Nghiên cứu biến đổi một số tế bào viêm và cytokine trong máu ngoại vi ở trẻ hen phế quản - Luận án tiến sĩ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI LÊ THỊ THU HƢƠNG NGHIÊN CỨU BIẾN ĐỔI MỘT SỐ TẾ BÀO VIÊM VÀ CYTOKINE TRONG MÁU NGOẠI VI Ở TRẺ HEN PHẾ QUẢN Chuyên ngành : Nhi khoa Mã số : 62720135 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS. NGUYỄN THỊ DIỆU THUÝ HÀ NỘI - 2017 LỜI CẢM ƠN Trước tiên, tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới PGS. Nguyễn Thị Diệu Thuý người thầy đã hết lòng dìu dắt tôi từ những bước đầu tiên trong công tác và nghiên cứu. Những người thầy tận tình, nghiêm khắc hướng dẫn tôi thực hiện đề tài, giúp tôi giải quyết nhiều khó khăn vướng mắc trong quá trình thực hiện luận án, đóng góp cũng như tạo mọi điều kiện thuận lợi để giúp tôi hoàn thành luận án này.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến toàn thể các bác sỹ, điều dưỡng Khoa Dị Ứng Miễn Dịch Khớp, Khoa Sinh Hoá, Khoa Xét Nghiệm Huyết Học, Khoa Ngân Hàng Máu Bệnh viện Nhi Trung ương, Bộ Môn Miễn Dịch Học Viện Quân Y đã giúp đỡ tôi thực hiện và hoàn thành luận án. Tôi cũng xin được bày tỏ lời cảm ơn chân thành tới: - Các Thầy Cô Bộ môn Nhi Trường Đại học Y Hà Nội. Các thầy cô đã nhiệt tình dạy bảo, giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án. - Đảng ủy, Ban Giám đốc cùng các khoa phòng của Bệnh viện Nhi Trưng ương, đã tạo mọi điều kiện thuận lợi giúp đỡ tôi công tác, học tập, thực hiện nghiên cứu và hoàn thành luận án.

- Đảng ủy, Ban Giám hiệu, phòng Đào tạo Sau đại học trường Đại học Y Hà Nội, đã giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi để tôi học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. - Những bệnh nhân và người nhà bệnh nhân đã giúp tôi thực hiện nghiên cứu và cung cấp cho tôi những số liệu vô cùng quý giá để tôi hoàn thành luận án. Cuối cùng, xin cảm ơn Bố, Mẹ đã sinh dưỡng và là nguồn động viên to lớn cổ vũ tôi học tập, phấn đấu. Cảm ơn chồng và hai con thân yêu cùng các anh, chị, em trong hai gia đình, bạn bè đã động viên, giúp đỡ và là chỗ dựa vô cùng to lớn cả về vật chất lẫn tinh thần để tôi thực hiện và hoàn thành luận án.

Hà Nội, ngày 08 tháng 12 năm 2016. Tác giả luận án Lê Thị Thu Hƣơng LỜI CAM ĐOAN Tôi là Lê Thị Thu Hƣơng, nghiên cứu sinh khóa 32 trƣờng Đại học Y Hà Nội, chuyên ngành Nhi, xin cam đoan: 1. Đây là luận án do bản thân tôi trực tiếp thực hiện dƣới sự hƣớng dẫn của PGS.TS Nguyễn Thị Diệu Thuý 2. Công trình này không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào khác đã đƣợc công bố tại Việt Nam.

Tôi xin cam đoan các số liệu đƣợc sử dụng trong luận án này là trung thực và khách quan, đã đƣợc xác nhận và chấp thuận của cơ sở nơi nghiên cứu. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trƣớc pháp luật với những cam kết này. Hà Nội, ngày 08 tháng 12 năm 2016 Tác giả Lê Thị Thu Hƣơng CÁC CHỮ VIẾT TẮT AMPc : Adenosine monophosphate cyclic CD : Cluster Of Differentiation EIB : Exercise induced bronchoconstriction – co thắt phế quản do gắng sức EPR : Expert Panel Report 3 (EPR-3) FEV1 : Force expiratory volume in the first second - thể tích khí thở ra tối đa trong giây đầu tiên FVC : Forced vital capacity – dung tích sống tối đa GINA : Global Initiative for Asthma – chƣơng trình toàn cầu phòng chống hen GM-CSF : granulocyte macrophage colony – stimulating factor – yếu tố kích thích dòng tế bào hạt HPQ : Hen phế quản ICS : Inhaler corticosteroid – corticosteroid dạng hít. IFN : Interferon IL : Interleukine LABA : Long active 2 agonist – thuốc kích thích 2 tác dụng kéo dài LTRA : Leucotriene receptor antagonist – kháng leukotriene MAPK : mitogen activated protein kinase MHC : Major Histocombatiibility Complex – phức hợp hoà hợp mô NF- B : Nuclear factor B – yếu tố nhân B NHLBI : National Heart Lung and Blood Institude – Viện nghiên cứu bệnh máu phổi tim quốc gia.

