Luận án Tiến sĩ Nhân học: Nghề làm giày da ở Giẽ Thượng, Giẽ Hạ (Phú Xuyên, Hà Nội)

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN VĂN NGỰ NGHỀ LÀM GIẦY DA Ở HAI LÀNG GIẼ THƯỢNG VÀ GIẼ HẠ, XÃ PHÚ YÊN, HUYỆN PHÚ XUYÊN, THÀNH PHỐ HÀ NỘI LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC Mã số : 9310302 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS. BÙI XUÂN ĐÍNH HÀ NỘI – 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Những luận điểm mà luận án kế thừa của các tác giả đi trước đều được ghi rõ xuất xứ.

Hà Nội, ngày 16 tháng 4 năm 2019 Nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Ngự LỜI CẢM ƠN Trong quá trình thực hiện Luận án tiến sĩ Nhân học với đề tài “Nghề làm giầy da ở hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ, xã Phú Yên, huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội”, tôi nhận được sự giúp đỡ của các cơ quan, tập thể, cá nhân. Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành tới: - Học viện Khoa học xã hội, Khoa Dân tộc học - Nhân học thuộc Học viện đã tạo điều kiện để tôi hoàn thành chương trình học tập, nghiên cứu, bảo vệ luận án. - Huyện ủy Phú Xuyên, Đảng ủy, HĐND, UBND xã Minh Tân - nơi tôi đang công tác đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi được theo học, hoàn thành chương trình nghiên cứu sinh khóa 2014 - 2018. - Lãnh đạo Đảng ủy, Ủy ban nhân dân và cán bộ các bộ phận giúp việc xã Phú Yên, nhân dân hai làng Giẽ Thượng, Giẽ Hạ đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi tiếp cận, khai thác các nguồn tư liệu cho luận án trong các đợt điền dã từ 2014- 2018.

- Gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã khích lệ, động viên, tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong quá trình thực hiện luận án. - Đặc biệt, tôi bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đến Thầy Bùi Xuân Đính, đã tận tình chỉ bảo tôi trong việc định hướng đề tài, tiếp cận các phương pháp, các kinh nghiệm nghiên cứu, thu thập, xử lý tư liệu, thực hiện các ý tưởng khoa học, để tôi hoàn thành tốt luận án này. Hà Nội, ngày 16 tháng 4 năm 2018 Nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Ngự Trang MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1 LỜI CẢM ƠN 2.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4 4. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu, nguồn tư liệu của luận án 5 5. Đóng góp mới về khoa học của luận án 7 6.

Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án 8 7. Kết cấu của luận án 8 Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, 9 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ GIỚI THIỆU ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 9 1. Cơ sở lý thuyết của luận án 21 1.

Giới thiệu địa bàn nghiên cứu 31 Tiểu kết Chương 1 43 Chương 2. NGHỀ LÀM GIẦY DA 45 Ở HAI LÀNG GIẼ THƯỢNG, GIẼ HẠ TRƯỚC NĂM 1992 2. Nghề làm giày da ở hai làng Giẽ Thượng, Giẽ Hạ trong bối cảnh 45 sản xuất giầy da của Việt Nam 2. Nghề làm giày da truyền thống ở hai làng Giẽ Thượng, Giẽ Hạ 49 Tiểu kết Chương 1 65 Chương 3.

67 NGHỀ LÀM GIÀY DA Ở HAI LÀNG GIẼ TỪ NĂM 1992 ĐẾN NAY 1 3. Sự hồi phục nghề làm giày da và sự phát triển của nghề 67 3. Đại lý nguyên vật liệu, phụ kiện và sự chuyển biến trong tổ chức 82 sản xuất nghề làm giày da 3. Sự hình thành tầng lớp chủ cơ sở sản xuất - kinh doanh 94 Tiểu kết Chương 3 108 Chương 4.

