Mỹ cảm Aware trong Văn học Nhật Bản: Truyện Genji và Ngàn Cánh Hạc của Hoàng Thị Mỹ Nhị

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN HOÀNG THỊ MỸ NHỊ MỸ CẢM AWARE TRONG VĂN HỌC NHẬT BẢN QUA TIỂU THUYẾT TRUYỆN GENJI CỦA MURASAKI SHIKIBU VÀ NGÀN CÁNH HẠC CỦA KAWABATA YASUNARI LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC HÀ NỘI - 2018 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN HOÀNG THỊ MỸ NHỊ MỸ CẢM AWARE TRONG VĂN HỌC NHẬT BẢN QUA TIỂU THUYẾT TRUYỆN GENJI CỦA MURASAKI SHIKIBU VÀ NGÀN CÁNH HẠC CỦA KAWABATA YASUNARI Chuyên ngành: Văn học nƣớc ngoài Mã số: 62 22 02 45 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS. TS NGUYỄN ĐỨC NINH HÀ NỘI - 2018 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Lời cam đoan Tôi xin cam đoan rằng: luận án này là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả đƣợc trình bày trong luận án là trung thực và chƣa đƣợc ai khác công bố trên bất kì công trình nghiên cứu nào. Tác giả Hoàng Thị Mỹ Nhị i TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Lời cảm ơn Trong quá trình thực hiện luận án, tôi đã nhận đƣợc rất nhiều sự giúp đỡ và động viên của các thầy cô giáo, đồng nghiệp và ngƣời thân.

Tôi xin gửi lời cảm ơn tới Khoa Văn học, Trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo điều kiện tốt nhất đối với nghiên cứu sinh trong học tập và nghiên cứu tại trƣờng. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Viện nghiên cứu Đông Nam Á đã ủng hộ nhiệt tình trong thời gian học tập và nghiên cứu để tôi hoàn thành luận án. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất tới GS.TS Nguyễn Đức Ninh, ngƣời thầy đã tận tình hƣớng dẫn trong thời gian nghiên cứu sinh thực hiện luận án cũng nhƣ khơi gợi niềm đam mê và nhiệt huyết cho tôi khi đến với văn hóa và văn học Nhật Bản. Cuối cùng, tôi xin tỏ lòng biết ơn chân thành đến gia đình, bạn bè đã động viên, khích lệ để tôi có thể hoàn thành luận án này.

Tác giả Hoàng Thị Mỹ Nhị ii TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỤC LỤC LờI CAM ĐOAN. II MỤC LỤC .III MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Các nghiên cứu về mỹ cảm aware .2 Các nghiên cứu về mỹ cảm aware trong Truyện Genji .3 Các nghiên cứu về mỹ cảm aware trong Ngàn cánh hạc .4 Các nghiên cứu so sánh aware trong Truyện Genji và Ngàn cánh hạc.

CƠ SỞ HÌNH THÀNH MỸ CẢM AWARE .1 Ảnh hƣởng của văn hóa - xã hội Nhật Bản đối với sự hình thành aware .2 Khái niệm aware và các quan niệm thẩm mỹ khác .3 Murasaki và Kawabata từ cuộc đời đến tác phẩm. SẮC THÁI BỀN VỮNG CỦA AWARE QUA TRUYỆN GENJI VÀ NGÀN CÁNH HẠC .1 Aware trƣớc sự biến đổi của thời gian .2 Aware trƣớc vẻ đẹp của con ngƣời .3 Aware trƣớc vẻ đẹp thiên nhiên. NHỮNG BIẾN ĐỔI CỦA AWARE QUA TRUYỆN GENJI VÀ NGÀN CÁNH HẠC .1 Aware với thân phận con ngƣời .2 Aware từ dòng chảy nội tâm đến dòng ý thức .145 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .149 TÀI LIỆU THAM KHẢO .150 iii TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Nhật Bản là quần đảo có đặc điểm địa lý, điều kiện tự nhiên, lịch sử và con ngƣời trở nên huyền bí và uy lực không chỉ trong tâm thức ngƣời Nhật mà còn trong sự ngƣỡng mộ của cả thế giới.

