Luận án: Nâng cao trình độ văn hóa dân chủ của nhân dân trong xây dựng dân chủ XHCN

Tính cấp thiết của đề tài Thực tiễn xây dựng đất nước và nền dân chủ xã hội chủ nghĩa (XHCN) ở nước ta đã khẳng định, nhân dân là chủ thể xã hội, động lực trực tiếp xây dựng, thực hành dân chủ, quyết định xu hướng, tiến trình và kết quả của dân chủ hoá. Điều đó lại tuỳ thuộc một phần quyết định bởi trình độ văn hoá dân chủ của nhân dân. Ngày nay, dân chủ hoá là nhu cầu khách quan của sự phát triển đất nước, đang từng bước được thực hiện sâu rộng trên các lĩnh vực đời sống xã hội, tạo ra cho dân tộc ta những thuận lợi mới và cả những thách thức mới. Đồng thời, các tiền đề khách quan, cần thiết cho sự hình thành Nhà nước pháp quyền ở nước ta ngày càng trở nên chín muồi, đòi hỏi nhân dân ta cần có những phẩn chất tương ứng.

Trong khi đó, nhân dân ta xây dựng nền dân chủ XHCN từ một xã hội vốn là thuộc địa, nửa phong kiến, chưa trải qua chế độ dân chủ tư sản, trình độ dân trí còn thấp v. Vì vậy trong quá trình thực hiện dân chủ, bên cạnh những mặt tích cực và tiến bộ, trong nhân dân ta, còn nhiều biểu hiện yếu kém về trình độ ý thức và năng lực thực hành dân chủ, còn nhiều hành vi tiêu cực phản văn hoá dân chủ. Đặc biệt, hiện nay các thế lực thù địch đang lợi dụng vấn đề dân chủ- nhân quyền để thực hiện “diễn biến hoà bình” hòng gây mất ổn định chính trị, làm suy yếu, tiến tới thủ tiêu nền dân chủ mới đang hình thành ở nước ta. Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu dân chủ dưới góc độ văn hoá và con người, xác định nội dung và giải pháp nâng cao trình độ Văn hoá dân chủ (VHDC) của nhân dân ta hiện nay, trở thành một vấn đề cấp thiết, có ý nghĩa thiết thực cả về lý luận và thực tiễn.

Tình hình nghiên cứu đề tài Thời gian qua, ở nước ta đã công bố nhiều công trình khoa học, diễn ra nhiều hội thảo, hội nghị, diễn đàn, thảo luận, tranh luận khoa học,. xung quanh vấn đề dân chủ. Trong đó, các tác giả, với cách tiếp cận và lát cắt khác nhau đã đề cập dân chủ dưới nhiều góc độ, nêu lên nhiều luận điểm khoa học có giá trị về lý luận dân chủ và dân chủ XHCN; các nhân tố chế định sự phát triển dân chủ và dân chủ XHCN; các cơ chế, nguyên tắc, hình thức. thực hiện dân chủ; phê phán các quan điểm dân chủ đối lập, thuyết đa nguyên chính trị v.

Một số tác giả cũng đề cập dân chủ dưới góc độ văn hoá, nhân văn. Gần đây, khi bàn về “Văn hoá chính trị”, “Văn hoá pháp luật”, một số tác giả cũng lưu ý đến vị trí của “VHDC”. Song phần nhiều các ý kiến đó mới dừng lại ở mức độ nêu vấn đề, nhận định chưa thật có hệ thống và tập trung. Ngày nay văn hoá có vai trò ngày càng to lớn và biểu hiện sinh động trong đời sống xã hội.