NK : Natural Killer – tế bào diệt tự nhiên. NSAID : Non steroid anti inflammation drug – thuốc kháng viêm non steroid RSV : Respiratory syncytial virus – Virus hợp bào hô hấp RT-PCR : Real time Polymerase chain reaction – phản ứng khuyếch đại chuỗi. RV : Rhinovirus SABA : Short active 2 agonist - thuốc kích thích 2 tác dụng ngắn. SCF : Stem cell factor – yếu tố tế bào mầm SYK : Spleen tyrosinekinase TGF : Transform Growth Factor – yếu tố phát triển chuyển dạng Th : T helper – T giúp đỡ TLR : Toll Like Receptor TNF : tumor necrosis factor – yếu tố hoại tử u VC : Vital capacity – dung tích sống VKMDU : Viêm kết mạc dị ứng VMDU : Viêm mũi dị ứng WHO : World Health Oganization – tổ chức y tế thế giới MỤC LỤC ĐẶT VẤN ĐỀ.

1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN. Định nghĩa hen phế quản. Định nghĩa các triệu chứng khác. Tăng đáp ứng đƣờng thở.

Dịch tễ học hen phế quản. Tần suất hen phế quản ở trẻ hen. Tỷ lệ tử vong. Cơ chế bệnh sinh của hen phế quản.

Quá mẫn và hen phế quản. Nhiễm virus và hen phế quản. Cơ chế bệnh sinh của hen phế quản. Quá trình biệt hóa tế bào miễn dịch.

Quá trình biệt hóa tế bào lympho T. Quá trình biệt hóa tế bào lympho B. Vai trò cytokine trong hen phế quản. Điều trị hen phế quản.

Nguyên tắc điều trị. Vai trò các cytokine trong chẩn đoán và điều trị hen theo sinh bệnh học. Ứng dụng cytokine trong điều trị hen phế quản. 24 CHƢƠNG 2: ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Đối tƣợng nghiên cứu. Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân. Tiêu chuẩn loại trừ. Tiêu chuẩn chẩn đoán hen phế quản.

Chẩn hen phế quản ở trẻ trên 5 tuổi. Chẩn đoán hen phế quản ở trẻ dƣới 5 tuổi. Chẩn đoán cơn hen cấp. Chẩn đoán mức độ nặng của cơn hen phế quảncấp.

Phƣơng pháp nghiên cứu. Thiết kế nghiên cứu. Cỡ mẫu nghiên cứu. Quy trình nghiên cứu.

Các chỉ số nghiên cứu. Địa điểm và thời gian nghiên cứu. Phân tích và xử lý số liệu. 46 CHƢƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.

Đặc điểm chung trẻ hen phế quản điều trị tại khoa Miễn dịch- dị ứng, bệnh viện Nhi Trung ƣơng. Phân bố bệnh nhân theo tuổi, giới. Tỷ lệ trẻ HPQ nhiễm Rhinovirus trong cơn hen cấp. Độ nặng của cơn hen cấp.

Mối tƣơng quan giữa độ nặng cơn hen với tình trạng nhiễm Rhinovirus. Biến đổi tế bào viêm trong máu ngoại vi ở trẻ hen phế quản. Công thức bạch cầu ở trẻ trong cơn hen phế quản cấp. Số lƣợng tế bào TCD3+, TCD4+, TCD8+ trong cơn hen cấp.

Mối tƣơng quan giữa số lƣợng tế bào LYMPHO T với độ nặng cơn hen. Mối tƣơng quan giữa số lƣợng bạch cầu với độ nặng cơn hen cấp. Mối tƣơng quan giữa số lƣợng bạch cầu đa nhân trung tính với độ nặng cơn hen cấp. Mối tƣơng quan giữa số lƣợng bạch cầu ƣa acid với độ nặng cơn hen.