Nơi đây đƣợc bao bọc bởi bốn bề đại dƣơng mênh mông. Đất nƣớc có bốn mùa đầy hoa trái ngọt ngào và cũng tiềm ẩn nhiều hiểm họa khôn lƣờng của thiên nhiên. Một quốc đảo huyền thoại và thiêng liêng đƣợc biết đến qua lịch sử hàng ngàn năm xây dựng đất nƣớc thần kỳ và với câu chuyện bầu rƣợu trƣờng sinh về ngọn núi Phú Sĩ ngàn năm tuyết phủ. Mảnh đất nuôi dƣỡng những con ngƣời với tâm hồn mềm mại nhƣ cánh đào mong manh trong gió xuân và khí chất sắc lạnh nhƣ ánh sáng của thanh bảo kiếm.

Những đặc điểm đó đã sản sinh một nền văn hóa phong phú và giàu bản sắc dân tộc cũng nhƣ có thành tựu văn học nghệ thuật độc đáo. Nhật Bản là một quốc gia có nền văn hóa lớn và riêng biệt ở Châu Á. Đất nƣớc có quá trình phát triển lịch sử tƣ tƣởng lâu đời và hệ thống mỹ học hình thành từ rất sớm. Ngay từ thuở hồng hoang, ngƣời Nhật đã chú trọng đến tính thẩm mỹ trong đời sống và đề cao cái đẹp trong nghệ thuật.

Do vậy, mỹ học Nhật Bản đƣợc xem bắt đầu định hình từ thời kỳ Heian với các quan niệm thẩm mỹ cơ bản nhƣ aware, yugen, wabi-sabi, miyabi, okashi, trong đó aware là mỹ cảm đặc trƣng nhất. Cho đến nay, việc xây dựng khái niệm mỹ học trên còn có nhiều tranh luận sôi nổi trong giới nghiên cứu bởi vì đây là những khái niệm rất khó lí giải cặn kẽ. Hơn thế, trải qua nhiều thời kì văn hóa khác nhau, các mỹ cảm có những biến đổi nhất định và khó có thể đƣa ra một cách hiểu chính xác nhất và các định nghĩa chỉ mang tính tƣơng đối. Việc xác định lại một khái niệm mỹ học là việc làm cần thiết để làm rõ hơn những giá trị của quan niệm thẩm mỹ của ngƣời Nhật trong quá khứ.

Bên cạnh đó, từ khi ra đời, các quan niệm thẩm mỹ ảnh hƣởng trở lại đối với đời sống văn hóa và mang tính định hƣớng cho toàn bộ hoạt động nghệ thuật. Vậy nên, có thể từ các tác phẩm văn học để định giá lại biểu hiện của một khái niệm thẩm mỹ. Chính vì thế, luận án lựa chọn hai tác phẩm văn học tiêu biểu Truyện Genji và Ngàn cánh hạc ở hai thời kỳ cổ đại và hiện đại nhằm làm rõ những phạm trù của 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Trong thời kỳ Heian, văn hóa Nhật Bản có quá trình phát triển hƣớng nội mạnh mẽ và đạt nhiều thành tựu.

Mỹ cảm aware là đại diện tiêu biểu cho tƣ duy nghệ thuật thuần Nhật thời kỳ này. Dấu ấn của aware không chỉ có ở trong âm nhạc, thƣ pháp, hội họa, thơ ca mà còn đƣợc lƣu giữ trong văn học. Có thể xem Truyện Genji (源氏物語, Genji Monogatari) của nhà văn Murasaki Shikibu là cuốn tiểu thuyết vô song chứa đựng xúc cảm thẩm mỹ tiêu biểu này. Trong xã hội hiện đại, sau thế chiến thứ hai, xã hội Nhật có nhiều bất ổn không chỉ về kinh tế - xã hội mà còn có sự xáo trộn và phân tầng lớp tri thức theo nhiều trƣờng phái khác nhau.