TÁC ĐỘNG CỦA NGHỀ LÀM GIÀY DA VỚI CÁC KHÍA CẠNH 110 VĂN HÓA, XÃ HỘI, NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VỚI NGHỀ HIỆN NAY 4. Tác động của nghề làm giầy da đối với đời sống kinh tế - xã hội 110 4. Tác động của nghề tới giáo dục, văn hóa 115 4. Những vấn đề đặt ra về cơ hội phát triển của làng nghề giày da Giẽ Thượng, Giẽ Hạ hiện nay 130 4.

Một số đề xuất, khuyến nghị từ nghiên cứu nghề làm giày da ở hai làng Giẽ Thượng, Giẽ Hạ 143 Tiểu kết Chương 4 145 KẾT LUẬN 148 CÁC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN CỦA TÁC GIẢ ĐÃ 151 CÔNG BỐ TÀI LIỆU THAM KHẢO 152 PHỤ LỤC 163 Phụ lục 1. Danh sách các cộng tác viên cung cấp tư liệu và được 163 phỏng vấn Phụ lục 2. Hệ thống các di tích thờ cúng của hai làng Giẽ Thượng, 158 Giẽ Hạ Phụ lục 3. Điều lệ Hội Da - Giầy Phú Yên (theo y bản chính) 174 Phụ lục 3.

Một số hình ảnh làng nghề Giẽ Thượng, Giẽ Hạ 184 2 DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ, HỘP PHỎNG VẤN STT Tên bảng, sơ đồ, hộp phỏng vấn Trang 1 Bảng 3. Các loại hộ sản xuất, 71 kinh doanh của các thôn (năm 2017) 2 Bảng 3. So sánh sự giống nhau và khác nhau về nghề truyền 106 thống và nghề hiện nay của hai làng Giẽ 3 Bảng 3. So sánh sự giống nhau và khác nhau của làng nghề 107 Giẽ Thượng, Giẽ Hạ với một số làng nghề tiêu biểu vùng châu thổ Bắc Bộ 4 Bảng 4.1: Một số chỉ tiêu phát triển kinh tế - xã hội xã Phú Yên 112 (2010 - 2017) 5 Sơ đồ 1.

Mô hình tổ chức sản xuất giày da ở Giẽ Thượng, Giẽ 80 Hạ (Giai đoạn 1996 - 2016) 6 Sơ đồ 2. Mô hình tổ chức sản xuất giày da ở Giẽ Thượng, Giẽ 90 Hạ hiện nay 7 Hộp 3. Về quan hệ không tốt trong làm ăn với người trong họ 85 8 Hộp 3.Về sự hình thành cơ sở sản xuất mới nhờ sự giúp đỡ 88 của chủ cơ sở sản xuất ở làng Giẽ 9 Hộp 4. Lúng túng trong việc mở rộng quy mô xưởng sản xuất 133 10 Hộp 4.

Khó khăn về tư duy sản xuất 133 11 Hộp 4. Về việc không muốn xây dựng thương hiệu giầy da 139 12 Hộp 4. Khó khăn trong việc xây dựng thương hiệu 140 13 Hộp 4. Về nguyên nhân muốn chuyển sang kinh doanh 142 nguyên vật liệu, phụ kiện nghề giày da 14 Hộp 4.

Về sự lưỡng lự trong mở rộng nghề hiện nay 144 3 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trên vùng châu thổ Bắc Bộ, từ xưa đã hình thành nhiều nghề thủ công. Bên cạnh những nghề ra đời từ rất sớm, gắn với quá trình cha ông ta mở làng, lập nước, như đan lát, dệt, làm gốm…; lại có nghề xuất hiện rất muộn do điều kiện của cuộc sống. Một trong những nghề đó là làm giày da, xuất hiện vào giữa thế kỷ XVI.

Tập quán sinh hoạt cũng như mức sống thấp kém của người nông dân trước đây làm cho sản phẩm của nghề giày da không có chỗ đứng ở nông thôn, mà chủ yếu phục vụ người Pháp và tầng lớp trên của người Việt sinh sống ở các đô thị. Do vậy, số người làm nghề không nhiều và phải mưu sinh ở các thành phố. Tình hình này tiếp diễn đến tháng 10 - 1954. Từ hòa bình lập lại, chính sách phát triển kinh tế của Nhà nước Việt Nam giúp cho nghề làm giày da có những phát triển nhất định.

