Nghịch dị trong tiểu thuyết của nguyễn bình phương

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH BÙI THỊ HIỀN NGHỊCH DỊ TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN NGHỆ AN - 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH BÙI THỊ HIỀN NGHỊCH DỊ TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG Chuyên ngành: Lý luận văn học Mã số: 822.20 LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN Người hướng dẫn khoa học: TS. NGUYỄN THỊ THANH HIẾU NGHỆ AN - 2018 LỜI CAM ĐOAN Chúng tôi xin cam đoan và khẳng định đây là công trình nghiên cứu của riêng chúng tôi. Các tài liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực, chưa từng được công bố trong bất kì một công trình nào khác. Nghệ An, tháng 8 năm 2018 Tác giả Bùi Thị Hiền LỜI CẢM ƠN Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới Tiến sĩ Nguyễn Thị Thanh Hiếu, người đã tận tình hướng dẫn, động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn.

Tôi cũng xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn tới quý thầy cô giáo Khoa Sư phạm Ngữ văn, Trường Đại học Vinh vì đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi được bồi dưỡng tri thức và hoàn thành khóa học của mình. Cảm ơn gia đình, bạn bè đã chia sẻ, động viên và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian qua. Nghệ An, tháng 8 năm 2018 Tác giả Bùi Thị Hiền MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài.

Lịch sử vấn đề nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi tư liệu khảo sát. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Đóng góp của luận văn. Cấu trúc của luận văn. NGHỊCH DỊ NHƯ LÀ MỘT KIỂU TƯ DUY NGHỆ THUẬT ĐẶC THÙ TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI. Giới thuyết khái niệm nghịch dị.

Sự xuất hiện của kiểu tư duy nghịch dị trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Tiền đề xuất hiện nghịch dị trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Nhận diện nghịch dị trong sáng tác của một số tác giả tiêu biểu. Khái lược về nghịch dị trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương.

Nguyễn Bình Phương - một hiện tượng nổi bật của tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Nghịch dị như là một kiểu tư duy nghệ thuật và cảm nhận đời sống đặc thù trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương. NGHỊCH DỊ TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG NHÌN TỪ HỆ THỐNG HÌNH TƯỢNG. Tính lưỡng trị của không gian và thời gian nghệ thuật.

Pha trộn yếu tố thực và phi thực của không gian. Mờ hóa ranh giới quá khứ và hiện tại của thời gian. Không gian hóa thời gian và thời gian hóa không gian. Tính dị thường của thế giới nhân vật.

Những con người dị hợm về ngoại hình. Những con người méo mó về tâm sinh lý. Nhân vật đám đông. Nghịch dị và cảm quan hậu hiện đại của Nguyễn Bình Phương.

Quan niệm về tính ngẫu nhiên và bất định của thế giới. Quan niệm về tính oái oăm và bất trắc của đời sống. NGHỊCH DỊ TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG NHÌN TỪ HỆ THỐNG THỦ PHÁP NGHỆ THUẬT. Gia tăng yếu tố huyền ảo để đặc tả tính chất phi lý, vô nghĩa của thế giới.

Đa dạng hóa các yếu tố huyền ảo. Phóng đại những yếu tố đời thường thành dị thường. Kiến tạo lớp ngôn ngữ “lệch chuẩn” để nhắm tới việc biểu đạt cái khiếm khuyết. Ngôn ngữ của người điên.

Ngôn ngữ của người bị quá khứ đeo bám. Ngôn ngữ của thế giới bạo lực. Phục dựng các cổ mẫu với mục đích giải huyền thoại. Cổ mẫu giấc mơ.

Cổ mẫu cái chết. Cổ mẫu rừng núi. 100 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lý do chọn đề tài 1.

