Nghiên cứu cơ sở khoa học gây trồng & phát triển cây Sưa (Dalbergia tonkinensis Prain) ở miền Bắc

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT VIỆN KHOA HỌC LÂM NGHIỆP VIỆT NAM ==================== NÔNG PHƯƠNG NHUNG NGHIÊN CỨU MỘT SỐ CƠ SỞ KHOA HỌC PHỤC VỤ GÂY TRỒNG VÀ PHÁT TRIỂN CÂY SƯA (Dalbergia tonkinensis Prain) Ở PHÍA BẮC VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SỸ LÂM NGHIỆP HÀ NỘI - 2020 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT VIỆN KHOA HỌC LÂM NGHIỆP VIỆT NAM ==================== NÔNG PHƯƠNG NHUNG NGHIÊN CỨU MỘT SỐ CƠ SỞ KHOA HỌC PHỤC VỤ GÂY TRỒNG VÀ PHÁT TRIỂN CÂY SƯA (Dalbergia tonkinensis Prain) Ở PHÍA BẮC VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SỸ LÂM NGHIỆP CHUYÊN NGÀNH ĐÀO TẠO: LÂM SINH MÃ SỐ: 9620205 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. PHẠM QUANG THU 2. BERNARD DELL HÀ NỘI - 2020 i LỜI CAM ĐOAN Luận án đã được hoàn thành trong chương trình đào tạo tiến sỹ khóa 28 (2016 - 2020) tại Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam. Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.

Luận án đã kế thừa 02 mô hình khảo nghiệm các gia đình Sưa thuộc các chương trình hợp tác quốc tế gồm: (1) Chương trình nghiên cứu phát triển cây Sưa ở Việt Nam do Đại học Murdoch tài trợ, phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu Bảo vệ rừng thực hiện từ năm 2013 đến nay (2) Dự án AKECU "Bảo tồn nguồn gen cây Sưa (Dalbergia tonkinensis Prain), một loài cây quý, hiếm của Việt Nam" do PGS. Nguyễn Hoàng Nghĩa chủ trì thực hiện trong giai đoạn 2014 - 2015. Thông qua 2 mô hình khảo nghiệm nêu trên, luận án đã tiến hành nghiên cứu các nội dung của luận án. Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Hà Nội, ngày tháng năm 2020 TÁC GIẢ LUẬN ÁN Nông Phương Nhung ii LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án, tôi chân thành cảm ơn GS. Phạm Quang Thu và GS. Bernard Dell, những người đã tâm huyết, luôn động viên và đã dành rất nhiều thời gian, công sức để hướng dẫn, định hướng cho tôi trong quá trình thực hiện luận án. Tôi xin trân trọng cảm ơn PGS.

Nguyễn Hoàng Nghĩa, người đã tư vấn và cho phép tôi được kế thừa 01 khảo nghiệm các gia đình Sưa tại Cầu Hai, Phú Thọ để thực hiện các nội dung nghiên cứu của luận án. Tôi xin trân trọng cảm ơn Lãnh đạo Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, Ban Khoa học, Đào tạo và Hợp tác quốc tế đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu tại Viện. Tôi xin trân trọng cảm ơn Trung tâm Nghiên cứu Bảo vệ rừng, Viện Nghiên cứu Lâm sinh và Trung tâm Khoa học Lâm nghiệp vùng Trung tâm Bắc Bộ đã tạo điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi trong quá trình triển khai các thí nghiệm và thu số liệu tại hiện trường. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các đồng nghiệp và bạn bè đã hỗ trợ tôi thực hiện một số nội dung nghiên cứu và đã có những ý kiến góp ý quý giá giúp tôi hoàn thành tốt luận án.

Hà Nội, ngày tháng năm 2020 TÁC GIẢ LUẬN ÁN Nông Phương Nhung MỤC LỤC Nội dung Trang LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC. ii DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ VIẾT TẮT. vi DANH MỤC BẢNG.viii iii DANH MỤC HÌNH.

Tính cấp thiết của đề tài. Mục tiêu nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn. Những đóng góp mới của luận án. Thời gian nghiên cứu. Bố cục luận án.

6 Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu trên thế giới. Nghiên cứu đặc điểm và giá trị sử dụng của cây Sưa. Nghiên cứu bảo tồn nguồn gen.