Đồng thời qua thực tiễn thực hiện dân chủ ở nước ta thời gian qua, nảy sinh nhiều vấn đề đòi hỏi dân chủ cần được nhìn nhận và giải quyết theo yêu cầu văn hoá. Bởi vậy người làm luận án chọn đề tài: “Nâng cao trình độ VHDC của nhân dân trong quá trình xây dựng nền dân chủ XHCN ở Việt Nam hiện nay” hy vọng đóng góp vào việc làm sâu sắc hơn lý luận về văn hoá dân chủ và quá trình thực hiện dân chủ ở nước ta hiện nay. Mục đích và nhiệm vụ của luận án - Luận giải và khẳng định dân chủ là một giá trị văn hoá; xác định trình độ VHDC của nhân dân là một biểu hiện trình độ dân trí, một phẩm chất nhân cách và chỉ ra những nhân tố tác động đến nó. Trên cơ sở đó kiến nghị một số phương hướng và giải pháp vừa cơ bản vừa cấp bách để nâng cao trình độ văn hoá dân chủ của nhân dân ta hiện nay.

- Để đạt mục đích trên, luận án có nhiệm vụ: 1) Bước đầu làm rõ những thuộc tính bản chất của VHDC, phân tích các cấp độ trình độ VHDC và đánh giá thực trạng trình độ VHDC của nhân dân ta hiện nay. 2) Phân tích những nhân tố khách quan, chủ quan chính tác động cản trở, cần khắc phục trong quá trình nâng cao trình độ VHDC. 3) Xác định phương hướng và giải pháp chủ yếu nâng cao trình độ VHDC của nhân dân ta hiện nay. Cái mới về khoa học của luận án Một là, luận chứng dân chủ không chỉ là một hình thái nhà nước, một quan hệ chính trị mà còn là một giá trị văn hoá, một quan hệ xã hội- giao tiếp, ứng xử.

Văn hoá dân chủ là một giá trị sáng tạo và sự hoạt động sáng tạo của nhân dân trong lịch sử vươn tới lý tưởng tự do, bình đẳng và công bằng xã hội. Văn hoá dân chủ có tính nhân đạo, tính nhân loại, nhân dân, tính dân tộc, tính giai cấp, tính liên tục có kế thừa, phát triển và giao lưu. Hai là, khẳng định văn hoá dân chủ là một giá trị xã hội, đồng thời là một giá trị nhân cách, qua sự phân tích các cấp độ trình độ văn hoá dân chủ của nhân dân. Trình độ văn hoá dân chủ là một nội dung của trình độ dân trí, của nguồn nhân lực xã hội.

Ba là, bước đầu đánh giá thực trạng trình độ VHDC của nhân dân ta hiện nay, phân tích mối quan hệ biện chứng giữa các nhân tố khách quan, chủ quan với trình độ VHDC. Trên cơ sở đó đề xuất một số giải pháp thiết thực, có tính khả thi nâng cao tình độ VHDC của nhân dân ta hiện nay. Cơ sở lý luận, thực tiễn và phương pháp nghiên cứu. - Cơ sở lý luận của luận án là hệ thống các quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm của Đảng ta về văn hoá, dân chủ, con người; về quan hệ vật chất- tinh thần; tồn tại xã hội- ý thức xã hội; quan hệ khách quan- chủ quan; quan hệ giữa Nhà nước- xã hội và công dân, một số quan điểm chính trị, pháp quyền, đạo đức, thẩm mỹ và sự hình thành nhân cách v.

- Cơ sở thực tiễn của luận án là hiện thực đời sống xã hội và tình hình thực hiện dân chủ ở nước ta, nhất là thời kỳ đổi mới; các sự kiện chính trị- xã hội đã và đang diễn ra ở nước ta và trên thế giới liên quan đến nội dung đề tài. Trên cơ sở đó, vận dụng phương pháp luận khoa học, các phương pháp nghiên cứu chuyên nhành và liên ngành để khảo sát, đánh giá thực trạng, các nhân tố tác động, khái quát rút ra những luận điểm khoa học cần thiết, kết hợp chặt chẽ giữa lý luận và thực tiễn. - Luận án được nghiên cứu dưới góc độ chính trị- xã hội, vận dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu của triết học, xã hội học, chính trị học, kinh tế- chính trị học Mác - Lê-nin. Và nhiều phương pháp: điều tra xã hội học, so sánh, thống kê, phân tích, tổng hợp, kết hợp lôgíc-lịch sử,.