Nguyễn Bình Phương là một trong những nhà văn nổi bật nhất trên văn đàn Việt Nam những năm gần đây. Bằng chứng là, những tác phẩm đã ra đời của ông luôn thu hutswj chú ý, kích thích hứng thú đọc, tìm hiểu, nghiên cứu của các nhà phê bình và đông đảo công chúng. Nguyễn Bình Phương sáng tác đều tay cả thơ, truyện ngắn và tiểu thuyết. Nhưng làm nên tên tuổi của ông vẫn là tiểu thuyết.

Với những Bả giời, Những đứa trẻ chết già, Người đi vắng, Trí nhớ suy tàn, Thoạt kỳ thủy, Ngồi, Mình và họ, Kể xong rồi đi… Nguyễn Bình Phương đã thể hiện nỗ lực sáng tạo không mệt mỏi, ý thức làm mới mình và năng lượng dồi dào cho những công trình sắp sửa. Có thể nói, tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương thực sự có vai trò vô cùng quan trọng làm nên diện mạo đầy khí sắc của văn xuôi Việt Nam đương đại. Nghịch dị (hay thô kệch) được dịch từ thuật ngữ grotesque trong tiếng Pháp, để chỉ một kiểu tổ chức hình tượng nghệ thuật đặc thù, dựa vào cái huyễn tưởng, vào sự kết hợp và tương phản những bình diện đối lập, từ đó, nó tạo ra một thế giới dị thường, kỳ cục, trái tự nhiên. Nghịch dị không phải là một vấn đề mới, mà lịch sử của nó đã có từ xa xưa trong thần thoại.

Trong văn học hiện đại, nghịch dị, vì nhiều lý do, mà ngày càng trở nên phổ biến, phổ quát. Đã có nhiều công trình, lý thuyết lẫn ứng dụng, nghiên cứu về cái nghịch dị. Dẫu vậy, với tính chất phức tạp của khái niệm, sự biến hóa linh hoạt của nó trong thực tiễn sáng tác khiến cho nghịch dị, với phần đông người đọc, vẫn còn nhiều bí ẩn. Vì thế, cần nhiều hơn những công trình quy mô về nội dung này.

Tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương đậm đặc màu sắc nghịch dị. Đây là một trong những đặc điểm độc đáo tạo nên sức hấp dẫn cho tiểu thuyết 2 Nguyễn Bình Phương. Đồng thời, yếu tố này cũng góp phần xác lập phong cách nghệ thuật của tác giả. Từ vấn đề nghịch dị, nhìn rộng ra, ta có thể thấy được cảm quan hậu hiện đại của tác giả, đối sánh nét riêng biệt của chất nghịch dị trong sáng tác của các nhà văn đương đại, nhìn thấy những biến đổi khả thể của nghịch dị trong văn học tương lai… Nói chung, vấn đề này có khả năng gọi mời một loạt những vấn đề liên quan khác.

Với những lí do trên đây, chúng tôi quyết định chọn đề tài nghiên cứu của mình là Nghịch dị trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương. Lịch sử vấn đề nghiên cứu - Lịch sử nghiên cứu cái nghịch dị trong văn học Nghịch dị trong văn học nói chung và trong tiểu thuyết nói riêng từ lâu đã trở thành đối tượng tìm hiểu của các nhà nghiên cứu. Trước hết phải kể đến công trình nổi tiếng của M.Rabelais có tên Sáng tác của Francois Rabelais và nền văn hóa dân gian Trung cổ và Phục hưng. Rabelais là một trong những nhà văn xuất sắc nhất của văn học Phục hưng Pháp.

Tác phẩm của ông gây tranh cãi bởi những yếu tố được xem là phi chính thống, thuộc “hiện thực thứ hai”, đối lập với hiện thực thứ nhất, hiện thực trước mặt. Lựa chọn nhà văn này để nghiên cứu đã là một thách thức lớn với Bakhtin. Công trình được triển khai thành 7 chương, trong đó, Bakhtin đã chỉ ra ảnh hưởng của nền văn hoá trào tiếu dân gian đến sáng tác Rabelais. Bakhtin nêu ra hẳn một phạm trù mới: “Văn hóa trào tiếu dân gian” (Narodnaja smekhovaja kultura) gồm 3 thể loại hình thức chủ yếu: các hình thức hội hè dân gian, các tác phẩm văn học trào tiếu dân gian và các hình thức “ngôn ngữ chợ búa - quảng trường”.