Nghiên cứu chọn giống và nhân giống. Nghiên cứu gây trồng, phát triển cây Sưa. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam. Nghiên cứu đặc điểm và giá trị sử dụng của cây Sưa.

Nghiên cứu bảo tồn nguồn gen. Nghiên cứu chọn giống và nhân giống. Nghiên cứu gây trồng, phát triển cây Sưa. Nhận xét chung.

34 Chương 2 NỘI DUNG, VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Nội dung nghiên cứu. Điều tra tổng kết điều kiện gây trồng, các biện pháp kỹ thuật gieo ươm và gây trồng Sưa. Phân tích các chính sách phát triển cây Sưa và thị trường một số sản phẩm từ cây Sưa.

Nghiên cứu nhân giống và đánh giá khảo nghiệm giống Sưa. Nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng, dinh dưỡng trong lá, kích thích tạo lõi và định hình thân cây. Nghiên cứu tình hình sâu, bệnh hại cây Sưa. Đề xuất biện pháp kỹ thuật gây trồng, phát triển cây Sưa.

Vật liệu nghiên cứu. Vật liệu nghiên cứu. Khái quát điều kiện khí hậu, đất, địa hình, thực bì của các địa điểm khảo nghiệm. Tính chất vật lý và hóa học của đất tại hai khảo nghiệm giống.

Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp kế thừa. Phương pháp điều tra tổng kết điều kiện gây trồng, các biện pháp kỹ thuật gieo ươm và gây trồng Sưa. Phương pháp phân tích các chính sách phát triển cây Sưa và thị trường một số sản phẩm từ cây Sưa.

Phương pháp nghiên cứu nhân giống và đánh giá khảo nghiệm giống Sưa. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng, dinh dưỡng trong lá, kích thích tạo lõi và định hình thân cây Sưa. Phương pháp nghiên cứu tình hình sâu, bệnh hại cây Sưa. Phương pháp đề xuất biện pháp kỹ thuật gây trồng Sưa.

Phương pháp thu thập và xử lý số liệu. 62 Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN. Kết quả điều tra tổng kết điều kiện gây trồng, các biện pháp kỹ thuật gieo ươm và gây trồng cây Sưa. Điều kiện lập địa gây trồng cây Sưa.

Ảnh hưởng của loại đất đến tăng trưởng của cây Sưa ở 3 điểm thuộc 3 vùng sinh thái. Kỹ thuật gieo ươm Sưa ở một số tỉnh phía Bắc Việt Nam. Kỹ thuật gây trồng và ảnh hưởng của kỹ thuật gây trồng đến sinh trưởng cây Sưa ở rừng trồng và vườn hộ có sẵn. Chính sách phát triển cây Sưa và thị trường một số sản phẩm từ cây Sưa và tại Việt Nam.

Chính sách phát triển cây Sưa tại Việt Nam. Thị trường một số sản phẩm từ cây Sưa. Kết quả nghiên cứu nhân giống và đánh giá khảo nghiệm giống Sưa. Kết quả nghiên cứu bảo quản hạt giống Sưa.

Kết quả nghiên cứu nhân giống Sưa. Kết quả đánh giá khảo nghiệm giống Sưa. Kết quả nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật trồng Sưa. Ảnh hưởng của các loại đất đến sinh trưởng của cây Sưa.

Mối liên hệ giữa các chỉ tiêu sinh trưởng với các chỉ tiêu dinh dưỡng trong lá và đất. Kết quả thí nghiệm định hình thân cây. Kết quả thí nghiệm kích thích tạo lõi. Tình hình sâu, bệnh hại cây Sưa.

Kết quả điều tra thành phần sâu, bệnh hại cây Sưa. Bệnh loét thân cành Sưa. Bệnh chết héo trên cây Sưa. Đề xuất các biện pháp kỹ thuật gây trồng và phát triển cây Sưa.

146 KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ. 152 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 154 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 155 Tài liệu tiếng Việt.