Tại nhiều địa phương đã xuất hiện các hợp tác xã thủ công nghiệp hoặc các tổ sản xuất giày da, chủ yếu làm gia công cho các nhà máy, xí nghiệp; sản phẩm chủ yếu để phân phối cho cán bộ và quân đội. Đại bộ phận cư dân nông thôn do điều kiện kinh tế khó khăn và do chế độ phân phối, bao cấp không sử dụng sản phẩm này. Nghề làm giày da ở hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ (xã Phú Yên, huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội) bắt đầu hình thành từ năm 1918, do một số người làng học được nghề ở phố Tràng Tiền (Hà Nội), sau đó cùng con cháu làm nghề ở nhiều nơi, lập được các cửa hàng cửa hiệu lớn, rồi đưa người của hai làng ra làm nghề ở các đô thị suốt những năm thời Pháp thuộc. Sau Cách mạng Tháng Tám 1945, trong kháng chiến chống Pháp và sau hòa bình lập lại, nghề làm giày da của người hai làng Giẽ Thượng, Giẽ Hạ không có điều kiện phát triển, do chiến tranh, đời sống khó khăn.

Một số thợ 4 tiếp tục bám trụ ở các đô thị để mưu sinh, một số trở về quê sinh sống. Sản phẩm giày da chủ yếu phục vụ một bộ phận những người có thu nhập trong xã hội; công chức, nhà buôn, người có điều kiện kinh tế ở đô thị, vì thế nghề làm giầy da không phát triển. Đến năm 1965, Hợp tác xã Giày da Phú Yên được thành lập, gồm các thợ giày cũ và mới là người trong, ngoài xã; chủ yếu làm gia công cho Tổng Công ty giày da xuất khẩu Hà Nội. Đến năm 1985, do khủng hoảng kinh tế, hợp tác xã phải giải thể.

Hầu hết những người thợ giầy hai làng Giẽ Thượng, Giẽ Hạ phải bỏ nghề, trong sự xót xa, tiếc nuối. Từ năm 1990, những thành tựu bước đầu của công cuộc đổi mới đã tác động đến nghề làm giày da. Đời sống nhân dân được cải thiện. Số người sử dụng giày da tăng lên mạnh mẽ, kể cả ở nông thôn.

Đó là điều kiện để nghề làm giày da phát triển về nông thôn, làm hình thành các làng chuyên làm giày da. Tại nhiều địa phương, từ một làng nghề phát triển thành xã nghề. Một trong những làng nghề - xã nghề làm giày da phải kể đến là làng nghề Giẽ Thượng và Giẽ Hạ. Những người thợ giầy hai làng tập hợp lại, khôi phục, mở mang nghề giầy truyền thống của quê hương.

Nhiều lớp thanh niên đi các nơi học nghề, tiếp thu kinh nghiệm, tiếp nối, phát huy truyền thống tài hoa của cha ông, phát triển nghề làm giày thành nghề tạo ra kinh tế mũi nhọn của địa phương. Đến năm 2017, hai làng có 03 công ty, gần 400 cơ sở hộ gia đình sản xuất, kinh doanh nghề da - giày, thường xuyên thu hút khoảng 2.000 lao động (khoảng 80% lao động trong xã) và trên 1.000 lao động từ các nơi khác về học nghề, làm nghề. Nghề sản xuất giày da truyền thống của hai giữ vai tròlớn trong việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế, thu nhập của cả xã Phú Yên. Năm 2017, giá trị thu nhập từ ngành nghề của xã ước đạt trên 90 tỷ đồng, chiếm 60% cơ cấu kinh tế của xã.

Nghề làm giày da giúp hai làng cũng như cả xã Phú Yên từ một vùng đất chiêm trũng nghèo, trở nên trù phú và hiện được xác 5 định là ngành kinh tế chủ lực của địa phương trong tương lai.