“Cả ba hình thức cơ bản của nền văn hóa trào tiếu dân gian nói trên đại diện cho một kiểu hình tượng thống nhất hoặc nói rộng hơn một hệ thống quan niệm thẩm mỹ thống nhất mà ở đây hãy tạm gọi là chủ nghĩa hiện thực nghịch dị” [46; tr. Đồng thời, 3 trong công trình này, Bakhtin đã chỉ ra sự phát triển của chủ nghĩa hiện thực nghịch dị qua các thời kỳ. Trong thời kỳ Phục hưng, hình tượng nghịch dị hiện thân cho tiếng cười lưỡng trị. Tiếng cười ấy có hai ý nghĩa: nó vừa nhằm chôn vùi những gì đã lỗi thời, cũ kỹ, xơ cứng; vừa khai sinh cho những điều mới mẻ, tốt tươi.

Sau thời kỳ Phục hưng, từ thế kỷ XVII, chủ nghĩa hiện thực nghịch dị bước vào giai đoạn suy thoái. Trong hình tượng nghịch dị lãng mạn chủ nghĩa tiếng cười trở nên bi lụy và cay đắng. “Nó hầu như chỉ còn “hạ huyệt” mà mất đi khả năng “cải tử hoàn sinh”. Nó thể hiện tinh thần khiếp sợ hiện thực và bộc lộ bộ mặt đáng sợ của hiện thực.

Nó tha hóa thế giới, biến tất cả những gì quen thuộc thành xa lạ. Nó nói lên sự bất lực của con người trước hiện thực xã hội và xu hướng rút lui vào thế giới nội tâm để lẩn tránh hiện thực ấy” [46; tr. Biểu hiện của hình tượng nghịch dị trong chủ nghĩa lãng mạn đó là motif người điên, mặt nạ, búp bê-con rối. Trong thế kỷ XIX, với sự ra đời của chủ nghĩa hiện thực phê phán, kiểu xây dựng hình tượng nghịch dị ít được vận dụng trong văn hóa và ít được khoa học để ý tới.

Vào thế kỷ XX, cùng với sự hình thành nhiều trường phái sáng tác khác nhau, kiểu hình tượng nghịch dị được hồi sinh một cách mãnh liệt. Bakhtin đã rất công phu trong việc tìm hiểu hình tượng nghịch dị và ngôn ngữ nghịch dị trong sáng tác của Rabelais cũng như nguồn gốc của chúng. Sự phóng đại, phép ngoa dụ, sự nói quá, sự dư thừa là những biểu hiện cơ bản của nghịch dị. Nghịch dị trong sáng tác của Rabelais “cho phép kết hợp những cái trái nghịch và xích gần lại những cái xa cách, giúp giải phóng ý thức con người khỏi quan điểm chính thống về thế giới, khỏi mọi sự ước lệ, mọi chân lý khuôn sáo, khỏi tất cả những gì là bình thường, quen thuộc, được mọi người thừa nhận.

Nó cho phép nhìn thế giới bằng con mắt mới, nhận thấy tính tương đối của mọi thực tại hiện hữu và khả năng có thể có một trật tự thế giới hoàn toàn khác” [10; tr.6] 4 Mặc dầu Bakhtin chỉ tập trung khai thác sáng tác của Rabelais nhưng công trình này giúp chúng ta có được một cái nhìn toàn thể về văn học Phục hưng, về cái nghịch dị, về lịch sử tiếng cười. Hơn thế, đó còn là phương pháp tiếp cận vấn đề một cách khoa học và đầy lý thú, đưa tên tuổi của Bakhtin vào hàng những nhà nghiên cứu xã hội nhân văn tầm cỡ của thế kỷ XX.