Phương pháp hệ thống và lôgíc được đặc biệt chú trọng. Ý nghĩa của luận án Với một số kết quả nghiên cứu đã đạt được, luận án góp phần vào việc đề ra cơ sở khoa học để nhận thức đầy đủ hơn VHDC, trình độ VHDC, từ đó vận dụng vào giáo dục hình thành nhân cách công dân, xây dựng môi trường xã hội dân chủ trong thời kỳ quá độ lên CNXH ở nước ta. Luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu, giảng dạy, định hướng giáo dục về văn hoá, dân chủ và nhân cách. trong một số chủ đề CNXH khoa học, chính trị học, triết học, tâm lý- giáo dục học.

Kết cấu của luận án Luận án gồm lời mở đầu, hai chương 6 tiết, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo. CHƯƠNG I BẢN CHẤT, NỘI DUNG, TRÌNH ĐỘ VĂN HÓA DÂN CHỦ VÀ THỰC TRẠNG XÂY DỰNG NỀN VĂN HÓA DÂN CHỦ Ở NƯỚC TA HIỆNNAY 1. Bản chất của dân chủ 1. Dân chủ- một giá trị văn hoá Từ trước đến nay có rất nhiều quan niệm khác nhau về văn hoá.

Tuy nhiên, dù định nghĩa thế nào, văn hoá vẫn được hiểu một cách chung nhất, là toàn bộ sự hoạt động sáng tạo và các giá trị sáng tạo của con người, loài người vươn tới cái đúng, cái tốt, cái đẹp trong đời sống xã hội và quan hệ xã hội, kết tinh thành các chuẩn mực xã hội và phẩm chất nhân cách của mỗi xã hội, mỗi dân tộc và thời đại lịch sử. Bản chất văn hoá là sáng tạo và nhân đạo, cao đẹp. Văn hoá là trình độ phát triển của cái đúng, cái tốt,cái đẹp trong con người, trong hoạt động và quan hệ xã hội của con người. Bởi vậy văn hoá- đúng với ý nghĩa chân chính của nó là sự hoạt động có ý thức và sáng tạo, là các giá trị (vật chất, tinh thần) phù hợpvới quy luật khách quan, quy luật thẩm mỹ, thể hiện và phát huy được những thuộc tính tốt đẹp của bản chất Người, đề cao phẩm giá con người.

Trái lại “cái phản văn hoá, vô văn hoá” là những hoạt động (có ý thức và vô ý thức) của con người và những sản phẩm của hoạt động đó làm phương hại, cản trở sự phát triển hài hoà của các quy luật tự nhiên và xã hội, làm nghèo nàn đời sống tinh thần, hạ thấp nhân cách, phẩm giá con người. Cái phản văn hoá là trái quy luật khách quan, trái với bản chất tốt đẹp của con người, cản trở sự phát triển và tiến bộ xã hội, sự phát triển nhân cách. Sự hình thành của VH gắn liền với sự hình thành lịch sử loài người. Trải qua tiến trình lịch sử lâu dài, các giá trị VH được con người, loài người sáng tạo, chắt lọc, kết tinh, trầm tích lại, bổ sung phong phú thêm và “di truyền” xã hội, tạo nên nền văn hoá của các dân tộc và toàn nhân loại.

Sự hoạt động sáng tạo của con người trong các lĩnh vực xã hội, các quan hệ xã hội sinh động đã tạo nên các thành tố, các kiểu loại văn hoá đa dạng, cấu thành chỉnh thể nền VH dân tộc và nhân loại như: VH vậtchất, VH tinh thần, VH giáo dục, VH tư tưởng, VH nghệ thuật, VH giao tiếp, VH thẩm mỹ, VH quản lý, VH chính trị, VH pháp luật v.