Việt Nam với một số quốc gia trong khu vực và trên thế giới. Ảnh hưởng qua các mối liên hệ công nghiệp.

Chỉ số thang đo liên ngành theo mô hình Ghosh. Sử dụng “mô hình cơ bản” phân tích vai trò của chuyển dịch cơ cấu ngành đối với tăng trưởng năng suất lao động ở Việt Nam thời kỳ 1995 - 2014. Kết quả ước lượng các mô hình kinh tế lượng đánh giá tác động của chuyển dịch cơ cấu ngành đến tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam thời kỳ 1998 - 2011. Kết luận chương 3.142 TÓM TẮT CHƯƠNG 3 .146 KẾT LUẬN, MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ VÀ ĐỀ XUẤT HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO .147 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ.157 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .158 PHỤ LỤC vi DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Ký hiệu Giải thích thuật ngữ ASEAN Association of Southeast Asian Nations Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á CDCCN Chuyển dịch cơ cấu ngành CNCB Công nghiệp chế biến CNCBCT Công nghiệp chế biến chế tạo CNH Công nghiệp hóa FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước ngoài GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội GO Gross Output GSO Tổng cục Thống kê HĐH Hiện đại hóa NK Nhập khẩu NICs Các nước công nghiệp hoá mới NSLĐ Năng suất lao động R&D Nghiên cứu và phát triển VA Giá trị gia tăng XK Xuất khẩu vii DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 2.

Tỷ lệ VA/GO của các ngành kinh tế Việt Nam, 1995 - 2012. Tỷ trọng XK/GO của các ngành và nền kinh tế Việt Nam. So sánh mức NSLĐ của Việt Nam với một số quốc gia trong khu vực và trên thế giới. Tỷ lệ % của các nhân tố đóng góp vào tăng trưởng sản lượng ở Việt Nam thời kỳ 1989 - 1996 - 2000 - 2007.

Cơ cấu đầu ra theo ngành (% trong tổng đầu ra). Nguồn tăng trưởng đầu ra của các ngành (% trong tổng tăng trưởng đầu ra). Nguồn tăng trưởng đầu ra của ngành CNCBCT ở một số quốc gia/vùng lãnh thổ. Mức độ lan tỏa và độ nhạy của các ngành thời kỳ 1989 - 2007.

Thang đo dòng qua các thời kỳ. Thang đo cột qua các thời kỳ. Đóng góp của chuyển dịch cơ cấu lao động theo ngành vào tăng trưởng NSLĐ tổng thể nền kinh tế. So sánh nguồn đóng góp vào tăng trưởng NSLĐ ở Việt Nam với một số quốc gia trong khu vực .137 viii DANH MỤC HÌNH Hình 1.

Mô hình các giai đoạn phát triển kinh tế của Rostow. Mô hình tăng trưởng nhị nguyên của Lewis .3: Mô hình đàn ngỗng bay. Tốc độ tăng trưởng GDP của Việt Nam, 1989 – 2014. Cơ cấu GDP theo ngành của Việt Nam, 1995 – 2014.

Tốc độ tăng trưởng của các ngành kinh tế Việt Nam, 1995 - 2014. Cơ cấu vốn của nền kinh tế Việt Nam, 1995 - 2012 (giá so sánh 2010). Tốc độ tăng vốn của các ngành và nền kinh tế Việt Nam, 1995 – 2012. Cơ cấu lao động của nền kinh tế Việt Nam, 1995 – 2014.

Cơ cấu giá trị gia tăng theo ngành kinh tế ở Việt Nam, 1995 – 2012. Cơ cấu giá trị sản xuất theo ngành kinh tế ở Việt Nam, 1995 – 2012. Tốc độ tăng VA và GO ngành công nghiệp Việt Nam, 1995 – 2012. Tốc độ tăng trưởng xuất khẩu của nền kinh tế Việt Nam, 1995 – 2014.

Cơ cấu xuất khẩu theo ngành của Việt Nam, 1995 – 2012. Tỷ trọng xuất khẩu của ngành CNCBCT Việt Nam, 1995 – 2012. Tốc độ tăng trưởng nhập khẩu của nền kinh tế Việt Nam, 1995 – 2014. Cơ cấu nhập khẩu theo ngành của Việt Nam, 1995 – 2012.

Tỷ trọng nhập khẩu của ngành CNCBCT ở Việt Nam, 1995 – 2012. Năng suất lao động của Việt Nam, 1995-2014 (giá so sánh 2010). NSLĐ của các ngành và nền kinh tế Việt Nam, 1995-2014. Tốc độ tăng NSLĐ của các ngành và nền kinh tế Việt Nam, 1995–2014.

Nguồn tăng trưởng năng suất lao động ở Việt Nam, 1995 – 2014.134 1 LỜI MỞ ĐẦU 1. Giới thiệu luận án Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là một trong những chủ đề luôn thu hút sự quan tâm nghiên cứu của các nhà kinh tế. Các công trình nghiên cứu về phát triển kinh tế, về những bài học kinh nghiệm công nghiệp hóa của các nước đi trước, về phân tích chính sách công nghiệp hóa khuyến nghị cho các nước đang phát triển đi sau đều giành phần thích đáng để trình bày về vấn đề chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế trong thời kỳ CNH. Gần đây, sau ảnh hưởng của cuộc khủng hoàng tài chính Châu Á, đặc biệt là sau cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới, khá nhiều các công trình nghiên cứu mới về chủ đề này đã xuất hiện, trong đó nổi lên xu hướng đánh giá lại sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở các quốc gia, các khu vực kinh tế khác nhau trên thế giới trong bối cảnh quốc tế mới.