155 Tài liệu tiếng nước ngoài. 170 vi DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ VIẾT TẮT Ký hiệu/ Giải nghĩa đầy đủ Từ viết tắt CITES Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora CEC Dung lượng cation trao đổi D Đường kính gỗ lõi Dc Đường kính thân cây ở đỉnh cung cong DI Cấp bệnh (Disease index) D1.3 Đường kính ngang ngực ở vị trí 1,3m DNA Acid Deoxyribo Nucleic Doo Đường kính cổ rễ DT Dalbergia tonkinensis Dt Đường kính tán DTT Độ thẳng thân Cấp bệnh trung bình (Average disease index) EC Độ dẫn điện f Hình số thân cây Fpr Xác suất kiểm tra của F GBNT Gây bệnh nhân tạo H Chiều cao Hvn Chiều cao vút ngọn IAA β-indole-acetic acid IBA Indole-3-butyric acid KC Khoảng cách từ hình chiếu dây cung đến đỉnh bên trong của cung cong thân cây KHLN Khoa học Lâm nghiệp KHLNVN Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam vii Ký hiệu/ Giải nghĩa đầy đủ Từ viết tắt LGBNT Chiều dài vết bệnh sau khi gây bệnh nhân tạo Lsd Khoảng sai dị MF1 Chế phẩm vi sinh vật hỗn hợp MF1 NAA Napthalen-acetic acid NN&PTNT Nông nghiệp và Phát triển nông thôn PCR Polymerase Chain Reaction - Phản ứng chuỗi trùng hợp PDA Môi trường PDA (Potato Dextrose Agar) PDA-tet Môi trường PDA có bổ sung kháng sinh (Potato Dextrose Agar + Tetracycline) P% Tỷ lệ bị bệnh (%) rADN Ribosom Acid Deoxyribo Nucleic Sd Sai tiêu chuẩn TB Trung bình TLDT Tỷ lệ đơn thân TPCG Thành phần cơ giới TTG Trung tâm giống V Thể tích thân cây ΔD Lượng tăng trưởng bình quân/năm của đường kính ngang ngực ΔH Lượng tăng trưởng bình quân/năm của chiều cao vút ngọn viii DANH MỤC BẢNG Bảng Tên bảng Trang Bảng 1.1: So sánh một số đặc điểm hình thái của Sưa (D. tonkinensis) và Sưa trung quốc (D.1: Địa điểm, thời gian và bố trí khảo nghiệm .2: Khái quát điều kiện khí hậu, địa hình, đất, thực bì khu vực khảo nghiệm .3: Đặc điểm đất ở hai khu vực khảo nghiệm .4: Phân cấp bệnh hại thân, cành và lá Sưa .5: Các công thức thí nghiệm thành phần ruột bầu .6: Tiêu chí phân cấp bệnh hại lá cây Sưa ở giai đoạn vườn ươm.7: Phân cấp khả năng gây bệnh trên cây Sưa 6 tháng tuổi.1: Ảnh hưởng của loại đất đến tăng trưởng và hình thân cây Sưa .2: Kết quả điều tra sinh trưởng và bệnh hại cây Sưa ở giai đoạn vườn ươm (5 tháng tuổi) .3: Kết quả điều tra tăng trưởng, tỷ lệ đa thân, độ thẳng thân, và bệnh hại của cây Sưa ở các giai đoạn < 5 tuổi và 5 - 10 tuổi .4: Ảnh hưởng của kỹ thuật trồng đến tăng trưởng và hình thân cây Sưa tại Tân Sơn, Phú Thọ.5: Mức độ vượt trội về tăng trưởng của các biện pháp thâm canh tại Tân Sơn, Phú Thọ .6: Các sản phẩm từ cây Sưa.7: Nguồn gốc gỗ Sưa ở một số tỉnh phía Bắc Việt Nam .8: Ảnh hưởng của loại túi đến hiệu quả bảo quản hạt .9: Ảnh hưởng của nhiệt độ đến hiệu quả bảo quản hạt .10: Ảnh hưởng của thành phần ruột bầu đến sinh trưởng và bệnh hại cây Sưa 30 ngày tuổi .11: Ảnh hưởng của thành phần ruột bầu đến sinh trưởng và bệnh hại cây Sưa 90 ngày tuổi .12: Khả năng ra rễ ở các nồng độ thuốc kích thích ra rễ .13: Khả năng ra rễ của hom ở các công thức giá thể .