Đối với Kawabata, bên cạnh nêu cao tinh thần quốc học và Tân cảm giác, nhà văn có thái độ gạn đục khơi trong qua việc tiếp thu văn học phƣơng Tây và tôn vinh giá trị văn hóa truyền thống Nhật Bản. Do đó, trải qua thời gian dài sau đó, tác giả Kawabata Yasunari vẫn muốn làm sống lại tinh thần aware trong các tác phẩm văn học, đặc biệt là Ngàn cánh hạc (千羽鶴, Senbazuru). Sự gặp gỡ kì diệu này đã đƣợc chính nhà văn lớn Kawabata khẳng định khi ông cho rằng các tác phẩm của ông có sự tiếp thu những giá trị độc đáo của Truyện Genji bởi ông muốn làm sống lại tinh thần dân tộc thông qua cách làm mới của mình. Có thể xem, Ngàn cánh hạc là một trong bộ ba tác phẩm đạt giải Nobel văn học phản ánh đặc trƣng tinh thần dân tộc qua thấu kính hiện đại.

Một trong những yếu tố làm nên sự thành công đó vẫn là tinh thần aware trong những xúc cảm mới. Do đó, việc lựa chọn hai tác phẩm trên để làm rõ những đặc điểm cơ bản và biến đổi của aware trong thời cổ đại và hiện đại là xác đáng. Trong bối cảnh hội nhập văn hóa quốc tế, Nhật Bản đƣợc biết đến không chỉ bởi thành tựu nền kinh tế mà còn là một nền văn hóa lớn. Sự khác biệt và cuốn hút của nền văn hóa và con ngƣời Nhật Bản làm cho các dân tộc khác có sự kính trọng, mến mộ và có khát vọng tìm hiểu sâu sắc hơn.

Thực tế là, hơn một thập kỷ qua, với việc Nhật thực hiện chính sách hƣớng Nam đến các nƣớc Đông Nam Á thì Việt Nam vẫn là nƣớc ít có sự hiểu biết về văn hóa Nhật Bản, đặc biệt đối với nền văn học Nhật. Vì thế, đề tài chúng tôi tập trung nghiên cứu mỹ cảm aware sẽ làm rõ đƣợc những giá trị văn hóa nguồn đƣợc tiếp nối trong văn hóa hiện đại, nhằm hiểu sâu sắc hơn về đặc trƣng văn hóa và con ngƣời Nhật Bản từ quá khứ đến hiện tại. 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Với những lí do trên, việc thực hiện đề tài “Mỹ cảm aware trong văn học Nhật Bản qua tiểu thuyết Truyện Genji của Murasaki Shikibu và Ngàn cánh hạc của Kawabata Yasunari” có tính cấp thiết và thực tiễn ứng dụng cao. Đề tài sẽ là tài liệu tham khảo đối với những ngƣời nghiên cứu liên quan đến văn hóa nói chung và văn học Nhật Bản nói riêng ở trƣờng đại học và các cơ sở nghiên cứu.

Luận án sẽ cung cấp những hiểu biết về đất nƣớc và con ngƣời Nhật góp phần thúc đẩy hiểu biết lẫn nhau giữa hai dân tộc Việt Nam và Nhật Bản. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu Mục đích của luận án nhằm phân tích những cơ sở hình thành mỹ cảm aware thông qua yếu tố xã hội, tôn giáo và tín ngƣỡng, truyền thống văn học nhằm làm rõ khái niệm mỹ cảm aware. Bên cạnh đó, luận án đƣa ra những vấn đề liên quan đến cuộc đời và sự nghiệp của tác giả Murasaki và Kawabata để thấy đƣợc những ảnh hƣởng của đời sống cá nhân nhà văn đối với cảm quan thẩm mỹ của tác giả trong quá trình sáng tác. Từ việc làm rõ khái niệm và nội dung của aware, luận án tập trung làm rõ đặc điểm cơ bản của xúc cảm thẩm mỹ aware trƣớc vẻ đẹp của con ngƣời và thiên nhiên qua Truyện Genji và Ngàn cánh hạc.

Cuối cùng, luận án sẽ làm rõ các điểm khác biệt của aware trong Truyện Genji và Ngàn cánh hạc qua quan niệm về đời sống xã hội và đời sống cá nhân, tập trung vào vấn đề thân phận con ngƣời và chiều sâu nội cảm trong dòng ý thức của nhân vật. Để đạt đƣợc mục đích trên, nhiệm vụ của đề tài là khảo sát, đánh giá và phân tích các yếu tố nhƣ: thời gian, nhân vật, thiên nhiên, kết cấu, biểu tƣợng … trong Truyện Genji và Ngàn cánh hạc.