Mối tƣơng quan giữa số lƣợng bạch cầu với tình trạng nhiễm Rhinovirus trong cơn hen cấp. Biến đổi cytokine trong máu ngoại vi ở trẻ trong cơn hen phế quản cấp. Nồng độ các cytokine liên quan đến tế bào Th2 trong máu ngoại vi ở trẻ trong cơn hen cấp. Nồng độ các cytokine liên quan đến tế bào Th1 trong máu ngoại vi ở trẻ trong cơn hen phế quản.

Nồng độ các cytokine khác trong máu ngoại vi ở trẻ hen phế quản. So sánh nồng độ các cytokine thuộc nhóm tế bào Th2 ở trẻ hen phế quản trong cơn, sau cơn và trẻ khoẻ mạnh. So sánh nồng độ các cytokine thuộc nhóm tế bào Th1 ở trẻ hen phế quản trong cơn, sau cơn hen và trẻ khoẻ mạnh. So sánh nồng độ các cytokine IL-10, IL-6, IL-8 ở trẻ trong cơn, sau cơn hen phế quản và trẻ khoẻ mạnh.

Nồng độ các cytokine liên quan đến tế bào Th2 ở trẻ HPQ có nhiễm Rhinovirus. Nồng độ các cytokine liên quan đến tế bào Th1 ở trẻ HPQ có nhiễm Rhinovirus. Nồng độ các cytokine (IL-10, IL-6, IL-8) khác ở trẻ HPQ có nhiễm Rhinovirus. So sánh nồng độ các cytokine liên quan đến tế bào Th2 ở trẻ HPQ có nhiễm Rhinovirus và không nhiễm Rhinovirus.

So sánh nồng độ các cytokine liên quan đến tế bào Th1 ở trẻ HPQ có nhiễm Rhinovirus và không nhiễm Rhinovirus. So sánh các cytokine IL-10, IL-6, IL-8 trong nhóm nhiễm Rhinovirus và nhóm không nhiễm Rhinovirus. So sánh các cytokine thuộc nhóm tế bào Th2 với mức độ nặng của cơn hen cấp. So sánh các cytokine thuộc nhóm tế bào Th1 với mức độ nặng của cơn hen cấp.

So sánh các cytokine thuộc nhóm IL-10, IL-6, IL-8 với độ nặng cơn hen cấp. Mối liên quan giữa các cytokine thuộc tế bào Th2 với mức độ nặng cơn hen cấp ở trẻ nhiễm Rhinovirus. Mối liên quan giữa các cytokine thuộc tế bào Th1 với mức độ nặng cơn hen phế quản ở trẻ nhiễm Rhinovirus. Mối liên quan giữa các cytokine IL-10, IL-6, IL-8 với mức độ nặng cơn hen phế quản ở trẻ nhiễm Rhinovirus.

Thời gian nằm viện theo mức độ nặng cơn hen cấp. So sánh các cytokine thuộc tế bào Th2 với thời gian nằm viện. So sánh các cytokine thuộc nhóm Th1 với thời gian nằm viện. So sánh sự biến đổi cytokine trong máu ngoại vi trong và sau cơn hen cấp.

Biến đổi nồng độ các cytokine trong và sau cơn hen cấp. Biến đổi nồng độ các cytokine trong và sau cơn hen ở bệnh nhân nhiễm Rhinovirus. 75 CHƢƠNG 4: BÀN LUẬN. Đặc điểm bệnh nhân hen phế quản điều trị tại Khoa Miễn dịch - Dị ứng - Khớp Bệnh Viện nhi trung ƣơng.

Tiền sử dị ứng. Nhiễm virus trong cơn hen cấp. Đặc điểm tế bào viêm của bệnh nhân trong cơn hen phế quản cấp. Biến đổi bạch cầu trong máu ngoại vi trong cơn hen cấp.

Giá trị tế bào T CD3+, T CD4+, T CD8+. Biến đổi số lƣợng bạch cầu trong máu ở trẻ hen phế quản nhiễm Rhinovirus. Biến đổi cytokine trong máu ngoại vi ở trẻ trong cơn hen cấp. Sự biến đổi các cytokine liên quan đến tế bào Th2.

Sự biến đổi các cytokine liên quan đến tế bào Th1. Sự biến đổi các cytokine khác. Sự biến đổi các cytokine ở trẻ hen phế quản nhiễm Rhinovirus.